Obubaka Obwalondebwa obwa Jonathan Edwards
Ennyanjula

Essuula 1 · eddakiika 29 ez’okusoma · eddakiika 38 ez’okuwuliriza

Ennyanjula


Jonathan Edwards yazaalibwa nga 5 Okitobba 1703, mu kitundu ekiyitibwa leero South Windsor, mu Connecticut, ekyali ekitundu ky’ekiretwa ekyamanyibwanga mu biro ebyo nga “Windsor Farmes.” Kitaawe, Rev. Timothy Edwards, eyali omusumba w’ekiretwa ekyo era eyasomera ku Harvard, yatwalibwanga ng’omusajja ow’amagezi agasukkulumye era ow’empisa ennungi, eyayagalanga okuyiga nga bwe yayagala eddiini; ng’oggyeeko emirimu gye egy’obusumba, yateekerateekanga abavubuka okuyingira ttendekero, era endowooza ye engazi ku by’okusoma yeeyolekera mu kuba nti yawalirizanga bawala be okusoma ebyo byennyini abavubuka abo bye baasomanga. Nnyina, muwala wa Rev. Solomon Stoddard, omusumba wa Northampton, kigambibwa nti yafaanana kitaawe omututumufu mu maanyi g’empisa, era nti yasinga bba mu maanyi g’amagezi ag’obuzaaliranwa. Ku bajjajja abaasooka n’empisa zaabwe ez’amagezi n’ez’obulungi, Edwards alabika nga yazaalibwa mu nnyumba ennungi; wabula wateekwa okuggyibwamu jjajjaawe omukazi ow’oku ludda lwa kitaawe, eyalina empisa ezeewuunyisa era oboolyawo eyali talina mutwe mulamu, eyeeyisa obubi ennyo ne kimuviiramu okugattululwa.

Bwe yakulira ng’omwana omulenzi omu yekka mu maka agaalimu bawala kkumi, ewala n’ebintu byonna ebyandimuwugulazza, mu mbeera y’eddiini n’okusoma okw’amaanyi mu maka, wakati mu bifo eby’obutonde eby’omuddo, ebibira, n’obusozi obuli wala obutali buwanvu, ebyali bisanira ddala obulamu obw’okufumiitiriza, omulenzi ono yatandika mangu okubaamu okwagala okw’amaanyi eri ebintu eby’omwoyo, n’amagezi ag’ekitalo ag’okwekenneenya, ebisinga okweyoleka mu bulamu bwe obw’ekitone. Bwe yali akyali mwana muto yamalanga ebiseera bingi mu kusaba n’okusinza, n’okunyumya ku bigambo by’eddiini n’abalenzi abalala, era abamu ku bo yeegatta nabo okuzimba akasiisira mu kifo eky’ekyama mu kitosi okusabiramu mu kyama; ate yalina n’ebifo ebirala bingi eby’okusabiramu mu bibira bye yagendangamu okwekweka. Era endowooza ye yalowoozanga nnyo ku njigiriza ze yayigirizibwanga, okusingira ddala enjigiriza y’obufuzi bwa Katonda mu kulonda, gye yajeemera n’amaanyi mu biro ebyo. Bwe yali wa myaka kkumi gyokka, yawandiika akatabo akatono, akeewuunyisa era akasesa katono, ku butafa bw’emmeeme; bwe yali nga wa myaka kkumi n’ebiri yawandiika olupapula olwategeka obulungi ennyo era olw’amagezi ku nneeyisa ya “nnabbubi ebuuka.”

Yayingira Ettendekero ly’e Connecticut e Saybrook—oluvannyuma eryafuuka Yale College—ng’alina emyaka kkumi n’esatu, era mu 1720, nga tannaweza myaka kkumi na musanvu, n’atikkirwa e New Haven ng’ayogera okwebaza okw’omuyizi asinze. Mu mwaka gwe ogw’okubiri yamanya ekitabo kya Locke Essay on the Human Understanding—omulimu ogwaleka akabonero ak’olubeerera ku ndowooza ye. Agamba nti yakisoma n’essanyu erisinga ennyo “ku eryo omukodo asingayo omululu ly’afuna ng’akuŋŋaanya embatu za ffeeza ne zaabu okuva mu ggwanika eryakazuulibwa.” Ng’akoleddwako ekitabo ekyo, yatandika ebiwandiiko ebiyitibwa Notes on the Mind, ng’ayagala okuwandiika ekitabo ekijjuvu ku magezi g’endowooza y’omuntu. Era yatandika, oboolyawo oluvannyuma katono, ebiwandiiko ebiyitibwa Notes on Natural Science, ng’alowooza ku mulimu ogw’engeri emu ku bya sayansi w’obutonde. Mu biwandiiko bino ebyasooka mwe tusanga ekifaananyi ky’endowooza ey’obwongo (idealism) efaanana, naye oboolyawo etaggyibwa n’akatono, ku ya Berkeley, era erabika nga yasigala nga nkulu nnyo mu kufumiitiriza kwe okutuuka ku nkomerero.

