Okunenya Eutropius

1. “Obutaliimu! Obutaliimu! Byonna butaliimu.”—kirungi bulijjo okwogera ebigambo bino, naye okusingira ddala mu kiseera kino. Kaakano biri ludda wa ebyokwewunda eby’obukulu bwo? Ziri ludda wa ettaala ezaakamyanga? Kuli ludda wa okuzina, n’oluyoogaano lw’ebigere by’abazinyi, n’embaga n’embaga ez’ekyalo? Biri ludda wa ebijjuliza n’entimbe ez’ewasaŋŋanira? Kuli ludda wa okukuba mu ngalo abaakusanyukira mu kibuga, luli ludda wa oluyoogaano mu kisaawe ky’embiro n’okuwaanawaana kw’abaali balaba? Byonna bigenze—byonna biweddewo: empewo efuuwidde omuti n’ekunkumula amakoola gaagwo gonna, n’etulaga gwo nga gwereere ddala, era nga gunyeenyezebwa okuva mu mikira gyagwo; kubanga amaanyi g’empewo gabadde mangi nnyo, ne ganyeenya emisuwa gyonna egy’omuti ne gatiisatiisa okugusimbula okuva mu mikira gyagwo. Kaakano bali ludda wa mikwano gyo egy’obulimba? Ziri ludda wa embaga zo ez’okunywa, n’eby’ekyeggulo byo? Guli ludda wa ekibiina ky’abeekomekomela ku by’emmeeza, n’omwenge ogwafukibwanga olunaku lwonna, n’ebiwoomerera ebya buli ngeri ebyayiiyibwanga abafumbi bo? Bali ludda wa abaanoonya obuyinza bwo ne bakola ne boogera buli kimu okusiimibwa kkwo? Byonna byali kwolesebwa kwa kiro kwokka, n’ebirooto ebyabuze n’obudde nga bukya: byali bimuli bya mu ttoggo, era ttoggo bwe yaggwaako byonna ne biwotoka: byali kisiikirize ekiyiseewo—byali mukka ogusaasaanye, bufaafaali obwabutuse, n’ebiwu by’ennabbubi ebiyulikeeyulike. Kyetuva tuyimba obutakoma oluyimba luno olw’omwoyo—“Obutaliimu! Obutaliimu! Byonna butaliimu.” Kubanga ekigambo kino kirina okuwandiikibwanga bulijjo ku bisenge byaffe, ne ku ngoye zaffe, mu katale, ne mu nnyumba, mu nguudo, ne ku miryango n’awayingirirwa, era okusinga byonna ku mwoyo gwa buli omu, era kibeere ekyokulowoozaako obutaggwaawo. Era nga bwe kiri nti ebintu eby’obukuusa, n’okwekweka n’obulimba birabika eri bangi ng’ebituufu, kigwanira buli omu buli lunaku, ku kyeggulo ne ku kyenkya, ne mu nkuŋŋaana z’abantu, okugamba muliraanwa we n’okuwulira muliraanwa we ng’addamu nti “Obutaliimu! Obutaliimu! Byonna butaliimu.” Saakugamba obutakoma nti obugagga muddu adduka? Naye tewayagala kumpuliriza. Saakubuulira nti muddu atasiima? Naye tewakkiriza. Laba, kaakano ebibaddewo bikakasizza nti si muddu adduka era atasiima yekka, wabula era wa ttemu, kubanga kye kikuleese kaakano okutya n’okukankana. Saakugamba, bwe wanenyanga obutakoma olw’okwogera amazima, nti, “Nkwagala okusinga abo abakuwaanawaana?” nti, “Nze akunenya nkufaako okusinga abo abakuweereza?” Saayongera ku bigambo bino nga ŋŋamba nti ebiwundu eby’omukwano bisaana okwesigibwa okusinga okunywegera kw’abalabe okw’okweyagalira? Singa wakkiriza ebiwundu byange, okunywegera kwabwe tekwandikuleetedde kuzikirira kuno: kubanga ebiwundu byange bikola bulamu, naye okunywegera kwabwe kuleese endwadde etawonyezeka. Kaakano baali ludda wa abakuwa ekikompe, baali ludda wa abaakugguliranga ekkubo mu katale ne baleekaana ettendo lyo obutakoma mu matu g’abantu bonna? Baddukidde, beegaanyi omukwano gwo, beefunira obukuumi bwabwe nga bayita mu nnaku yo. Naye nze sikola bwe ntyo, nedda mu kabi ko sikuleka, era kaakano bw’ogudde nkukuuma ne nkulabirira. N’Ekkanisa gye wayisa nga omulabe eggudde ekifuba kyayo n’ekusembeza munda mu kyo; songa ewasaŋŋanira gye wanoonya, era gye wanyiigira nnange emirundi mingi, ekuliddemu olukwe n’ekuzikiriza. So ate saalekanga kukugamba nti, “Lwaki okola bino?” nti, “Osunguwaza Ekkanisa, era weesuula wansi wo yennyini,” naye wadduka okuva mu kubuulirira kwange kwonna. Ne kaakano ebisaawe by’embiro, nga bimazeeko obugagga bwo, biwagadde ekitala ku ggwe, naye Ekkanisa eyawulira obusungu bwo obutali bwa kiseera kaakano efuba mu njuyi zonna, ng’eyagala okukusika okukuggya mu kitimba.

