Ekyongerezeddwako C: Ebyabaawo mu Bulamu ne mu Biseera bya Watchman Nee ng’Emyaka bwe Gyaddiriŋŋana

Ennaku n’emyaka wansi bigendereddwamu kukulaga kkubo, so si kugamba nti buli kintu ekyabaawo mu bulamu bwa Nee kisobola okuteekebwako olunaku mu butuufu obwenkanankana. Amannya ag’Oluchina gawandiikibwa mu Lungereza mu ngeri ez’enjawulo mu nsibuko ez’enjawulo, era ebyafaayo by’ebibiina ebimu n’okunoonyereza okw’abayivu ebimu bitaputa ebyabaawo mu ngeri ez’enjawulo.

1903 - Okuzaalibwa

Watchman Nee yazaalibwa nga 4 Gwekkumi n’ogumu, 1903, mu Shantou, mu Guangdong, mu maka g’Abakristaayo ab’e China agaasibuka e Fuzhou, mu Fujian. Erinnya lye ery’obuzaale litera kuwandiikibwa nga Ni Shuzu. Jjajja we yali aweerezaako ng’omuweereza w’Ekikristaayo, ekyafuula Nee omu ku mulembe ogw’okusatu mu byafaayo by’amaka ag’e China ag’Abapolotestante.

China yali ekyali wansi w’olulyo lwa Qing, wadde ng’obufuzi bwa bakabaka bwali bunaatera okugwa.

1911-1912 - Okwegugunga n’Okutandikawo Republic

Okwegugunga kwa Xinhai kwamaamulako olulyo lwa Qing ku buyinza. Republic of China n’etandikibwawo. Nee yali akyali mwana muto, naye obuvubuka bwe bwonna bwali bwakuyitira mu ggwanga eryali liwakana ku nteekateeka y’ebyobufuzi, ku kugenda n’omulembe, ku kwagala eggwanga, ne ku buyinza bw’amawanga ag’ebweru.

Emyaka gya 1910 - Okusoma mu Masomero g’Abaminsani

Nee yasomera mu bifo eby’okusomeramu ebyaddukanyizibwanga abaminsani, nga mw’otwalidde n’amasomero g’Ekkanisa ya Anglican mu Fuzhou. Yafuna obukugu obw’amaanyi mu Lungereza, obwamusobozesa oluvannyuma okusoma butereevu ebitabo bingi nnyo eby’Ekikristaayo eby’omu nsi za Bugwanjuba.

Amagezi ge gatenderezebwa nnyo mu byawandiikibwa oluvannyuma, naye mu kusooka teyalaga kwagala kwa ddala okw’omunda eri Obukristaayo bwe yasikira.

1920 - Okukyuka

Ku myaka kkumi na musanvu, Nee yakyuka mu bulamu bwe, ekyekuusa ku buweereza bw’okubuulira obw’omubuulizi w’enjiri ow’e China Dora Yu. Okukkiriza kwa nnyina okwazzibwa obuggya n’okwenenya kwe nakwo byamukwatako nnyo.

Okukyuka kuno kwalimu okulwanagana n’ebirooto bye eby’okweyimusa n’omulimu gw’obulamu bwe. Nee yatuuka ku kutegeera nti Obukristaayo si kusonyiyibwa kwokka, wabula kwe kwewaayo wansi w’obufuzi bwa Kristo nga Mukama.

Yatandika okubuulira enjiri n’obunyiikivu n’okusoma Bayibuli mu ngeri ey’amaanyi ennyo.

1921 - Okubatizibwa ne Margaret Barber

Nee yatandika okukwatibwako omuminsani Omungereza Margaret E. Barber, eyali abeera mu bulamu obw’okukkiriza obwetongodde okumpi ne Fuzhou. Nee ne nnyina baagaana okulowooza nti okubatizibwa kwabwe okwasooka nga baali bawere kwali kumala, ne babatizibwa ng’abakkiriza.

Barber yafuuka omulagirizi we omukulu, n’amuyingiza mu kuyigiriza okw’obulamu obw’omwoyo obw’omunda ennyo, mu bitabo by’Ab’Oluganda (Brethren), mu misingi gy’okukkiriza, ne mu by’omwoyo eby’omusaalaba ebisaba ennyo omuntu.

