Omusumba Omuzzeemu Obuggya
Ekitundu 2 – Engeri y’Obulabirizi Buno

Essuula 7 · eddakiika 20 ez’okusoma · eddakiika 26 ez’okuwuliriza

Ekitundu 2 – Engeri y’Obulabirizi Buno

Bwe tumaze bwe tutyo okulowooza ku buzaaliranwa bw’obulabirizi buno, kaakano tujja kwogera ku ngeri gye bukolebwamu; si ku buli kitundu kyabwo kinnakimu, tuleme okukooya, wabula ku bwonna awamu.

1. Omulimu gw’obuweereza gulina okukolebwa ku lwa Katonda yekka n’olw’obulokozi bw’emyoyo, so si olw’ebigendererwa byaffe eby’ekyama. Ekigendererwa ekikyamu kifuula omulimu gwonna omubi nga bwe guva gye tuli, ne bwe gwandibadde mulungi gutya mu buzaaliranwa bwagwo. Tekiba kuweereza Katonda, wabula okweweereza ffekka, bwe tutagukola ku lwa Katonda wabula ku lwaffe. Abo abeesowolayo mu mulimu guno ng’omulimu ogwa bulijjo, ne bagufuula omulimu ogw’okwenoonyeza eby’okweyimirizaawo mu nsi, bajja kukizuula nti baalonda omulimu omubi ogw’okukolera ensimbi, newaakubadde nga gwe mulimu omulungi. Okwefiiriza kwetaagibwa nnyo ddala mu buli Mukristaayo, naye kwetaagibwa emirundi ebiri mu muweereza, kubanga awatali kwo tayinza kuweereza Katonda n’obwesigwa wadde essaawa emu. Okusoma ennyo, okumanya kungi, n’okubuulira okw’ekitalo, ebigendererwa bwe biba nga si bituufu, tebiba birala wabula okwonoona okw’obunnanfuusi okusingako okumasamasa. Ekigambo kya Bernard kimanyiddwa nnyo: ‘Abamu baagala okumanya olw’okumanya kwokka, era ekyo kwe kwegomba okw’ensonyi. Abamu baagala okumanya balyoke batunde okumanya kwabwe, era n’ekyo kya nsonyi. Abamu baagala okumanya olw’erinnya eddungi, era ekyo bwe bwewulize obutaliimu bw’ensonyi. Naye waliwo abamu abaagala okumanya balyoke bazimbe abalala, era ekyo kya kutenderezebwa; era waliwo abamu abaagala okumanya bo bennyini balyoke bazimbibwe, era ekyo kya magezi.’

2. Omulimu gw’obuweereza gulina okukolebwa n’obunyiikivu n’okufuba ennyo, kubanga gwa nkizo etayogerekeka gye tuli ne eri abalala. Tufuba okuwanirira ensi, okugiwonya ekikolimo kya Katonda, okutuukiriza ebitonde, okutuuka ku bigendererwa by’okufa kwa Kristo, okwewonya ffe ne tuwonya n’abalala okuzikirira, okuwangula Setaani, n’okumenyaamenya obwakabaka bwe, okuteekawo obwakabaka bwa Kristo, n’okutuuka ku bwakabaka obw’ekitiibwa ffe era n’okuyamba abalala okubutuukako. Kale emirimu gino gisaanidde okukolebwa n’omwoyo ogutafaayo, oba n’omukono omugayaavu? Kale mufaayo, omulimu guno gukolebwe n’amaanyi gammwe gonna! Musome nnyo, kubanga oluzzi luwanvu nnyo, n’obwongo bwaffe bumpi; era nga Cassiodorus bw’agamba: ‘Wano okumanya okwa bulijjo si kwe kulina okuba ekkomo; wano okwegomba okw’amazima kwe kweyolekera; gye bakoma okunoonya okumanya okw’ebuziba, gye kikoma okuba ekitiibwa ekinene okukufuna.’ Naye okusingira ddala mufubenga ennyo mu kukozesa n’okutambuza okumanya kwammwe. Ebigambo bya Pawulo bivugenga bulijjo mu matu gammwe: ‘Mpalirizibwa okubuulira Enjiri; era ziba zinsanze bwe sigibuulira!’ Bulijjo mulowoozenga munda mu mmwe ekyo ekiri mu mikono gyammwe: ‘Bwe sinneekakaba, Setaani ayinza okuwangula, abantu ne bazikirira emirembe gyonna, n’omusaayi gwabwe ne guvunaanibwa nze. Bwe nneewala okutegana n’okubonaabona, nja kwereetako emirundi lukumi okusinga kye nneewala; so nga bwe nnyiikira kaakano, nja kwetegekera essanyu ery’omu biseera ebijja.’ Tewali muntu n’omu yali afiiriddwa olwa Katonda.

