Wasifu wa David Livingstone

Kuna ugumu mmoja katikati ya maisha ya David Livingstone, na ni afadhali kuuweka wazi tangu mwanzo kuliko kuuingiza kwa kificho baadaye. Anakumbukwa kama mmisionari mkuu kuliko wote ambao Afrika iliwahi kuwapokea — jina lake liko kwenye shule na hospitali na mji mmoja, mwili wake uko katika Kanisa Kuu la Westminster, uso wake uko kwenye vioo vya rangi kama kielelezo cha haraka cha ushujaa wa Kikristo. Na katika zaidi ya miaka thelathini barani humo, kumbukumbu zinaonyesha alimleta Mwafrika mmoja tu kwenye ubatizo: chifu aliyeitwa Sechele, mwaka 1848, ambaye baadaye alirudi nyuma. Mwongofu mmoja. Ni idadi ya kushangaza kwa mtu mwenye sifa kama zake, na habari yoyote ya kweli inapaswa kuanzia hapo, kwa sababu pengo kati ya hadithi na daftari la hesabu ndipo mtu halisi anapopatikana.

Alikuwa mvumbuzi aliyemfunika mmisionari. Alijua hilo mwenyewe. Hata hivyo anastahili kukumbukwa — si licha ya kushindwa huko bali kwa sehemu kwa sababu yake, na kwa sababu ya kile alichokifanya na umaarufu wake mara alipoupata: aliutumia, hadi senti ya mwisho, kuilaani biashara ya utumwa aliyoiita kidonda kilichowazi cha dunia.

Mvulana kwenye mashine ya kusokota nyuzi

Alizaliwa tarehe 19 Machi 1813 huko Blantyre, karibu na Glasgow, akiwa mtoto wa pili kati ya watoto saba katika chumba kimoja juu ya kiwanda cha pamba. Haukuwa umaskini wa kupendeza wa hadithini. Tangu umri wa miaka kumi alifanya kazi kiwandani kama “piecer,” akifunga nyuzi zilizokatika kuanzia saa sita asubuhi hadi saa nane usiku, kisha akaenda shule baadaye, na akasoma hadi usiku wa manane wakati ambapo mtu mzima angekuwa amelala. Picha yake inayorudiwa mara nyingi zaidi — kitabu kilichoegemezwa wazi kwenye mashine ya kusokota ili aweze kunyakua mstari wa Kilatini kati ya mipito ya mashine — ni ya mapokeo yale ya mvulana maskini aliyejielimisha mwenyewe, na iwe ilitokea hasa hivyo au la, inasema kweli kumhusu. Alikuwa mtu asiyelegea. Angebaki asiyelegea maisha yake yote, katika kila jambo, ikiwemo mambo ambayo hayakufanikiwa.

Kutoka kiwanda kile alijifanya kuwa daktari na mhudumu wa dini. Alisomea tiba na theolojia huko Glasgow, akakubaliwa na Chama cha Umisionari cha London, na akatawazwa mwezi Novemba 1840. Alisafiri kwa meli kwenda Afrika mwezi uliofuata na akafika Rasi mwaka 1841. Mwaka 1845 alimwoa Mary Moffat, binti wa mmisionari Robert Moffat — mwanamke ambaye angelipa gharama kubwa kwa ndoa hiyo, kama wake wa wanaume wasiotulia wanavyolipa mara nyingi.