1922-1923 - Okussa Ekimu e Fuzhou n’Okugezaako Okusooka okw’Ekkanisa

Nee yeegatta ku Leland Wang n’Abakristaayo abalala abavubuka mu kubuulira enjiri, mu kukuŋŋaana mu maka, mu kusoma Bayibuli, mu kumenya omugaati buli wiiki, ne mu kugezaako engeri z’okutegeka ekkanisa ebweru w’enteekateeka z’enzikiriza ezaali zimanyiddwa.

Obutakkaanya bwajjawo ku nsonga y’okweyawula ku nzikiriza, ku ki ekisaanidde okusooka mu buweereza, ne ku bukulembeze. Nee yasuulibwa ebbali, n’ayiga eby’okuyiga ebiruma ku buyinza, ku kukaayana, ne ku musaalaba.

Emyaka gya 1920 - Obuweereza bw’Okufulumya Ebiwandiiko

Nee yatandika okufulumya magazini z’Ekikristaayo, obupapula obubuulira enjiri, ebiwandiiko eby’okuyigiriza, era oluvannyuma n’ebitabo ebinene. Okukuba ebitabo kwafuuka emu ku ngeri enkulu mwe yayitira okubunya enkwatako ye ebweru w’ebifo bye yali asobola okutuukamu ye kennyini.

Yasoma nnyo ebitabo by’Ab’Oluganda (Brethren), ebya Keswick, eby’obutukuvu, eby’okwebuulirira mu by’omwoyo, eby’obunnabbi, n’eby’obuminsani.

Wakati mu Myaka gya 1920 - Obulwadde Obw’amaanyi

Nee yalwala akafuba (TB) era n’ayolekera okuyinza okufa ng’akyali muto. Mu kiseera kino yakola n’amaanyi mangi ku biwandiiko ebyafuuka Omuntu ow’Omwoyo, ekitabo ekinnyonnyola mu bujjuvu omwoyo, emmeeme, omubiri, omusaalaba, n’ebyo omuntu by’ayitamu mu by’omwoyo.

Obulwadde bwamwongera okussa essira ku bulamu obw’okuzuukira n’okwesigama ku Katonda okusukka amaanyi ag’obuzaaliranwa.

1928 - Shanghai ng’Ekifo Ekikulu n’Okugaziwa

Obuweereza bwa Nee bweyongera okusinziira mu Shanghai. Omukutu gw’ebibiina by’abakkiriza ebyakwatagana n’okuyigiriza kwe gwagaziwa. Abantu ab’ebweru baakozesa amannya nga Ekisibo Ekitono ne Assembly Hall.

Nee yeeyongera okugaana endowooza nti ekibiina kino kyandifuuse enzikiriza, n’asinga kwagala kwogera ku kkanisa ez’omu bifo.

1930 - Okufa kwa Margaret Barber

Barber yafa. Enkwatako ye ku Nee yagenda mu maaso okuyita mu kumujjukira n’okuyita mu bitabo by’Ekikristaayo bye yali amuyingizzaamu. Ebyawandiikibwa ebimu bigamba nti Nee yafuna ekitundu ekinene ku bitabo bye yalina.

1933 - Okutambula mu Mawanga ag’Ebweru n’Okukwatagana n’Ab’Oluganda (Brethren)

Nee yatambula ebweru wa China, nga mw’otwalidde n’okukyalira ebibiina by’Ab’Oluganda (Brethren). Enkolagana ye n’Ab’Oluganda Abeesudde (Exclusive Brethren) oluvannyuma yakutuka olw’ebibuuzo ku kussa ekimu n’okulya ku Kyeggulo kya Mukama awamu n’Abakristaayo abatali mu kibiina kyabwe.

Ekyo kyamunyweza mu kukkiriza nti Omubiri gwa Kristo tegusaanidde kufunzibwa ku kibinja kimu kyokka eky’okussa ekimu.