2. Era bino mbyogera kaakano si ng’alinnyirira agudde wansi, wabula okuva mu kwagala okunyweza abo abakyayimiridde; si ng’anyiiza ebiwundu by’oyo eyafumitibwa, wabula okukuuma abo abatannafumitibwa nga bali balamu bulungi; si ng’azikiza oyo asuulibwa amayengo, wabula ng’ayigiriza abo abaseeyeeya n’empewo ennungi, baleme okusaanyizibwawo. Kino kiyinza kutuukirira kitya? Nga tulaba enkyukakyuka ez’ebintu by’abantu. Kubanga ne omuntu ono singa yatya enkyukakyuka teyandigiguddemu; naye nga bwe kiri nti newaakubadde omwoyo gwe, wadde ebiteeso by’abalala tebyamukyusa, mmwe okulaba abo abeewaanawaana olw’obugagga bwammwe, mugobolole ku kabi ke: kubanga tewali kinafu okusinga ebintu by’abantu. N’olwekyo ekigambo kyonna ky’oyinza okukozesa okwoleka obutaliimu bwabyo tekiituukiriza kya nnamaddala; ne bw’obiyita mukka, oba muddo, oba kirooto, oba bimuli bya ttoggo, oba erinnya eddala lyonna; nga bwe biggwaawo mangu, era nga bitaliiko kya nsa okusinga ebitaliiwo n’akatono; naye nga awamu n’obutaliimu bwabyo era birimu ekintu eky’akabi ennyo, tulina obukakafu mu maaso gaffe. Kubanga ani eyagulumizibwa okusinga omuntu ono? Teyasukka ensi yonna mu bugagga? Teyalinnya ku ntikko y’ekitiibwa? Bonna tebaakankana ne bamutya? Naye laba! afuuse wa nnaku okusinga omusibe, wa kisa okusinga omuddu ow’ewansi, mwavu okusinga omusabiriza afaafaaganira mu njala, buli lunaku ng’alaba ebitala ebiwagadde n’entaana y’omumenyi w’amateeka, n’omutemi ow’oku lwatu ng’amufulumya okumutta; era n’atamanya bwe yali afunye essanyu erya luberyeberye, so tayinza na kuwulira musana gwa njuba, naye mu ttuntu amaaso ge gazikira ng’azingiziddwa ekizikiza ekikwafu ennyo. Naye ne bwe nnaafuba nnyo, siriyinza kubalaga mu bigambo okubonaabona kw’ateekwa okuyita mu kwo, ng’alindirira okufa buli kiseera. Naye mazima kiki ekyetaagisa ebigambo okuva gye ndi, songa ye yennyini akyolese lwatu ng’ekifaananyi ekirabika? Kubanga jjo bwe baamujjira okuva ku lubiri nga baagala okumuwalula lwa maanyi, n’adduka n’addukira eri ebintu ebitukuvu, amaaso ge gaali, nga bwe gali kaakano, tegaali kirungi kusinga endabika y’omufu: n’okukuba emmwa, n’okukankana n’okunyeganyega kw’omubiri gwe gwonna, n’eddoboozi lye erimenyeka, n’olulimi olutabula, era mazima endabika ye yonna byalaga omuntu ng’emmeeme ye efuuse ejjinja.