Ukristo, biashara, na njia ya kusonga mbele

Vituo vyake vya kwanza vilikuwa Mabotsa, Chonuane, na Kolobeng. Ilikuwa karibu na Mabotsa, mapema, ambapo simba alimshambulia na kuuacha mkono wake wa kushoto umelemaa kwa maisha yake yote — jeraha ambalo, kwa majaliwa yenye uchungu, siku moja lingesaidia kuutambua mwili wake. Lakini kazi ya kudumu ya kituo cha umisionari haikuweza kumshikilia. Kitu fulani ndani yake kilikuwa kikitazama kaskazini daima, kuelekea bara la ndani ambalo hakuna Mzungu aliyekuwa amelichora kwenye ramani, naye akaanza safari ndefu zilizomfanya maarufu: kuvuka bara, na mwaka 1855 maporomoko makubwa ya Zambezi ambayo watu walioishi pale waliyaita Mosi-oa-Tunya, “moshi unaonguruma.” Aliyapa jina jipya kwa heshima ya malkia wake. Kitendo hicho cha kuyapa jina jipya ni, kwa udogo wake, mkanganyiko mzima wa maisha yake — mshangao wa kweli na mazoea ya kibeberu katika ishara ileile moja.

Alikuwa na nadharia, naye aliiamini kwa nguvu zake zote. Alidhani kwamba Ukristo, biashara, na ustaarabu, vikiletwa pamoja, vingeweza kufungua bara la ndani na kuikausha biashara ya utumwa ya Waarabu na Waswahili iliyokuwa ikiimwaga damu Afrika Mashariki. Biashara halali ingefanya biashara ya wanadamu isiwe na faida; Injili ingefuata barabara ambazo biashara ilizifungua. Wasomaji wa kisasa wanaona kwa wazi zaidi kuliko alivyoona yeye jinsi mpango huo ulivyokuwa umefungamana sana na mitambo ya himaya ya kibeberu, na ni uaminifu tu kusema hivyo — njia alizozifungua zilitembelewa na wengine wenye nia baridi zaidi. Lakini ingekuwa uongo kuipunguza imani yake ya kupinga utumwa kuwa kisingizio tu. Alikuwa ameziona njia za watumwa kwa macho yake mwenyewe, safu za watu waliofungwa minyororo na miili iliyoachwa ndani yake, na aliyoyaandika kuhusu hayo hayakuwa sera. Yalikuwa huzuni.

Ninarudi Afrika kujaribu kufungua njia iliyo wazi kwa ajili ya biashara na Ukristo; je, ninyi mtaiendeleza kazi ambayo nimeianza?

— David Livingstone, Cambridge, Desemba 1857

Ombi hilo, lililotolewa kwa vijana wa Cambridge, lilisaidia kuianzisha Universities’ Mission to Central Africa. Ni la kawaida kwake: tunda kubwa zaidi la maisha yake ya umisionari huenda si sana nafsi alizozihesabu bali watenda kazi aliowatuma — mwito uliopitishwa kwa wengine ili waiendeleze kazi aliyoianza na ambayo kwa sehemu kubwa hakuimaliza.

Gharama, na kushindwa

Msafara wa Zambezi wa mwaka 1858 hadi 1864 kwa ujumla huhesabiwa kuwa kushindwa. Mto ambao alikuwa ameutegemea sana ulionekana kuwa hauwezi kupitika kwa vyombo, ukiwa umezibwa na maporomoko madogo ambayo hakujua yalikuwepo; msafara ulikuwa wa gharama kubwa, wenye ugomvi, na ulileta kidogo tu kati ya yale uliyoahidi. Tena ulimnyang’anya mtu aliyekuwa amemfuata kwa muda mrefu kuliko wote. Mary Livingstone alifariki kwa malaria kwenye mto Zambezi tarehe 27 Aprili 1862. Alikuwa ameiburuta familia yake kuvuka bara nyuma yake, na watoto wake walikuwa wamekua kwa sehemu kubwa bila yeye, na sasa mke aliyevumilia yote hayo alikuwa amezikwa katika udongo wa Afrika mbali na nyumbani.