1934 - Okufumbiriganwa ne Charity Chang

Oluvannyuma lw’ebyafaayo ebiwanvu era ebizibu mwe Nee yali yeewaddeyo okulekayo essuubi ly’okuwasa ng’ate Charity yali akyali atali mukkiriza, bombi baafumbiriganwa ng’amaze okwewaayo eri Kristo.

Obufumbo bwennyini bwaleeta empaka mu bantu, omu ku b’eŋŋanda eyali awakanya obufumbo buno bwe yalumba erinnya lya Nee mu mpapula z’amawulire. Yava ku bukulembeze obulabika okumala akaseera nga tannaddamu kuweereza.

Emyaka gya 1930 - Okunywezebwa kw’Omukutu gw’Ekkanisa ez’omu Bifo

Ebibiina by’abakkiriza byeyongera obungi. Witness Lee yafuuka munne omukulu mu mulimu. Nee yakulaakulanya okuyigiriza okutegekeddwa obulungi ku nkola y’ekkanisa ez’omu bifo, abakadde, abakozi, obuweereza bw’abatume, Ekyeggulo kya Mukama, ebirabo eby’omwoyo, n’omusingi gw’ekifo.

Era yayigiriza ku bulokozi, empeera, obwakabaka, n’abawanguzi.

1937 - Olutalo Olujjuvu wakati wa China ne Japan

Ekyabaawo ku Lutindo lwa Marco Polo kye kyatandika olutalo olujjuvu wakati wa China ne Japan. Olutalo lwaleeta okubonaabona okw’amaanyi ennyo, abantu okusenguka mu maka gaabwe, okutabanguka kw’ebyenfuna, n’obutabeera na mirembe mu byobufuzi.

Obuweereza bwa Nee bwagenda mu maaso mu mbeera ezaali zikyuse ddala.

1938 - Keswick n’Obubaka ku Abaruumi 5-8

Nee yatambula mu Bulaaya n’abeerako mu Lukuŋŋaana lwa Keswick mu Bungereza. Obubaka bwe yawa mu kiseera kino ekigazi ku Abaruumi 5-8 oluvannyuma bwayamba okukola ekitabo eky’Olungereza ekimanyiddwa nga Obulamu bw’Ekikristaayo obwa Bulijjo.

Okuyigiriza kwe kwatandika okutuuka ku bantu abangi okwetooloola ensi.

Entandikwa y’Emyaka gya 1940 - Bizinensi y’Eddagala n’Okukaayana mu Kkanisa

Nee yeenyigira nnyo mu bizinensi y’eddagala eyali ekwatagana ne muganda we, kigambibwa nti ekitundu ku nsonga yali kufunira bakozi b’Ekikristaayo obuyambi mu kiseera ky’akatyabaga k’ebyenfuna.

Okwenyigira kuno kwaleetawo empaka ennene mu bakadde b’e Shanghai. Okuvunaanibwa n’obutakkaanya byali ku bizinensi, ku buweereza, ne ku mpisa ze. Nee yaggyibwa ku buweereza obw’olwatu okumala emyaka nga mukaaga.

Ensibuko zaawukana nnyo mu ngeri gye zitegeeramu ekiseera kino. Okunoonyereza okw’abayivu okw’omulembe guno kukitwala ng’ekiseera ekyakyusa ennyo obulamu bwe, so si ng’obutategeeragana obutono.

1945 - Enkomerero y’Olutalo ne Japan

Okuwangulwa kwa Japan kwakomya olutalo wakati wa China ne Japan, naye amangu ddala China n’eddayo mu lutalo lw’omunda wakati w’amaggye g’Abanasyonalisiti n’ag’Abakomunisiti.

1948 - Okuzzibwa mu Buweereza obw’Olwatu

Witness Lee n’abalala nga beenyigiddemu nnyo, Nee yaddayo mu buweereza obw’olwatu. Okuyigiriza kwe okw’oluvannyuma kwassa nnyo essira ku kumenyebwa, obulamu bw’Omubiri, okukolera awamu, obuyinza, okwewaayo eri Katonda, n’okugaziya okubuulira enjiri ku mutendera omunene.