3. Kaakano bino mbyogera si nga mmuvuma, oba nga nvuma akabi ke, wabula okuva mu kwagala okuwoomya emitima gyammwe gy’ali, n’okubaleetera okusaasira, n’okubakkirizisa okumatira n’ekibonerezo ekimaze okumuweebwa. Kubanga nga bwe waliwo abantu bangi abatalina buntu mu ffe abayinza, oboolyawo, okunnenya olw’okumusembeza mu watukuvu, njolesa okubonaabona kwe okuva mu kwagala okuwoomya obukakanyavu bw’emitima gyabwe n’olugero lwange.

Kubanga mbuulira, muganda wange omwagalwa, lwaki onsunguwalira? Ogamba nti kubanga oyo eyalwananga Ekkanisa obutakoma yaddukidde munda mu yo. Naye mazima twandigulumizizza Katonda ennyo, olw’okumukkiriza okugwa mu kizibu ekinene bwe kityo n’alaba amaanyi n’ekisa by’Ekkanisa:—amaanyi gaayo, kubanga yatuuka mu nkyukakyuka eno ennene olw’okugilumba; n’ekisa kyayo, kubanga oyo gwe yalumba kaakano amuteekedde engabo mu maaso ge era amwanise wansi w’ebiwaawaatiro bye, n’amuteeka mu bukuumi bwonna nga takyayo bibi bye byonna eby’edda, wabula ng’amuggulira ekifuba kye n’okwagala okungi. Kubanga kino kya kitiibwa okusinga engule yonna, kino kya buwanguzi bumasamasa, kino kiswaza Abamawanga n’Abayudaaya, kino kyolese endabika ennungi ey’Ekkanisa: kubanga ng’efunye omulabe waayo ng’omunyage, emusaasira, era nga bonna bamunyoomye mu kwabulwa kwe, yo yokka ng’omadre ow’okwagala emukwese wansi w’omunagiro gwayo, ng’eziyiza obusungu bwa kabaka, n’ekiruyi ky’abantu, n’obukyayi bwabwe obungi. Kino kye kyokweyonja ky’ekyoto. Kyokweyonja kya ngeri ya njawulo, oyogera, ng’omwonoonyi avunaanibwa, omunyazi, omunyifuzi akkirizibwa okukwata ku kyoto. Nedda! toyogera bw’otyo: kubanga ne malaaya yakwata ku bigere bya Yesu, oyo eyali ayonoonese ekibi ekisingira ddala okukyayibwa n’obutali bulongoofu: naye ekikolwa kye tekyavumisa Yesu, wabula kyayongera okumwewuunya n’okumutendereza: kubanga omukazi atali mulongoofu teyalumya oyo eyali mulongoofu, wabula malaaya omuvundu yafuuka mulongoofu olw’okukwata ku oyo eyali mulongoofu atalina bbala. Toyongeraayongera kaawukuma, ai omuntu. Ffe tuli baddu b’oyo eyakomererwa eyayogera nti “Basonyiwe, kubanga kye bakola tebakimanyi.” Naye, ogamba, yamalawo eddembe ery’okuddukirwako wano n’amateeka ge ag’enjawulo. Weewaawo! naye kaakano ayize mu kubonaabona kye yakola, era ye yennyini n’ebikolwa bye ye asoose okumenya etteeka, era afuuse ekyokulaba eri ensi yonna, era newaakubadde nga muteefu, ayogera okuva eyo eddoboozi ery’okubuulirira eri bonna, ng’agamba nti “Temukola ebintu nga bino bye nkoze, muleme okubonaabona nga bwe mbonaabona.” Alabika ng’omuyigiriza olw’akabi ke, era ekyoto kimasamasa nnyo, nga kaakano kireeta entiisa eya waggulu olw’okuba nga kikwata empologoma mu busibe; kubanga ekifaananyi kyonna eky’obwakabaka kiyinza okulabika bulungi ennyo singa kabaka teyandirabiddwa ng’atudde ku ntebe ye ey’obwakabaka nga yambadde engoye za kakobe n’atikkidde engule ye yokka, wabula era singa ne abagwagwa nga bavuunamye ku bigere bya kabaka n’emikono gyabwe nga gisibiddwa emabega gaabwe nga bakutamya emitwe gyabwe. Era nti tewali bigambo bya kukwasa bwe byakozesebwa, mmwe mwennyini muli bajulizi ab’obunyiikivu, n’okukuŋŋaana kw’abantu. Kubanga endabika eri mu maaso gaffe leero nnungi nnyo, era enkuŋŋaana ya kitiibwa, era ndaba ekibiina ekinene wano leero nga bwe kiri ku Mbaga entukuvu ey’Okuyitako. Bw’atyo omuntu abakoowoodde wano nga tayogera era naye ng’ayogera eddoboozi mu bikolwa bye erisinga eddoboozi ery’ekkondeere: era mwenna mukuŋŋaanidde wano leero, abawala nga baleka ebisenge byabwe, n’abakyala nga baleka ebisenge by’abakazi, n’abasajja nga baleka akatale mulyoke mulabe obuntu bwe buvunaanibwa, n’obutanywevu bw’ebintu by’ensi nga bulaziddwa lwatu, n’endabika eya malaaya edda ennaku entono eyali emasamasa (ng’obugagga bwe buva mu bunyazi bwe buli) kaakano ng’efaanana ennabi ngi eyeenyinyaganye okusinga omukadde yenna, endabika eno njogera nti muyinza okugiraba ng’eggyibbwako ebyokwewunda byayo olw’akabi ng’eggyibbwako n’omusuwo.