3. Omulimu gw’obuweereza gulina okukolebwa n’amagezi era mu nteekateeka. Amata galina okukulembera emmere enkalubo; omusingi gulina okuteekebwawo nga tetunnagezaako kuzimba bizimbe waggulu. Abaana tebalina kukwatibwa ng’abasajja abakuze. Abantu balina okusooka okuleetebwa mu mbeera y’ekisa nga tetunnasuubira kuva gye bali bikolwa bya kisa. Omulimu gw’okukyuka, n’okwenenya ebikolwa ebireeta okufa, n’okukkiriza mu Kristo, birina okusooka okuyigirizibwa, era emirundi mingi, era mu bujjuvu. Tetulina, mu ngeri eya bulijjo, kusukka busobozi bw’abantu baffe, newaakubadde okubayigiriza obutuukirivu obw’awaggulu nga tebannayiga misingi gisookerwako egy’eddiini: kubanga nga Gregory of Nyssa bw’agamba: ‘Abaana abawere tetubayigiriza mateeka ga kumanya ag’ebuziba, wabula okusooka ennukuta, oluvannyuma ebitundu by’ebigambo, n’ebirala. Bwe batyo n’abakulembeze b’Ekkanisa basooka okuteeka mu maaso g’abawuliriza baabwe enjigiriza ezimu, ezifaanana ng’ennukuta ezisookerwako; ne bwe batyo mpola mpola ne babaggulirawo ebintu ebisingako okutuukirira n’eby’ekyama.’ Kyeyava Ekkanisa n’efuba nnyo n’abo abaali bayigirizibwa okukkiriza nga tebannababatiza, era teyakkirizanga kuteeka mu kizimbe mayinja agatannaweesebwa.

4. Mu kkubo lyonna ery’obuweereza bwaffe, tulina okussa essira okusingira ddala ku mazima agasinga obukulu, agasinga okukakasibwa, era agasinga okwetaagibwa, ne tutatera kwogera nnyo ku galala era tukwatanga ku go kitono. Singa tusobola okuyigiriza abantu baffe Kristo, tunaaba tubayigirizza byonna. Mubatuuse bulungi mu ggulu, era bajja kuba n’okumanya okumala. Amazima amakulu ag’eddiini, agakkirizibwa abantu bonna, ge ago abantu ge balina okubeerako abalamu, era ge bikozesebwa ebikulu eby’okuzikiriza ebibi by’abantu, n’okusitula omutima eri Katonda. Noolwekyo tulina bulijjo okuba n’obwetaavu bw’abantu baffe mu maaso gaffe. Okujjukira ‘ekintu kimu kyokka ekyetaagibwa’ kujja kutuggya ku by’okwewoomya n’eby’okwewunda ebitaliimu mugaso, n’empaka ezitagasa. Ebintu ebirala bingi kirungi okubimanya; naye kino kirina okumanyibwa, oba si ekyo abantu baffe bazikirira emirembe gyonna. Njatula nti ndowooza OBWETAAVU bwe bwandibadde nga bwe busalawo okusinga ekkubo ly’okusoma n’okutegana kw’omuweereza. Singa twali tusobola buli kintu, twandigezezzaako buli kintu, ne tukwata mu nteekateeka ekitabo kyonna eky’okumanya kwonna (Encyclopaedia): naye obulamu bumpi, ffe tuli bazibu b’okutegeera, ebintu eby’olubeerera byetaagisa, n’emyoyo egyesigamye ku kuyigiriza kwaffe gya muwendo. Njatula nti obwetaavu bwe bubadde omukulembeze w’okusoma kwange n’obulamu bwange. Bwe bulonda ekitabo kye nnaasoma, ne bumbuulira ddi, n’ebbanga lyenkana wa. Bwe bulonda ekyawandiikibwa kyange, ne bukola okubuulira kwange, mu bigambo ne mu ngeri, nga bwe nsobola okuziyiza obwonoonefu bwange. Newaakubadde nga mmanyi nti okusuubira okufa bulijjo kubadde nsonga nnene ey’ekyo, naye simanyi nsonga lwaki omuntu asinga obulamu obulungi tasaanidde kusooka kukakasa bintu ebisinga okwetaagibwa, ng’alowooza ku butali bukakafu n’obumpi bw’obulamu bw’abantu bonna. Xenophon yalowooza nti ‘tewali muyigiriza asinga bwetaavu, obuyigiriza ebintu byonna n’obunyiikivu obusingirayo ddala.’ Ani ayinza, mu kusoma, mu kubuulira, oba mu kutegana, okukola ebintu ebirala, bw’aba amanyi bumanya nti kino KITEEKWA okukolebwa? Ani ayinza okuzannya oba okulwisaawo, awulira enkoni ez’amaanyi ez’obwetaavu nga zimusindiikiriza? Ng’omuserikale bw’agamba nti, ‘Awali obwetaavu obusindiikiriza, tekwetaagibwa kukubaganya birowoozo okw’ebbanga eddene, wabula okulwana okw’amangu era okw’amaanyi’, bwe tutyo ffe tulina okukikola okusingawo, kubanga omulimu gwaffe gusinga obukulu. Tewali kubuusabuusa nti lino lye kkubo erisinga obulungi ery’okukozesa obulungi ebiseera, okufaayo obutafiirwa wadde essaawa emu, nga tugimalira ku bintu byokka ebyetaagisa. Lino lye kkubo ery’okusinga okugasa abalala, newaakubadde nga si bulijjo nti lye lisinga okubasanyusa n’okusiimibwa; kubanga, olw’obunafu bw’abantu, kya mazima Seneca ky’agamba nti ‘Tusikirizibwa ebintu ebiggya okusinga ebintu ebinene.’