1948-1949 - Okwewaayo Okweyongedde n’Enteekateeka z’Okubuulira Enjiri

Ekibiina kyakunga abakkiriza n’eby’obugagga okubunya enjiri. Okuyigiriza ku “kuwaayo” ebintu by’omuntu n’okusenguka olw’enjiri kwalaga nti ekiseera ekyo kyali kya kwanguwa.

Enkola ng’ezo zaalaga okwewaayo okw’amaanyi ennyo, naye era oluvannyuma zaaleetawo ebibuuzo ku kya bantu okuzikola lwa kweyagalira, n’obuyinza obwali bukuŋŋaanyiziddwa mu kifo kimu.

1949 - Obuwanguzi bw’Abakomunisiti

Mao Zedong yalangirira People’s Republic of China nga 1 Gwekkumi. Gavumenti empya ey’Abakomunisiti yatandika okukyusa obulamu bw’ebyobufuzi, ebyenfuna, n’eddiini.

Awo nga mu 1950, Christian History n’ensibuko endala ziwandiika nti omukutu gw’Ekisibo Ekitono gwalimu ebibiina by’abakkiriza nga 700 n’abagoberezi nga 70,000, wadde ng’ebibalo byawukana.

1950 - Hong Kong n’Okuddayo ku Lukalu

Nee yakyalira Hong Kong era n’afuna emikisa egy’okusigala ebweru wa China ey’oku lukalu. Yasalawo okuddayo, ng’akkiriza nti yali agwanidde okugabana ku biseera eby’omu maaso eby’ekkanisa z’e China.

Kino kyafuuka ekimu ku kusalawo okwasinga okuba n’ebivaamu ebinene mu bulamu bwe.

1950-1951 - Okuddamu Okutegeka Abakristaayo mu By’obufuzi

Gavumenti yawagira okutegeka Abakristaayo mu ngeri ewakanya obufuzi bw’amawanga ag’ebweru, n’Ekibiina ky’Okwagala Eggwanga eky’Ennono Ssatu (Three-Self Patriotic Movement) ekyali kikyakula. Ebyafaayo bya Nee yennyini eby’emisingi gy’ekkanisa enzaaliranwa byaleetawo ensonga mwe yakkiriziganyiza ne gavumenti, naye era n’okukubagana okw’amaanyi n’ebigendererwa by’eggwanga.

Okunoonyereza okw’abayivu okw’ennaku zino kulaga nti yeetaba mu kwekalakaasa okw’okwagala eggwanga, era n’afuba okutambula obulungi mu nteekateeka empya ey’ebyobufuzi.

Gwakuna 1952 - Okukwatibwa

Nee yakwatibwa, kigambibwa nti yali mu Manchuria, ng’emisango gyekuusa ku bizinensi n’okuvunaanibwa okw’ebyobufuzi. Okukwatibwa kwe kwaggyawo omusomesa w’ekibiina eyasinga okuba n’enkwatako, eyali ayigiriza ekkanisa ez’omu bifo bingi.

Mu kiseera kino n’abaminsani ab’ebweru baali bagobebwa mu China.

1952-1956 - Okusibibwa ne Kampeyini z’Ebyobufuzi

Nee yasigala mu kkomera nga kampeyini z’Abakomunisiti zeeyongera okwekenneenya abakulembeze n’ebibiina by’Ekikristaayo ebyetongodde. Okuvumirira mu lwatu, okwatula okw’endowooza z’ebyobufuzi, n’okuvunaanibwa byafuuka ebikozesebwa gavumenti okufuga abantu.

1956 - Omusango mu Lwatu n’Ekibonerezo eky’Emyaka Kkumi na Ttaano

Nee yasalirwa omusango mu lwatu ng’omukulembeze w’ekibinja ekiwakanya enkyukakyuka y’Abakomunisiti, n’asibibwa emyaka kkumi na ttaano mu kkomera. Omusango gwalimu okuvunaanibwa okw’ebyenfuna, okw’ebyobufuzi, n’okw’empisa.

Enkola eno okuba nga yali ya byabufuzi kizibuwaza okwekenneenya ebiwandiiko. Ebimu ku bigambibwa biwakanyizibwa nnyo; ensibuko ezimu ez’oluvannyuma zigamba nti waaliwo obujulizi obwali emabega w’ensobi mu mpisa ze. Okwegendereza mu byafaayo kwetaagisa.