4. Bwe geri amaanyi g’akabi kano: kafudde oyo eyali ow’ekitiibwa era eyamanyibwa okuba omuntu asingira ddala obutabaako nsa. Era omuntu omugagga bw’ayingira mu nkuŋŋaana afuna amagoba mangi mu ndabika eno: kubanga bw’alaba omuntu eyali akankanya ensi yonna, kaakano ng’asikuluddwa okuva ku ntikko empanvu bwe etyo ey’obuyinza, ng’atya, ng’asingira ddala okutya wakati oba ekikere, ng’akomereddwa ku mpagi eri, nga talina bisiba, okutya kwe kufuuse olujegere lwe, ng’atidde nnyo era ng’akankana, akendeeza amalala ge, ateeka wansi amawaggali ge, era ng’afunye amagezi ku bintu by’abantu ge kimusaanira okuba nago, agenda ng’ayigiriziddwa ekyokulabirako mu kigambo Ekyawandiikibwa kye kiyigiriza mu tteeka:—“Abantu bonna bali ng’omuddo, n’ekitiibwa kyabwe kiri ng’ekimuli ky’omuddo. Omuddo gukala, ekimuli kyagwo ne kigwa.” oba “Bagenda kuwotoka ng’omuddo, bafiire ddala ng’essubi ekkalu.” oba “Ennaku zange zifuumuuka ng’omukka,” n’ebigambo byonna ebya ngeri eyo. Ate era omwavu bw’ayingira n’atunuulira endabika eno tekimuleetera kwerowoozaako bubi, so takungubagira bwavu bwe, wabula asiima obwavu bwe, kubanga kye kifo kye eky’okuddukirwako, era omwalo ogutebenkedde, era ebbugwe ery’obukuumi; era bw’alaba ebintu bino yandyagadde emirundi mingi okusigala we ali, okusinga okuba n’abantu bonna okumala akaseera katono, oluvannyuma n’afuna obulamu bwe mu kabi. Olaba engeri omugagga n’omwavu, ow’ekitiibwa n’ow’ewansi, omuddu n’omwetegefu, gye bagobolodde amagoba amatono ku muntu ono okuddukira wano? Olaba engeri buli muntu gy’anaavaayo n’eddagala, ng’awonyeziddwa mu kulaba kuno kwokka? Kale! mbadde nwoomezza obusungu bwammwe, era ngobyeewo ekiruyi kyammwe? Nzikizza obukambwe bwammwe? Mbaleese okusaasira? Mazima ndowooza nga nkikoze; era endabika zammwe n’emigga gy’amaziga ge mukaaba bye bukakafu bwakyo. Kale nga olwazi lwammwe olukakanyavu lufuuse ettaka eddungi eriggimu, twanguweko okubala ebibala eby’okusaasira, n’okulaga amakungula amangi ag’ekisa nga tuvuunama mu maaso ga Kabaka oba nga tusaba Katonda ow’ekisa okuwoomya obusungu bwa Kabaka, n’okugonza omutima gwe atuwe ekisa kyonna kye tusaba. Kubanga mazima okuva ku lunaku omuntu ono lwe yaddukira wano enkyukakyuka etono etaddewo; kubanga Kabaka bwe yamanya nti addukidde mu buddukiro buno, newaakubadde ng’eggye lyaliwo, era nga linyiize olw’ebikolwa bye ebibi, ne lisaba amuweebweyo attibwe, Kabaka yayogera ebbanga ddene ng’agezaako okukkakkanya obusungu bw’abaserikale, ng’akakasa nti si bibi bye byokka, wabula ne ekikolwa ekirungi kyonna kye yali akoze kirina okubalibwa, ng’alangirira nti asiima olw’ekyo, era nga yeeteeseteese okumusonyiwa ng’omuntu munne olw’ebikolwa ebirala. Era bwe baamwongera okumusaba awalane olw’okuvumibwa kw’ekitiibwa ky’obwakabaka, nga baleekaana, nga babuuka, nga bawuuba amafumu gaabwe, yayiwa emigga gy’amaziga okuva mu maaso ge amakkakkamu, era ng’abajjukizza Emmeeza entukuvu omuntu gye yaddukira, yatuuka ku kukkakkanya obusungu bwabwe.