Kyekiva kibeera nti omubuulizi alina okutera okuddiŋŋana ebintu bye bimu, kubanga ebintu ebyetaagisa bitono. Tetulina kwefuulira bintu nti byetaagisa so nga tebyetaagisa, wadde okwemalira ku bintu ebitetaagisa, okusanyusa abo abanoonya ebintu ebiggya, newaakubadde nga tulina okwambaza amazima ago ge gamu enjawulo esanyusa mu ngeri gye tugatuusaamu. Ebitabo ebinene n’empaka ezikooya ezitutawaanya ennyo era ne zitwonoonera ebiseera, emirundi mingi bizimbibwa ku ndowooza z’abantu okusinga ku mazima agetaagisa; kubanga nga Ficinus bw’agamba, ‘Obwetaavu buggaliddwa mu nsalo enfunda; naye endowooza si bw’etyo’: era nga Gregory Nazianzen ne Seneca bwe batera okugamba, ‘Ebyetaagisa bya bulijjo era birabika bulungi; ebisukkiridde bye tumalira ebiseera byaffe, bye tutegana olwabyo, ne twemulugunya nti tetubituukako.’ Noolwekyo abaweereza balina okwekaliriza embeera y’ebisibo byabwe, balyoke bamanye ekisinga okubeetaagisa, mu bigambo ne mu ngeri; era emirundi mingi ebigambo bye birina okusooka okufiibwako, kubanga bisinga obukulu ku ngeri. Bwe muba mulina okulonda ab’okuwandiika be mwennyini musoma, temwandironze abo ababategeeza bye mutamanyi, era aboogera amazima agasinga okwetaagisa mu ngeri esinga okutegeerekeka, ne bwe kiba mu lulimi olutali lulongoofu oba olutali lulungi, okusinga abo abanaababuulira n’amagezi amangi era n’ebigambo ebirungi ekyo eky’obulimba oba ekitaliimu, era ‘nga bafuba nnyo okwogera ekitaliimu’? Ngenderera okugoberera amagezi ga Augustine: ‘Teeka mu kifo ekisooka amakulu g’Ekigambo, emmeeme eweebwe ekitiibwa okusinga omubiri; ekiddirira kiri nti tunoonya ebigambo ebisinga amazima nga bwe tunoonya ebisinga amagezi, nga bwe tunoonya abasinga okutegeera, nga bwe tunoonya abasinga obulungi, okuba mikwano gyaffe.’ Era mazima, nga bwe nkola mu kusoma kwange olw’okwezimba nze kennyini, bwe ntyo bwe nsaanidde okukola mu kuyigiriza kwange olw’okuzimba abalala. Emirundi mingi abantu abataliimu, abatamanyi, ababulwa ensonga n’omusingi gw’okuyiga okw’amazima, be beemalira ennyo era ne beeraliikirira ku bigambo n’eby’okwewunda, so nga abantu abakadde, abalina obumanyirivu, era abasinga okuyiga, bajjudde amazima ag’omuwendo, ge batera okutuusa mu ngoye ez’obulijjo ennyo. Nga Aristotle bw’atwala nti eyo y’ensonga lwaki abakazi beemalira ku kwekulumbaza mu ngoye okusinga abasajja, nti, kubanga bamanyi nti munda mwabwe temuli muwendo mungi, bafuba okugujjuliza n’eby’okwewunda eby’okungulu ebyewolebwa; bwe kiri bwe kityo n’ababuulizi abataliimu era abatalina mugaso, abeegomba okutwalibwa nga bye batali, era nga tebalina ngeri ndala ya kufunamu ekitiibwa ekyo.

5. Okuyigiriza kwaffe kwonna kulina okuba okw’olwatu era okwangu nga bwe kisoboka. Kino kye kisinga okutuukiriza ebigendererwa by’omuyigiriza. Oyo ayagala okutegeerwa alina okwogera ng’asinziira ku busobozi bw’abamuwuliriza. Amazima gaagala ekitangaala, era gasinga okulabika obulungi nga gali bwereere. Kabonero ka mulabe ow’obuggya okukweka amazima; era gwe mulimu gw’omunnanfuusi okukikola ng’alimba nti agabikkula; noolwekyo okubuulira okusiigiddwa langi era okutategeerekeka (okufaanana endabirwamu ezisiigiddwa langi mu madirisa eziziyiza ekitangaala) emirundi mingi bubeera bubonero bwa bannanfuusi abasiigiddwa langi. Bwe muba temwagala kuyigiriza bantu, mukola ki ku kituuti? Bwe muba mwagala, lwaki temwogera mu ngeri etegeerekeka? Mmanyi nti obuzito bw’ensonga buyinza okuleetera omuntu obutategeerwa, ne bw’aba nga yafuba okugifuula ennyangu nga bw’asobola; naye omuntu okubikka ensonga mu bugenderevu n’ebigambo ebitamanyiddwa, n’akweka endowooza ye eri abantu b’alimba nti abayigiriza, lye kkubo ery’okuleetera abasirusiru okwewuunya okuyiga kwe okw’ebuziba, n’abagezi okwewuunya obusirusiru bwe, amalala ge, n’obunnanfuusi bwe. Abantu abamu bakweka endowooza zaabwe nga beekwasa obwetaavu, olw’obusosoze bw’abantu, n’olw’okutegeera kw’abantu aba bulijjo obutannetegekera kukkiriza mazima. Naye amazima gawangula obusosoze olw’ekitangaala kyokka eky’obukakafu, era tewali kkubo lisinga obulungi ery’okuleetera ensonga ennungi okuwangula, okuggyako okugifuula ey’olwatu, era emanyiddwa abantu bonna era mu bujjuvu nga bwe tusobola; kye kitangaala kino ekijja okutegeka omutima ogutannetegeka. Waakiri kiba kabonero nti omuntu ensonga ye kennyini tannagitegeera bulungi, bw’aba tasobola kugituusa eri abalala mu lwatu. Ntegeeza mu lwatu nga obuzaaliranwa bw’ensonga bwe bukkiriza, ng’olowooza ku busobozi obwategekebwa olw’amazima agasookerwako; kubanga mmanyi nti abantu abamu tebasobola kaakano kutegeera mazima agamu, ne bw’ogoogera mu lwatu nga ebigambo bwe bisobola okugannyonnyola; ng’amateeka agasinga obwangu mu buwandiisi bw’olulimi, ne bwe gayigirizibwa mu lwatu ennyo, tegajja kutegeerwa mwana akyayiga nnukuta.

