Wasifu wa John Hyde

Kuna ugumu ulio moyoni mwa maisha yoyote ya John Hyde, na ni afadhali kuutaja tangu mwanzo kuliko kujifanya haupo. Karibu kila jambo lililo hai tunalolijua kuhusu mtu aitwaye “Praying Hyde” — zile usiku kucha sakafuni, kile kidole kilichowekwa mdomoni pake, ule moyo unaosemekana kuhamishwa kifuani mwake — hutufikia kupitia kitabu kimoja kidogo cha kiroho: Praying Hyde cha Francis McGaw, kilichochapishwa mwaka 1923, zaidi ya muongo mmoja baada ya Hyde kufa, na kilichotokana kwa sehemu na yale watu wengine waliyoyakumbuka. Mambo magumu, yanayoweza kuthibitishwa ya maisha yake ni machache na ya kimya zaidi kuliko ile hadithi ya kizushi. Maelezo haya huyatenganisha mawili haya kwa makusudi. Pale kumbukumbu ilipo imara, husema hivyo waziwazi; pale hadithi inapotegemea McGaw na kumbukumbu alizozikusanya, husema hivyo pia. Hyde hahitaji kutiwa chumvi. Yale yanayoweza kuthibitishwa yanatosha kuwa ya ajabu.

Mwana wa mchungaji kutoka Illinois

John Nelson Hyde alizaliwa tarehe 9 Novemba 1865 huko Illinois, mmoja wa watoto sita wa Mchungaji Smith Harris Hyde, mhudumu wa Kipresbiteri. Baba yake alikuwa mtu aliyeomba, hasa, ombi moja mahususi — kwamba Mungu angetuma watenda kazi katika mavuno yake — nalo ni mojawapo ya nyuzi chache zinazopita bila kukatika kutoka kumbukumbu iliyothibitishwa vizuri hadi katika hadithi ya kizushi: mwana huyo hatimaye akawa jibu la aina ya ombi ambalo baba yake alikuwa ameomba. Nyumba ile ilijua pia gharama ya ombi hilo. Kaka mkubwa, Edmund, alikuwa ameelekea shambani mwa umisionari yeye mwenyewe na akafa kwa homa akiwa bado mwanafunzi.

Hyde alihitimu katika Chuo cha Carthage huko Illinois kwa heshima za juu mwaka 1887, kisha akaenda katika Seminari ya Theolojia ya McCormick huko Chicago, akimaliza mafunzo yake huko mwaka 1892. Mwezi Oktoba wa mwaka huo alisafiri kwa meli kutoka New York kuelekea India. Alikuwa na umri wa miaka ishirini na sita.

Alikuja na udhaifu wa kweli. Hyde alikuwa kiziwi kwa kiasi — “mzito wa kusema na kusikia,” kama msemo ulivyokuwa — na hili lilifanya kazi ya awali ya kujifunza lugha mpya kuwa ya polepole na ya kukatisha tamaa. Ni jambo la kushikilia, kwa sababu mtu ambaye baadaye angekumbukwa kwa mahubiri fasaha na yenye upole katika lugha mbili za Kihindi hakuanza kama mtu wa mafanikio dhahiri. Kituo chake, katika miaka yake yote huko India, kilikuwa Ferozepore huko Punjab; kutoka hapo alihudumia vijiji vya wilaya ya Ludhiana, na kuanzia karibu mwaka 1906 akasimamia eneo linalozunguka Moga, ambako alitumia miaka yake ya baadaye. Uziwi haukuondoka kabisa, lakini akawa fasaha kikweli katika Kiurdu na Kipunjabi.

Kugeukia maombi

Miaka ya awali ilikuwa migumu na waongofu walikuwa wachache. Inaonekana ni kutokana na ugumu huo, badala ya mafanikio yoyote rahisi, ndipo maisha ya maombi ya Hyde yalipokua. Kuanzia karibu mwaka 1899 alianza kutumia usiku kucha katika maombi. Hili ndilo shina la kila kitu ambacho waandishi wa kiroho wa baadaye walimfanyia, nalo lilikua kutoka udongo usio na mvuto kuliko wote uliopo: mmisionari aliyekata tamaa asiye na kingi cha kuonyesha, aliyeamua kwamba jibu si kufanya kazi kwa bidii zaidi mbele ya watu bali kungoja kwa muda mrefu zaidi mbele za Mungu.