Enkomerero y’Emyaka gya 1950 - Okubuuka Okunene mu Maaso (Great Leap Forward)

China yayingira mu Kubuuka Okunene mu Maaso okwaleeta akabi ennyo, ne kuddirirwa enjala ey’entiisa. Nee yasigala mu kkomera ng’eggwanga liyita mu kunyeenyezebwa okunene mu bantu ne mu byenfuna.

1966 - Enkyukakyuka mu Buwangwa (Cultural Revolution)

Enkyukakyuka mu Buwangwa yatandika. Ebikolwa by’eddiini mu China yonna byateekebwako akanyigo ak’amaanyi ennyo. Ekkanisa zaggalwa, abakkiriza n’abakulembeze baswazibwa mu lwatu, era endowooza z’ebyobufuzi ez’obukambwe zeeyongera.

Charity Nee n’ab’omu maka ge nabo baayigganyizibwa.

1967 - Ekiseera ky’Ekibonerezo Kituuka

Emyaka kkumi na ttaano egy’ekibonerezo kya Nee gyandibadde giweddeko, naye teyateebwa. Ebyawandiikibwa bitera okugamba nti okugaana kwe okwa buli kiseera okwegaana okukkiriza kw’Ekikristaayo kwali kimu ku nsonga lwaki yasigala ng’asibiddwa.

Enkomerero y’Emyaka gya 1960 - Entandikwa y’Emyaka gya 1970 - Okweyongera Okusibibwa mu Nkambi y’Okukola Emirimu

Nee yasigala mu bifo eby’okutereeza abantu nga bakola emirimu, nga mw’otwalidde n’okusibibwa mu ssaza ly’e Anhui. Obulamu bwe bwagenda bwonooneka, naddala olw’obulwadde bw’omutima.

Amabaluwa matono ag’ab’omu maka galaga katono nnyo ku myaka gino.

1971-1972 - Okufa kwa Charity

Charity yafa nga Nee tannafa. Okufiirwa kuno kwazikiriza essuubi ly’okuddamu okusisinkana ku nsi ng’amaze okuteebwa. Ebyawandiikibwa bigamba nti Nee yanakuwala nnyo.

30 Gwakutaano, 1972 - Okufa

Watchman Nee yafiira mu ssaza ly’e Anhui ng’akyali mu kkomera lya gavumenti, nga wayise emyaka kumpi abiri bukyanga akwatibwa. Yali wa myaka nkaaga mu munaana.

Ekiwandiiko ekimpi eky’okwatula okukkiriza kw’Ekikristaayo kyekuusibwa ku nnaku ze ezaasembayo, nga kikakasa nti Kristo Mwana wa Katonda, nti yafiirira aboonoonyi, nti yazuukira, era nti Nee yali ategese okufa ng’amukkiriza.

Oluvannyuma lwa 1972 - Enkwatako Egenda Egaziwa mu Nsi Yonna

Ebiwandiiko bya Nee byeyongera okuvvuunulwa n’okubunyisibwa mu nsi yonna. Okuyigiriza kwe okw’omwoyo kwakwata ku bantu bangi nnyo ebweru w’ekkanisa ezaali zikwatagana butereevu n’ekibiina kye.

Mu Bukristaayo bw’e China, ennono z’Ekisibo Ekitono n’ez’ekkanisa ez’omu bifo zikyaliwo, ezimu nga ziwandiisiddwa ate endala nga tezaawandiisibwa. Witness Lee yazimba omukutu gw’ekkanisa ez’omu bifo mu nsi yonna ebweru wa China ey’oku lukalu.

2026 - Okunoonyereza okw’Abayivu Okuzziddwa Obuggya

Ekitabo kya Paul H. B. Chang The Spiritual Person: An Intellectual Biography of Watchman Nee kyafulumizibwa Oxford University Press, nga kye kinoonyereza eky’abayivu ekikulu eky’ennaku zino ku ngeri endowooza ya Nee ey’eby’eddiini gye yakulaakulanamu, embeera y’e China mwe yali, empaka ezaamwetoolola, n’omukululo gwe mu nsi yonna.