6. Omulimu gwaffe gulina okukolebwa n’obwetoowaze bungi. Tulina okweyisa n’obuwombeefu era nga twekkakkanya eri bonna; era tuyigirize abalala mu ngeri nti tuli beetegefu okuyiga okuva ku buli ayinza okutuyigiriza, bwe tutyo ne tuyigiriza era ne tuyiga omulundi gumu; so si nga tufukumula n’amalala endowooza zaffe, ne tunyooma bonna abaziwakanya mu ngeri yonna, ng’abatuuse ku ntikko y’okumanya, era ng’abaategekerwa entebe y’omuyigiriza, abantu abalala ne bateekwa okutuula ku bigere byaffe. Amalala kibi ekitasaanira n’akatono abo abalina okukulembera abantu mu kkubo ery’obwetoowaze bwe lityo okutuuka mu ggulu: noolwekyo twekuume, si kulwa nga, bwe tumala okuleeta abalala eyo, omulyango ne gubeera mufunda nnyo gye tuli ffe. Kubanga nga Grotius bw’agamba, ‘Amalala gazaalibwa mu ggulu, naye ng’agerabidde nti ekkubo okuva mu kifo ekyo liggaddwa, tekisoboka gwo kuddayo oluvannyuma!’ Katonda, eyasindika ebweru malayika ow’amalala, tajja kusembeza eyo mubuulizi wa malala. Ndowooza twandijjukidde waakiri erinnya lya Muweereza, bakabona ab’ekipaapa lye banyooma, naye ffe tetulinyooma. Gano ge malala ku kikolo agaliisa ebibi byaffe ebirala byonna. Okuva wano obuggya, okuyomba, n’obutaba na mirembe mu baweereza; okuva wano ebiziyiza byonna eby’okuzza obuggya; bonna baagala kukulembera, ate batono abanaagoberera oba okukkiriziganya. Okuva wano era obutakula bw’abaweereza bangi nnyo, kubanga balina amalala mangi nnyo okuyiga. Obwetoowaze bwandibayigirizza essomo eddala. Nnyinza okwogera ku baweereza nga Augustine bwe yagamba Jerome, wadde ku bakadde mu bo, ‘Newaakubadde nga kisaanira abakadde okuyigiriza okusinga okuyiga, kisaanira nnyo okusingawo okuyiga okusinga obutamanya.’

7. Walina okubaawo okutabula okw’amagezi okw’obukambwe n’obukkakkamu mu kubuulira kwaffe ne mu kukangavvula; buli kimu kirina okusinga ekirala, okusinziira ku mbeera oba empisa y’omuntu, oba ensonga, gye tuba tukwata. Bwe wataba bukambwe bwonna, okunenya kwaffe kujja kunyoomebwa. Bwe kiba bukambwe bwokka, tujja kutwalibwa ng’abeefunira obuyinza obutali bwaffe, okusinga okuba abasendasenda emitima gy’abantu okudda eri amazima.

8. Tulina okuba abeegendereza, abanyiikivu, era abalina omwoyo ogwaka mu buli kitundu ky’omulimu gwaffe. Omulimu gwaffe gwetaaga obukugu obusingawo, era okusingira ddala obulamu n’omwoyo ogwaka obusinga ku ebyo buli omu ku ffe by’aguleetamu. Si nsonga ntono okuyimirira mu maaso g’ekibiina, n’okutuusa obubaka obw’obulokozi oba obw’okuzikirira, ng’obuva eri Katonda omulamu, mu linnya ly’Omununuzi. Si nsonga nnyangu okwogera mu lwatu bwe kityo, abasinga obutamanya ne basobola okututegeera; era n’obunkenke bwe butyo, emitima egisinga okufa ne gisobola okutuwulira; era n’okukakasa bwe kutyo, abawakanyi abeemulugunya ne basirisibwa. Obuzito bw’ensonga yaffe busalira omusango obunyogovu n’obukoowu obw’otulo. Tusaanidde okufaayo nti ffe ffennyini tuzuukusiddwa bulungi, era nga emyoyo gyaffe giri mu mbeera etufuula abasaanira okuzuukusa abalala. Ebigambo byaffe bwe bitaba byogi, ne bitafumita ng’emisumaali, tebijja kuwulirwa n’akatono mitima egy’amayinja. Okwogera ku bintu eby’omu ggulu mu ngeri ey’olusaago n’obunyogovu kibi kumpi nga obutabyogerako n’akatono.