Haya ndiyo maisha ya kuweka kando ya hadithi. Mwongofu mmoja, naye alirudi nyuma. Msafara wa mtoni ulioshindwa. Mke aliyekufa kwa homa katika kazi. Watoto ambao hawakumjua baba yao ila kwa shida. Ikiwa tutamwita mtu huyu mkuu, ni afadhali tuwe na macho wazi kuhusu kile ambacho ukuu uligharimu na kile ambacho haukufanikisha, la sivyo tunaigeuza imani yake kuwa kitu ambacho hakuna mwamini wa kawaida angeweza kukitambua. Hakuwa mtu aliyevikwa taji la mafanikio. Alikuwa mtu aliyeendelea kusonga mbele kupitia kushindwa baada ya kushindwa kwa sababu alikuwa ameamua, mapema na mara moja tu, ni upande gani maisha yake yangeelekea.

…tayari kwenda popote, ilimradi iwe ni mbele.

— David Livingstone, katika barua kwa Chama cha Umisionari cha London

Toleo lililosafishwa lililochongwa kwenye kumbukumbu — “Niko tayari kwenda popote, ilimradi iwe ni mbele” — ni urekebishaji wa maneno yake halisi, lakini mwelekeo ni sahihi kabisa. Mbele ndio mwelekeo pekee aliokuwa nao.

Alipotea, akapatikana

Msafara wake wa mwisho, ulioanza mwaka 1866, ulikuwa wa kutafuta chanzo cha Mto Naili, nao ukammeza. Kwa miaka mingi hakuwa na mawasiliano, akihofiwa kuwa amekufa, akitangatanga akiwa mgonjwa na fukara katika nchi ambayo hakuna barua ingeweza kuifikia. Aliishiwa dawa na mahitaji na, nyakati fulani, aliishiwa kila kitu isipokuwa watu waliobaki pamoja naye. Mwezi Novemba 1871 mwandishi wa habari Henry Morton Stanley, aliyetumwa na gazeti moja la Kimarekani kumtafuta au kuthibitisha kifo chake, alifika katika mji wa kando ya ziwa wa Ujiji na akamkuta yule mzungu mmoja aliyedhoofika mahali pale.

Salamu ambayo Stanley aliiripoti — maneno manne ambayo yameishi kuliko karibu kila kitu kingine kuhusu wote wawili — inatufikia kupitia simulizi la Stanley pekee, na ni haki kuishika kama maneno aliyoyaandika badala ya jambo lililothibitishwa kwa kujitegemea:

Dkt Livingstone, nadhani?

— salamu kama Henry Morton Stanley alivyoiandika, Ujiji, Novemba 1871

Stanley alileta mahitaji, na urafiki, akamsihi arudi nyumbani. Hakukubali. Mzee yule mgonjwa aligeuka na kurudi bara ili aendelee kutafuta chanzo cha mto ambacho hangekipata kamwe. Mbele, tena — hata wakati kwenda mbele kulikuwa wazi uamuzi mbaya kwa afya yake. Ni vigumu kujua kama tuiite hiyo imani au ukaidi. Ndani yake vitu hivyo viwili havikuweza kamwe kutenganishwa kikamilifu.

Kidonda kilichowazi cha dunia

Ikiwa kuna jambo moja linalokomboa mkanganyiko wa matamanio yake, ni kile ambacho hakuacha kamwe kusema kuhusu utumwa. Alikuwa ameutazama, kwa karibu, kwa miongo kadhaa, na kamwe haukuwa jambo la kufikirika kwake. Katika safari zake za mwisho, akiwa bado mgonjwa, bado akishindwa, aliendelea kuandika dhidi yake, na msemo aliouchagua ulikuwa jeraha lisiloweza kufunga.

Yasomeka kama dokezo la sera lakini kwa kweli ni sala — ombi la mtu anayekufa, lililotolewa katika upweke, kwa ajili ya yeyote wa taifa lolote ambaye angesaidia kukomesha biashara ya wanadamu. Maneno hayo yamechongwa kwenye ukumbusho wake katika Kanisa Kuu la Westminster, na kati ya sentensi zote alizoziacha, hizo ndizo zinazostahili zaidi kuhifadhiwa. Huu ndio uliokuwa mzigo halisi wa moyo wake, ulio wazi zaidi mwishoni kuliko ramani yoyote aliyowahi kuchora.