Baba, nipe roho hizi, la sivyo nitakufa!

— John Hyde, kama alivyokumbukwa katika Praying Hyde cha Francis McGaw (1923)

Kilio hicho ni cha McGaw, na maneno yake hasa hutofautiana kutoka usimulizi hadi usimulizi — wengine huyaandika “Ee Mungu, nipe roho la sivyo nitakufa.” Kinapaswa kusomwa kama umbo la mzigo wa mtu huyo kama walivyoukumbuka wale waliokuwa karibu naye, si kama nakala kamili. Lakini mzigo wenyewe hauna shaka.

Karibu mwezi Aprili 1904, mwaka ule ule ambao wa kwanza wa ile Mikutano mikuu ya kila mwaka ya Sialkot ulifanyika, wamisionari wachache walianzisha Punjab Prayer Union, na Hyde alikumbukwa kama mmoja wa wahamasishaji wake wakuu. Kusudi lake lilikuwa kuomba kwa ajili ya “kuamshwa” — uamsho — kotekote Punjab na kotekote India. Sialkot hapakuwa kituo chake mwenyewe — palikuwa kitovu cha misheni dada, ile ya Wapresbiteri wa Muungano (United Presbyterians) — lakini alikwenda huko kwa ajili ya mkutano kila mwaka, na mfanyakazi mwenzake aliyemfahamu aliandika kwamba Hyde alikuwa miongoni mwa viongozi wake mashuhuri tangu mwaka wake wa kwanza, 1904, na kwamba ni kwa wachache tu wengine aliposikia jumbe zenye kuuchunguza moyo namna hiyo. Wanachama wa Umoja huo walijifunga kwa nidhamu rahisi, inayoweza kuthibitishwa: kutenga nusu saa kila siku, mapema iwezekanavyo baada ya adhuhuri, kuomba kwa ajili ya uamsho — na kuendelea, kwa maneno ya Umoja wenyewe, hadi uamsho utakapokuja.

Yale yaliyosemekana maombi yalifanya

Kutoka Umoja wa Maombi na Mkutano wa Sialkot kukaja kile ambacho kumbukumbu za umisionari za wakati huo huelezea kama mmwagiko wa kweli — mikutano iliyodhihirika, kuanzia mwaka 1904 na kuendelea, kwa hisia kali ya dhambi, ungamo la wazi na kufanywa upya. Wale waliokuwepo waliyahusisha maombezi marefu, ya siri ya Hyde na sehemu kubwa yake. Hili ndilo lililo imara zaidi la majibu ya maombi yake: si ajabu ya faragha, bali kazi ya hadharani ambayo mashahidi wengi waliiona na kuitaja.

Dai moja maarufu zaidi kuhusu uzao wake ni kwa sehemu la kumbukumbu na kwa sehemu la mapokeo, nayo mawili haya yanapaswa kutunzwa yakiwa tofauti. Masimulizi ya kiroho husema kwamba mwaka 1908 Hyde aliomba kwa ajili ya roho moja kila siku, na kwamba zaidi kidogo ya watu mia nne waliletwa ndani mwaka huo; kwamba kisha aliongeza ombi lake hadi roho mbili kwa siku, na karibu na mwisho hadi nne; na kwamba siku yoyote ambayo idadi kamili haikufikiwa, ulikuwa juu yake usiku mzigo mzito kiasi kwamba hakuweza kula wala kulala. Idadi hizo — pamoja na ile ya mia nne — zinatoka kwa McGaw na kumbukumbu alizozikusanya; hakuna takwimu ya misheni ya wakati huo iliyopatikana ya kuzihakiki. Maneno ya Hyde mwenyewe, katika barua kwa wanafunzi wenzake wa zamani, ni ya wazi zaidi: “zaidi ya elfu moja katika miaka hii miwili iliyopita,” na “kamwe hakuna siku, kama tuko sawa na Mungu, isiyo na roho.” Kile ambacho kumbukumbu za misheni yenyewe zinaonyesha ni shamba alilolifanyia kazi: huko Moga, alikokuwa akipanda mbegu, idadi ya waliobatizwa iliongezeka kwa kasi kwa miaka mitano na kufikia 685 mwaka 1910 — mavuno ya kituo kizima, si hesabu ya waongofu wa mtu mmoja, bali ardhi ambayo maombi yake yaliifunika.