9. Obuweereza bwaffe bwonna bulina okukolebwa mu kwagala okw’ekisa eri abantu baffe. Tulina okubalaga nti tewali kitusanyusa okuggyako ekibagasa; era nti ekibakolera obulungi kitukolera obulungi; era nti tewali kitutawaanya okusinga okulumwa kwabwe. Tulina okuwulira eri abantu baffe nga kitaawe w’abaana bw’abeera eri abaana be: weewaawo, okwagala okusinga okuba okw’ekisa okwa maama tekulina kusinga kwaffe. Tulina wadde okulumwa ng’alumwa okuzaala, okutuusa Kristo lw’alibumbibwa mu bo. Basaanidde okulaba nti tetufaayo ku kintu kyonna eky’okungulu, wadde obugagga, wadde eddembe, wadde ekitiibwa, wadde obulamu, bwe tubigeraageranya n’obulokozi bwabwe; naye nga twandikkirizza wadde, nga Musa, amannya gaffe okusangulwa mu kitabo eky’obulamu, kwe kugamba, okuggibwa mu muwendo gw’abalamu: okusinga bo obutasangibwa mu kitabo eky’obulamu eky’Omwana gw’Endiga. Bwe tutyo tusaanidde, nga Yokaana bw’agamba, okuba abeetegefu ‘okuwaayo obulamu bwaffe olw’abooluganda,’ era, nga Pawulo, obutatwala bulamu bwaffe kuba nga kya muwendo gye tuli, kasita tuyinza ‘okutuukiriza omulimu gwaffe n’essanyu, n’obuweereza bwe twaweebwa Mukama waffe Yesu.’ Abantu bwe balaba nti mubaagala ddala awatali bukuusa, bajja kuwulira buli kintu era bagumiikirize buli kintu okuva gye muli; nga Augustine bw’agamba, ‘Yagala Katonda, olyoke okole ky’oyagala.’ Ffe ffennyini tujja kutwala buli kintu bulungi okuva ku muntu gwe tumanyi nti atwagala ddala n’omutima gwe gwonna. Tujja kugumiikiriza okukubwa okutuweebwa mu kwagala, mangu okusinga ekigambo ekibi ekitwogerwako mu nkwe oba mu busungu. Abantu abasinga obungi basalira amagezi omusango nga bwe basalira okwagala kw’oyo agawa: waakiri okutuuka n’okugawuliriza obulungi. Kale noolwekyo, mufaayo okuwulira mu bifuba byammwe okwagala okw’ekisa eri abantu bammwe, era mubaleke bakutegeere mu bigambo byammwe, era bakulabe mu nneeyisa yammwe. Mubaleke balabe nga mwewaayo era nga mumalibwawo ku lwabwe; era nti byonna bye mukola mubikola ku lwabwe, so si olw’ebigendererwa byammwe eby’ekyama. Olw’ensonga eno, ebikolwa eby’okugaba byetaagisa, okutuuka ku ekyo eby’obugagga bwammwe kye bisobola; kubanga ebigambo ebyereere tebijja kumatiza bantu nti mulina okwagala okunene gye bali. Naye bwe muba temusobola kugaba, mulage nti mwandibadde beetegefu okugaba singa mwalina, era mukole ekirungi ekyo kye musobola. Naye mufaayo okwagala kwammwe kuleme kuba kwa mubiri, nga kuva mu malala, ng’omuntu eyeenoonyeza ye kennyini okusinga Kristo, era noolwekyo ayagala kubanga ayagalibwa, oba alyoke ayagalibwe. Kale mwekuume obutasirikira bibi by’abantu bammwe nga mwekwasa okwagala, kubanga ekyo kyandibadde kuwakanya buzaaliranwa n’ekigendererwa ky’okwagala. Omukwano gulina okunywezebwa okutya Katonda. Omuntu omubi tayinza kuba mukwano wa mazima; era bwe mukwatagana n’obubi bwabwe, mulaga nti nammwe mwennyini muli babi. Temwefuula nti mubaagala, bwe muba musiima ebibi byabwe, ne mutanoonya bulokozi bwabwe. Bwe musiima ebibi byabwe, mujja kulaga obulabe bwammwe eri Katonda; olwo muyinza mutya okwagala muganda wammwe? Bwe muba mikwano gyabwe egisinga, mubayambe okulwanyisa abalabe baabwe abasinga obubi. Era temulowooza nti obukambwe bwonna tebukwatagana na kwagala: abazadde bakangavvula abaana baabwe, era Katonda yennyini ‘abonereza buli gw’ayita omwana we.’ Augustine agamba, ‘Kirungi okwagala ne bwe kuba nga kugenda wamu n’obukambwe, okusinga okubuza olw’obukkakkamu (obusukkiridde).’

10. Tulina okukola omulimu gwaffe n’obugumiikiriza. Tulina okugumiikiriza okuvumibwa n’okulumizibwa okungi okuva eri abo be tunoonya okukolera obulungi. Bwe tumala okubasomera, n’okubasabira, n’okubabuulirira, n’okubeegayirira n’obunyiikivu bwonna n’okwekkakkanya, n’okubawa bye tusobola, n’okubalabirira ng’abaana baffe, tulina okusuubira nti bangi ku bo bajja kutusasula n’okusekererwa, n’obukyayi, n’okunyoomebwa, era ne batutwala ng’abalabe baabwe, kubanga ‘tubategeeza amazima.’ Kaakano, tulina okugumiikiriza bino byonna n’obugumiikiriza, era tulina okweyongera mu maaso awatali kukoowa nga tukola ebirungi, ‘nga tuluŋŋamya n’obwetoowaze abo abatuwakanya, oboolyawo Katonda alibawa okwenenya, ne bamanya amazima.’ Tukolagana n’abantu abataataaganye mu mutwe abayinza okulumba omusawo waabwe, naye tetulina, olw’ekyo, kulagajjalira kubajjanjaba. Tasaanira kuba musawo oyo agobebwa omulwadde eyagudde eddalu olw’ebigambo ebibi. Naye, zitusanze, aboonoonyi bwe batuvuma ne batuwaayiriza olw’okwagala kwaffe, ne baba beetegefu okutuwandira amalusu mu maaso okusinga okutwebaza olw’okubuulirira kwaffe, omutima nga gujja kwesitula nnyo, era nga ebisigalira bya Adamu omukadde (amalala n’obusungu) bijja kulwana nnyo n’obuwombeefu n’obugumiikiriza bw’omuntu omuggya! Era abaweereza bangi nga bava mu kugezesebwa okw’engeri eyo mu mbeera ey’ennaku!