5. Ate era ka nyongereko ensonga ezikwata ku ffe ffennyini. Kubanga kusonyiyibwa ki kw’oyinza okusaanira, singa Kabaka talina kiruyi bwe yavumibwa, naye mmwe abatalabangako kintu kya ngeri eno mulaga obusungu bungi bwe butyo? Era enkuŋŋaana eno bw’eneesaanuuka mulikwata mutya ku byama ebitukuvu, ne mwogera essaala eno gye tulagirwa okwogera nti “Tusonyiwe ebyonoono byaffe nga naffe bwe tusonyiwa abatwonoona” nga musaba okuwalanibwa ku eyabayonoona? Abakoze ebibi ebinene n’okubavuma? Sijja kubigaana. Naye kino si kiseera kya kusala musango wabula kya kusaasira; si kya kuvunaana wabula kya kulaga ekisa; si kya kunoonyereza ebisale wabula kya kubireka; si kya nsala na kuwalana, wabula kya kisa na kukwatirwa ekisa. Kale tewabaawo asunguwala oba anyiiga, wabula ka tusabe Katonda ow’ekisa amuwe ekiseera aleme okufa, era amuwonye mu kuzikirira kuno okumujjidde, alyoke ave ku kwonoona kwe, era ka twegatte okusemberera Kabaka ow’ekisa nga tumwegayirira ku lw’Ekkanisa, ku lw’ekyoto, awe obulamu bw’omuntu omu ng’ekiweebwayo eri Emmeeza entukuvu. Bwe tunaakola kino Kabaka yennyini anaatukkiriza, era ne nga tannatutendereza tunaaba tufunye okusiimibwa kwa Katonda, alituwa empeera nnene olw’okusaasira kwaffe. Kubanga nga bw’agaana era n’akyawa ab’obukambwe n’abatalina buntu, bw’atyo asanyukira era n’ayagala omuntu ow’ekisa n’ow’obuntu; era omuntu ng’oyo bw’aba omutuukirivu, engule ey’ekitiibwa ekingi n’esingira ddala okumusibirwa: era bw’aba omwonoonyi, asonyiwa ebibi bye ng’akiwa ng’empeera ey’ekisa kye yalaga munne omuddu. “Kubanga” bw’ayogera nti “Njagala ekisa so si ssaddaaka,” era mu Byawandiikibwa byonna omusanga bulijjo ng’anoonya kino, era ng’alangirira nti kye kkubo ery’okuvvuunuka ekibi. Bwe tutyo tunaamukkirizisa okutusaasira, bwe tutyo tunaawona ebibi byaffe, bwe tutyo tunaayonja Ekkanisa, bwe tutyo ne Kabaka waffe ow’ekisa, nga bwe mmaze okwogera, anaatutendereza, era abantu bonna banaatukubira mu ngalo, era enkomerero z’ensi zinaawuunya obuntu n’obuwombeefu bw’ekibuga kyaffe, era bonna abanaawulira ebikolwa bino mu nsi yonna banaatuwaana. Tulyoke tusanyukire ebirungi bino, ka tuvuuname mu kusaba n’okwegayirira, ka tununule omunyage, omunoonyi w’obuddukiro, omwegayirizi mu kabi ffe ffennyini tulyoke tufune emikisa egigenda okujja olw’ekisa n’okusaasira kwa Mukama waffe Yesu Kristo, ekitiibwa n’obuyinza bibe gy’ali, kaakano na buli kiseera, emirembe n’emirembe. Amiina.