Mshtaki wa ndugu

Miongoni mwa matukio mengi ambayo McGaw aliyaandika, moja hujitokeza kuwa lililoaminika zaidi na lililo la kuchunguza zaidi, nalo halitegemei ushindi bali karipio ambalo Hyde aliamini alilipokea kutoka kwa Mungu mwenyewe. Alikuwa akiomba kwa ajili ya uamsho katika maisha ya mchungaji Mhindi ambaye imani yake ilikuwa imepoa, naye akaanza, kama sote tunavyoanza, kwa kumwambia Mungu makosa ya mtu huyo: “Ee Baba, wewe wajua jinsi alivyo baridi —” na hakuendelea zaidi. Alihisi, akasema, kidole kimewekwa mdomoni pake, akasikia maneno haya, Agusaye yeye aigusa mboni ya jicho langu. Hyde akakoma. Kilichotoka ndani yake baadaye hakikuwa mashtaka bali toba.

Nisamehe, Baba, kwa kuwa nimekuwa mshtaki wa ndugu mbele zako!

— John Hyde, katika Praying Hyde (1923)

Kuanzia wakati huo, maelezo yasema, angeweza tu kumsifu mtu ambaye alikuwa amekuja kumkosoa. Ni miongoni mwa hadithi zinazoaminika zaidi za McGaw, na miongoni mwa zenye manufaa zaidi, kwa sababu inapingana na mkondo wa kuabudu shujaa. Yule mwombezi mkuu ananaswa katika dhambi ya kale zaidi ya mtu wa maombi — kumshusha ndugu mbele za Mungu — naye anakomeshwa, na kugeuzwa. Lolote jingine ambalo hadithi ya kizushi ilimfanyia Hyde, tukio hili humwonyesha mtu akirekebishwa, si mtu anayestaajabiwa.

Mwili uliochakaa

Zile usiku na ule mzigo viliathiri afya yake, na hapa usimulizi wa ukweli lazima uwe makini zaidi, kwa sababu ni hapa hasa ambapo ibada mara nyingi imezidi ushahidi. Hadithi iliyorithishwa ni hii: daktari aliyemchunguza Hyde alikuta moyo wake umehamishwa kutoka upande wa kushoto wa kifua chake hadi upande wa kulia, tena katika hali mbaya zaidi aliyowahi kuiona, akampa miezi michache tu ya kuishi asipopumzika — mkazo wa maombi, usimulizi wasema, ulikuwa umeuhamisha moyo wake kimwili.

Ni taswira inayogusa moyo, nayo inapaswa kushughulikiwa kwa uangalifu. Hali ambayo moyo hukaa upande wa kulia wa mwili ina jina la wazi la kitabibu — dextrocardia — nayo mara nyingi sana ni kitu ambacho mtu huzaliwa nacho tu. Inawezekana kabisa kwamba hiki ndicho daktari aliyemchunguza alikuta. Tafsiri kwamba maombi yaliuhamisha moyo wenye afya ni fasiri ya kiroho iliyowekwa juu ya jambo hilo, si ugunduzi wa kitabibu. Njia sahihi ya kulishika ni kuisimulia hadithi kama marafiki wa Hyde walivyoisimulia, na kuiacha miujiza bila kudaiwa.