11. Omulimu gwaffe gwonna gulina okukolebwa n’okussaamu ekitiibwa, nga bwe kisaanira abo abakkiriza okubeerawo kwa Katonda, abatakozesa bintu bitukuvu ng’ebya bulijjo. Okussaamu Katonda ekitiibwa kwe kuwulira kw’emmeeme okuva mu kutegeera okw’ebuziba okwa Katonda, era okulaga omutima ogukolagana naye ennyo. Okulaga obutassaamu kitiibwa mu bintu bya Katonda kwe kulaga obunnanfuusi, era nti omutima tegukkiriziganya na lulimi. Simanyi bwe kiri ku balala, naye omubuulizi asinga okussaamu Katonda ekitiibwa, ayogera ng’alaba amaaso ga Katonda, akwata ku mutima gwange okusinga, ne bw’akozesa ebigambo ebya bulijjo, okusinga omuntu atassaamu kitiibwa n’okwetegeka okusingirayo ddala obulungi. Weewaawo, ne bw’akaaba n’eddoboozi ery’omwanguka ng’alabika ng’alina obunyiikivu bungi nnyo, okussaamu ekitiibwa bwe kutaba kwenkana na bbugumu lye, kikola kitono nnyo. Mu kubuulira kwonna mu nsi, (okutali kwa bulimba bwereere) nkyawa okubuulira okugendererwa okusesa abawuliriza, oba okukwata ku mitima gyabwe n’obusaasi obw’okusesa, n’okubakwatako nga emizannyo gy’oku siteegi bwe gyakolanga, mu kifo ky’okubakwatako n’okussa ekitiibwa ekitukuvu mu linnya lya Katonda. Jerome agamba nti, ‘Yigirizanga mu kkanisa yo, si lwa kufuna kutenderezebwa kw’abantu, wabula okusiikuula okusinda; amaziga g’abawuliriza ge gatendo go.’ Katonda gy’akoma okulabika mu buvunaanyizibwa bwaffe, gye bikoma okuba n’obuyinza eri abantu. Tusaanidde, okugamba, okulowooza nti tulaba entebe ey’obwakabaka eya Katonda, ne bamalayika ab’ekitiibwa obukadde n’obukadde nga bamuweereza, tulyoke tutye obukulu bwe bwe tumusemberera mu bintu ebitukuvu, si kulwa nga tubivvoola ne tukozesa erinnya lye mu bwereere.

12. Omulimu gwaffe gwonna gulina okukolebwa mu ngeri ey’omwoyo, ng’abantu abalimu Omwoyo Omutukuvu. Mu kubuulira kw’abantu abamu mulimu eddoboozi ery’omwoyo, abawuliriza ab’omwoyo lye basobola okutegeera n’okuwoomerwa; so nga mu kubuulira kw’abalala, langi eno entukuvu ebulamu nnyo, ne kiba nti, ne bwe boogera ku bintu eby’omwoyo, engeri gye boogeramu eba ng’abaogera ku nsonga za bulijjo. Obukakafu bwaffe n’ebyokulabirako ku mazima ga Katonda nabyo birina okuba eby’omwoyo, nga biggyibwa mu Byawandiikibwa Ebitukuvu, okusinga mu bitabo by’abantu. Amagezi ag’ensi tegalina kugulumizibwa kulwanyisa magezi ga Katonda; amagezi g’abafirosoofo galina okuyigirizibwa okwetoowaza n’okuweereza, ng’okukkiriza kwe kufuga. Abayivu abakulu ab’omu ssomero lya Aristotle balina okwekuuma obutenyumiririza nnyo mu musomesa waabwe, n’okunyooma abo abali wansi waabwe, si kulwa nga bo bennyini balabika nga bali wansi mu ssomero lya Kristo, era nga be ‘basembayo mu bwakabaka bwa Katonda,’ so nga baagala okuba abakulu mu maaso g’abantu. Omusajja ow’amagezi nga buli omu ku bo yali tayagala kwenyumiririza mu kintu kyonna okuggyako omusaalaba gwa Kristo, era yasalawo obutamanya kintu kyonna wabula ye eyakomererwa. Abo abakakasa ennyo nti Aristotle ali mu ggeyeena, tebasaanidde kumutwala nnyo ng’omukulembeze waabwe mu kkubo erigenda mu ggulu. Kijjukizo kirungi nnyo Gregory kye yaleka: ‘Katonda asooka kukuŋŋaanya abatayigirizibwa; oluvannyuma ab’amagezi. Era tafuula basajja ba bigambo kuba bavubi, wabula mu bavubi mw’aggya abasajja ab’ebigambo.’ Abantu abasinga okuyiga basaanidde okulowooza ku kino.

Abawandiisi bonna bassibwemu ekitiibwa ekibasaanira, naye temubageraageranya n’Ekigambo kya Katonda. Tetujja kugaana buweereza bwabwe, naye tulina okubakyawa nga bavuganya oba nga bawakanyi. Kabonero ka mutima omulwadde okubulwa obuwoomi bw’obulungi bw’Ebyawandiikibwa. Kubanga mu mutima ogw’omwoyo mulimu obuzaaliranwa obukwatagana n’Ekigambo kya Katonda, kubanga kino kye nsigo eyamuzaala omulundi ogwokubiri. Ekigambo kye kabonero ako akaakola obubonero bwonna obutukuvu obuli mu mitima gy’abakkiriza ab’amazima, ne kiteeka ku bo ekifaananyi kya Katonda; noolwekyo tebalema kufaanana Kigambo ekyo era n’okukissaamu ekitiibwa ekingi ebbanga lyonna lye balimala nga balamu.