Asubuhi ya mwisho

Alifariki tarehe 1 Mei 1873 katika kijiji cha Chifu Chitambo, karibu na mabwawa ya Bangweulu katika nchi ambayo sasa ni Zambia, akiwa amechoshwa na ugonjwa wa kuhara damu na malaria. Tukio lililorithishwa — kwamba wahudumu wake walimkuta asubuhi na mapema akiwa amepiga magoti kando ya kitanda chake kama vile katika sala, kichwa chake kikiwa kimeegemea mikononi mwake — linatoka kwenye taarifa ya wale wanaume wawili Waafrika waliokuwa pamoja naye hadi mwisho, Susi na Chuma, nalo liliufikia ulimwengu mpana likiwa limeundwa na wahariri wa enzi ya Victoria waliojua mwisho mzuri walipouona. Linapaswa kushikwa kama ushuhuda wao wa thamani na mapokeo yanayopendwa ya kanisa, si kama jambo ambalo yeyote kati yetu anaweza kulithibitisha.

Kisicho na shaka ni kile ambacho wanaume wale wawili walifanya baadaye, nacho huenda ndicho mahubiri yaliyo wazi zaidi katika hadithi nzima. Susi na Chuma waliuzika moyo wake chini ya mti katika udongo wa Afrika alioutolea maisha yake, kisha wakaubeba mwili wake umbali wa takriban maili elfu moja hadi pwani — safari ya miezi tisa hivi — ili uweze kupelekwa nyumbani. Mkono wake uliolemaa, kazi ya zamani ya simba, ulithibitisha kwamba mwili ulikuwa wake. Alizikwa katika Kanisa Kuu la Westminster. Mwongofu pekee aliyeandikwa kumbukumbuni alikuwa chifu aliyeanguka; lakini marafiki wawili Waafrika walimbeba maili elfu moja, na huo ni ushuhuda wa aina yake kuhusu mtu waliyemfuata.

Kwa nini anastahili kukumbukwa

Livingstone aliacha kauli mbiu ambayo mara nyingi huhusishwa naye — “Mche Mungu na ufanye kazi kwa bidii” — na ni uaminifu kusema kwamba bidii ya kazi ni rahisi kuithibitisha kuliko matunda yake. Hakumwongoa karibu mtu yeyote. Mpango wake mkuu ulifungamana na himaya ambayo haikuwa na moyo kama wake. Msafara wake mkuu ulishindwa na mke wake akafa ndani yake na watoto wake wakakua bila yeye. Kama tungetaka shujaa nadhifu tungelazimika kumchagua mtu mwingine.

Lakini yeye ni shahidi bora zaidi hasa kwa sababu si nadhifu. Maisha yake yanasema kwamba uaminifu si sawa na mafanikio, kwamba mtu anaweza kujimimina mwenyewe na kuona karibu hakuna chochote alichotumaini, na bado, hata hivyo, asiwe amepotea bure. Kazi yake ya ndani kabisa haikuwa nafsi alizoshindwa kuzihesabu bali dhamiri aliyoiamsha — vijana aliowatuma, biashara aliyoiaibisha, jeraha alilolitaja kwa jina na ambalo hakuwaacha walioridhika walisahau. Alisonga mbele wakati kusonga mbele kulimgharimu kila kitu na kumpatia, kwa hesabu yake mwenyewe, kidogo sana. Na mwishoni, ikiwa mapokeo ambayo marafiki zake waliyarithisha ni ya kweli, mtu ambaye hakuwahi kujifunza kutulia alikutwa amepiga magoti.

Mche Mungu na ufanye kazi kwa bidii.

— kauli mbiu ambayo kwa muda mrefu imehusishwa na David Livingstone