Hyde alikuwa tayari amerudi nyumbani Amerika mara moja, kwa likizo, akifika New York mwezi Mei 1901 na kusafiri kwa meli kurudi India mwezi Septemba 1902. Aliondoka India kwa mara ya mwisho mwezi Machi 1911. Kwa kipindi alisafiri Uingereza, akishiriki katika kazi ya uinjilisti ya J. Wilbur Chapman. Aliporudi Marekani madaktari walikuta kitu halisi kilichokuwa kikimuua — uvimbe hatari wa ubongo.

Northampton, 1912

Hapa tendo dogo la unyoofu ladaiwa kwa msomaji, kwa sababu kumbukumbu za kiroho zinazojulikana mara nyingi hukosea mwisho. Watakuambia Hyde alikufa tarehe ya kwanza ya Februari huko Clifton Springs. Hakufa. Alikufa tarehe 17 Februari 1912, nyumbani kwa dada yake, Bi. Mensel, huko Northampton, Massachusetts, akiwa na umri wa miaka arobaini na sita, akazikwa huko Carthage, Illinois, karibu na chuo ambako alikuwa ameanzia. Tarehe na mahali penye makosa vimenakiliwa kutoka kitabu hadi kitabu kwa karne nzima; mambo yaliyosahihishwa yanastahili kusemwa tena kwa sababu tu ni ya kweli.

Maneno ya mwisho yaliyohusishwa naye hayakuwa ya Kiingereza bali ya lugha ya watu ambao alikuwa amewapa maisha yake. Taarifa ya kifo chake, iliyoandikwa na mfanyakazi mwenzake katika majira ya kuchipua ya mwaka ule, inasema tu kwamba maneno yake ya mwisho yalitamkwa kwa Kipunjabi, na kwamba muda mfupi kabla ya hapo alimwambia dada yake, “Ni ushindi tu, ushindi, ushindi.” Maneno yenyewe yametufikia kupitia W. B. Anderson, kama McGaw alivyoyaandika: Bol, Yisu Masih, ki jai! — “Pigeni kelele ushindi wa Yesu Kristo!” Utohozi hubadilika kutoka chanzo hadi chanzo; maana yake ni thabiti. Mtu aliyekuwa ametumia nguvu zake akimwomba Mungu kwa ajili ya roho za Punjab alikufa akiwa na kilio cha ushindi cha Kipunjabi mdomoni pake.

Bol, Yisu Masih, ki jai! — Pigeni kelele ushindi wa Yesu Kristo!

— maneno ya mwisho yaliyokumbukwa ya John Hyde, kama W. B. Anderson alivyomsimulia Francis McGaw

Alichoacha

John Hyde hakuandika kitabu chochote kikuu; kitabu kinachobeba jina lake kiliandikwa kumhusu yeye, na mtu mwingine, baada ya kuondoka kwake. Aliacha karibu hakuna kitu kwa mkono wake mwenyewe. Badala yake, alichoacha ni mfano — mmisionari aliyekata tamaa, kiziwi nusu, ambaye, akikuta matunda machache mbele ya watu, alikwenda nyuma yao na kumngoja Mungu, na umoja mdogo wa maombi wenye kanuni ya nusu saa ambayo mtu yeyote angeweza kuishika. Baba alikuwa ameomba kwa ajili ya watenda kazi; mwana akawa mmoja wao, na akaomba kwa ajili ya mavuno yenyewe.

Hadithi ya kizushi iliyomzunguka inapaswa kusomwa kama ilivyo: mapokeo ya kiroho, yenye mizizi katika kitabu kimoja cha mwaka 1923 na katika kumbukumbu iliyozikusanya, ambayo nyakati fulani yamesema zaidi ya yale yanayoweza kuthibitishwa. Lakini yaondoe mapokeo hadi kwenye yale ambayo kumbukumbu itakubali, na mtu halisi bado amesimama pale — mtu aliyeomba roho moja kila siku na kuona vijiji alivyoviombea vikija kwenye ubatizo kwa mamia, aliyekomeshwa katikati ya ombi asimshtaki ndugu na kugeukia kusifu badala yake, na aliyekufa mbali na Punjab akiwa bado anapaza sauti ushindi wa Mwokozi wake kwa lugha yake mwenyewe. Hilo latosha. Lilikuwa latosha sikuzote.