13. Bwe muba mwagala omulimu gwammwe gukulaakulane, mukakase nti mukuuma okwegomba okw’amaanyi n’okusuubira okuvaamu ebibala. Emitima gyammwe bwe gitaba ku nkomerero y’okutegana kwammwe, ne mutayaayaanira kulaba bawuliriza bammwe nga bakyuka era nga bazimbibwa, ne mutasoma era ne mutabuulira mu ssuubi, temusuubira kulaba bibala bingi. Nga bwe kiri akabonero k’omutima ogw’obulimba ogwenoonyeza ebyagwo, ogusobola okumatira okweyongera okukola naye nga tegulaba kibala kya kutegana kwagwo, bwe ntyo ndabye nga Katonda tatera kuwa mukisa mulimu gwa muntu yenna nga bw’awa ogw’oyo omutima gwe oguli ku kuvaamu ebibala by’omulimu ogwo. Ka kibeere kya ba Yuda okufaayo ennyo ku nsawo y’ensimbi okusinga ku mulimu gwabwe, n’obutafaayo nnyo ku ekyo kye beefuula okufaako; n’okulowooza nti bwe bafuna emisaala gyabwe, n’okwagalibwa n’okutenderezebwa abantu baabwe, babeera n’ebimala okubamatiza. Naye bonna ababuulira ku lwa Kristo n’olw’obulokozi bw’abantu baleme kumatira okutuusa nga bafunye ekyo kye babuulirira. Oyo atafaayo oba anaakituukako oba nedda, n’atanakuwala bw’akigwako, n’atasanyuka bw’alaba ekivudde mu mulimu nga bwe kyayagalibwa, teyalina nkomerero ntuufu ez’omubuulizi. Omuntu bw’asoma bwokka ky’anaayogera, n’engeri gy’anaamalamu essaawa ng’atenderezebwa, n’atafaayo kulaba kivaamu, okuggyako okumanya abantu kye balowooza ku busobozi bwe, n’agenda mu maaso bw’atyo omwaka ku mwaka, sirina kye nnyinza kulowooza okuggyako nti omuntu oyo abuulira ku lwe yennyini, so si ku lwa Kristo, ne bw’aba abuulira Kristo, ne bw’aba ng’alabika ng’akikola bulungi nnyo. Tewali musawo mugezi oba alina okusaasira amatira okuwa abalwadde be eddagala buli kiseera, n’atalaba nkyukakyuka yonna mu bo, naye ne bafiira mu mikono gye bonna; era tewali musomesa mugezi era mwesigwa anaamatira okweyongera okusomesa, ng’abayizi be tebaganyulwa mu kuyigiriza kwe; wabula bombi bandisinze kukoowa mulimu ogwo.

Mmanyi nti omuweereza omwesigwa ayinza okuba n’okubudaabudibwa ne bw’aba nga talaba bibala; era ‘ne bwe Isirayiri atakuŋŋaanyizibwa, empeera yaffe eri ne Mukama,’ era okukkirizibwa kwaffe tekusinziira ku bibala, wabula ku kutegana kwaffe. Naye oyo ateegomba kulaba bibala by’okutegana kwe tayinza kuba na kubudaabudibwa kuno n’akatono, kubanga teyali mukozi mwesigwa. Kye njogera kiri ku abo bokka abeemalidde ku nkomerero eyo, era abanakuwala bwe bagigwako. So kuno si kwe kubudaabudibwa okujjuvu kwe tulina okwegomba, wabula kitundu kyakwo kyokka ekiyinza okutukkakkanya, ne bwe tugwako ebisigadde. Kiki Katonda bw’anaakkiriza omusawo, ne bwe kiba nti omulwadde afudde? Omusawo oyo, wadde nga kiri bwe kityo, alina okukola n’okusaasira, n’ayaayaanira ekivaamu ekisingako obulungi, era n’anakuwala bw’akigwako. Kubanga si mpeera yaffe yokka gye tuteganira, wabula obulokozi bw’abantu abalala. Njatula, ku lwange, nti neewuunya nnyo abasajja abamu abakadde ab’ekitiibwa, abaakamala emyaka amakumi abiri, amakumi asatu oba amakumi ana n’abantu abatagasa, mwe batasobola na kwawula bibala bya kutegana kwabwe, nga bwe basobola okusigala nabo n’obugumiikiriza obungi bwe butyo. Singa kyali kyange, newakubadde nga sandigumidde kuva mu nnimiro y’emizabbibu, wadde okuleka omulimu gwe nnayitibwamu, naye nanditeebereza nti Katonda ayagala ŋŋende walala, omulala ajje mu kifo kyange ayinza okubasaanira okusinga; era sandimatidde mangu kumala nnaku zange mu ngeri bw’etyo.

14. Omulimu gwaffe gwonna gulina okukolebwa nga tuwulira nnyo obutasobola bwaffe, n’engeri gye twesigamye ku Kristo mu bujjuvu. Tulina okugenda eri oyo atutuma mu mulimu ono okufuna omusana, n’obulamu, n’amaanyi. Era bwe tuwulira okukkiriza kwaffe nga kunafu, n’emitima gyaffe nga mizito, era nga tegisaanira mulimu munene bwe gutyo gwe tulina okukola, tulina okuddukira gy’ali, ne tugamba nti, ‘Mukama, onontuma n’omutima ogutakkiriza bwe gutyo okusendasenda abalala okukkiriza? Nnina okwegayiriranga abonoonyi buli lunaku ku bulamu obutaggwaawo n’okufa okutaggwaawo, nga nze kennyini sirina kukkiriza oba kuwulira kusingawo ku bintu bino ebizito? Ayi, tontuma mu mulimu nga ndi bwereere era nga sirina kye nneetegekedde; naye nga bw’ondagira okugukola, mpa omwoyo ogugusaanira.’ Okusaba kulina okutambuza omulimu gwaffe nga n’okubuulira bwe kukola: tabuulira bantu be n’omutima gwe gwonna oyo atabasabira n’obunyiikivu. Bwe tutawangula mu kwegayirira Katonda abawe okukkiriza n’okwenenya, tetulibamatiza kukkiriza n’okwenenya. Emitima gyaffe bwe gibeera nga gyonoonese bwe gityo, era n’egyabwe nga gyonoonese bwe gityo, bwe tutawangula mu kwegayirira Katonda agitereeze era agiyambe, tujja kukola mulimu ogutaliiko bibala.

15. Bwe mbawadde ebintu bino ebitambulira awamu n’omulimu gwaffe ogw’obuweereza, nga buli muweereza ky’alina okukola ku lulwe yekka, ka nkomekkerereze ku kirala kimu, ekyetaagisa gye tuli ng’abakozi abakolera awamu mu mulimu gumu; era kye kino: tulina okufaayo ennyo ku bumu n’okussa ekimu wakati waffe, n’obumu n’emirembe by’ekkanisa ze tulabirira. Tulina okutegeera nga kino bwe kyetaagisa ennyo olw’okukulaakulana kw’ekibiina kyonna, olw’okunyweza ensonga yaffe ey’awamu, olw’obulungi bw’abantu ssekinnoomu ab’omu kisibo kyaffe, n’olw’okweyongera okugaziya obwakabaka bwa Kristo. N’olwekyo, abaweereza balina okulumwa Ekkanisa bw’efumitibwa, era babeere wala nnyo okuba abakulembeze mu kwawukana, ne bakitwala ng’ekitundu ekikulu eky’omulimu gwabwe okuziyiza enjawukana n’okuziwonya. Emisana n’ekiro balina okussa okusoma kwabwe ku kunoonya engeri ez’okuziba enjatika ng’ezo. Tebalina kuwuliriza bwokka bigambo ebiyita ku bumu, wabula n’okubiteesa n’okubigoberera; si kukkiriza bwokka mirembe egiweereddwayo, wabula n’okugigoberera ne bwe giba nga gibadduka. N’olwekyo balina okunywerera ku kukkiriza okw’Ekikristaayo okw’edda okwangu era okutaliimu bitabule, ku musingi n’amakkati g’obumu bw’Ekkanisa yonna. Balina okukyawa amalala g’abo abakola ebyuma ebipya okutulugunya n’okuyuzaayuza Ekkanisa ya Kristo nga beefuula nti baziyiza ensobi era nga bakuuma amazima. Obumala bw’Ebyawandiikibwa bulina okukuumibwa, era tewali kisukka ku byo kye tulina kutikka balala; era abagoberezi ba Paapa, oba abalala, bwe batusaba omutindo n’etteeka ly’eddiini yaffe, Bayibuli gye tulina okubalaga, okusinga okwatula kw’ekkanisa kwonna oba ebiwandiiko by’abantu. Tulina okuyiga okwawula wakati w’ebikakafu n’ebitali bikakafu, ebyetaagisa n’ebitetaagisa, amazima ag’Ekkanisa yonna n’endowooza z’omuntu ssekinnoomu; era okussa obuzito bw’emirembe gy’Ekkanisa ku bisooka, so si ku bisembayo. Tulina okwewala okutabula okwa bulijjo mu kwogera kw’abo abatayawula wakati w’ensobi ez’ebigambo n’ensobi ez’amazima, era tukyawe ‘obulalu obwaliwo edda mu bannaddiini,’ abayuzaayuza baganda baabwe ng’abakyamu mu kukkiriza nga tebannabategeera. Era tulina okuyiga okulaba embeera entuufu ey’empaka, n’okuzikendeeza okutuuka ku nsonga yennyini enjawukana mw’eri, so si kuzifuula kulabika nga nnene okusinga bwe ziri. Mu kifo ky’okuyomba ne baganda baffe, tulina okwegatta okulwanyisa abalabe baffe ab’awamu; era abaweereza bonna balina okwegatta, n’okussa ekimu, n’okuwuliziganya, n’okukuŋŋaana obutayosa olw’ensonga zino; era enjawukana entono mu ndowooza tezirina kubaziyiza. Balina okukola omulimu gwa Katonda mu bumu n’okukkiriziganya nga bwe basobola, ekyo kye kigendererwa ky’enkiiko; si kufugagana n’okukola amateeka, wabula okwewala obutategeeragana, n’okuteesa olw’okuzimbagana, n’okukuuma okwagala n’okussa ekimu, n’okugenda mu maaso n’omwoyo gumu mu mulimu Katonda gwe yatulagira dda. Singa abaweereza b’enjiri baali bantu ba mirembe, ab’omwoyo ogwagala Ekkanisa yonna, so si ogw’ebiwayi, Ekkanisa ya Kristo teyandibadde mu mbeera gy’erimu kaakano. Amawanga g’Abaluteri n’Abakalvini ebweru, n’ebibiina ebyawukana wano ewaffe, tebandibadde nga bakola enkwe okuzikiriza bannaabwe, wadde okusigala nga bali wala bwe batyo, ne mu bukyayi obwo obutaliimu kwagala, wadde okunyweza omulabe waabwe ow’awamu, n’okulemesa okuzimbibwa n’okukulaakulana kw’Ekkanisa nga bwe bakoze.

Ekyayita Ekiddako