Bwe yamala okutikkirwa, yeeyongera okubeera e New Haven okumala emyaka ebiri, ng’asomera obusumba. Okuva mu Agusito 1722 okutuuka mu Apuli eyaddirira yabuuliranga mu kibiina ekitono eky’Abapulesubuteeri e New York, naye n’agaana okuyitibwa kwabwe okusigala nga musumba waabwe. Bwe yamala okuddayo ewa kitaawe e Windsor, yafuna okuyitibwa okulala waakiri emirundi ebiri, era alabika nga yakkiriza ogumu ku gyo. Mu Sebutemba 1723 yagenda e New Haven okufuna diguli ye eya Master, n’alondebwa okuba omusomesa mu ttendekero, n’atandika emirimu egy’ekifo ekyo mu Jjuuni 1724, n’agyeyongeramu okutuuka mu Sebutemba 1726, bwe yaleka obusomesa okufuuka omusumba omubeezi wamu ne jjajjaawe Stoddard mu kkanisa ey’e Northampton.

Ebyafaayo by’omwoyo bya Edwards mu myaka gino egy’okukula okuva mu buvubuka okutuuka mu busajja obusooka byawandiikibwa ye yennyini mu kyafaayo ky’ebyamutuukako, kye yawandiika oluvannyuma okukozesa ye yekka, mu bitundu bya ddayale, ne mu bisalawo bye yakola okufuga obulamu bwe. Ebiwandiiko bino, ebyasooka okufulumizibwa omuwandiisi w’ebyafaayo bye era muzzukulu we, Sereno E. Dwight, mu 1829, biwa ekitangaala kingi ku mpisa n’embeera ya Edwards, era binnyonnyola bingi mu bulamu bwe ebyandibadde nga tebitegeerekeka. Atubuulira mu kyafaayo kye engeri essanyu ery’obwana mu kusaba n’okusinza lye twayogeddeko gye lyakendeera mpolampola; engeri ku nkomerero “gye yakyuka ng’embwa eddira ebisesemye byayo, n’atambulira mu makubo g’ekibi;” n’oluvannyuma, ng’amaze okulwana ennyo mu mmeeme, engeri gye yafuna, ng’asemberedde enkomerero y’okusoma kwe mu ttendekero, okukyuka okwa nnamaddala, okwamuleetera obulamu obuggya, era mu kiseera, okutegeera okw’amaanyi era okusanyusa okw’obufuzi bwa Katonda, obulungi obusukkulumye obwa Kristo, n’obulungi bw’obutukuvu. Oboolyawo waliwo okusavuwaza mu ngeri Edwards gy’annyonnyolamu okugwa kuno n’okudda kuno, naye kwali waakiri ku kintu kya nnamaddala gy’ali, era tewali kubuusabuusa nti kyamuyamba okussa amaanyi oluvannyuma ku kukyuka mu kubuulira kwe. Embeera ye ng’amaze okukyuka okwo okwasalawo byonna yali emirundi egimu ey’essanyu ery’ekyama eriyitiridde—“okwawukana okukkakkamu, okuwoomu, okw’emmeeme ku bintu byonna eby’ensi eno; era emirundi egimu ng’okwolesebwa, oba endowooza n’ebifaananyi ebinywevu, eby’okubeera nzekka ku nsozi oba mu ddungu eryesudde, ewala n’abantu bonna, nga nnyumya bulungi ne Kristo, era nga nzingiddwa era nga mmiriddwa mu Katonda.” Ddayale ye kye kiwandiiko ky’emmeeme efuba okubuuka waggulu. Yeetegerezanga enkyukakyuka z’embeera ze n’obwegendereza bunaatera okuba obw’obulwadde, naye mu ngeri etali ya mpisa ezaabulijjo zokka, era nga temuli kwejjusa kwa kwefuula, nga bwe kyeyoleka nti ebyo bye yeetegereza byali bya mazima, era mu ngeri emu, nga si bya kwesiima. Ku Bisalawo bye ensanvu, byonna bye yawandiika nga tannaweza myaka abiri, kino kiyinza okutwalibwa ng’ekyokulabirako: lwe lulimi lw’amagezi agaali ag’obuzaaliranwa ddala nga bwe gaali ag’eddiini, era kyeyoleka nnyo nga kikye. “Nga ndowooza nti mu nsi tewali kubaawo wabula omuntu omu yekka, mu kiseera kyonna, eyali Omukristaayo omujjuvu ddala, ow’engeri entuufu mu buli kimu, ng’Obukristaayo bwe bulijjo bwakaayakana mu kitiibwa kyabwo ekituufu, nga bulabika nga bulungi era nga bwagalwa, okuva ku ludda lwonna era mu ngeri yonna gye bulabibwamu, Nsazeewo: Okukola nga bwe nnandikoze, singa mbadde nfuba n’amaanyi gange gonna okuba omuntu oyo omu, eyandibadde abeera mu kiseera kyange.” Era bw’atyo bwe yakola; ebisalawo bino tebyali bya bwereere, byasalawo ddala obulamu bwe.

Edwards yatuuzibwa e Northampton nga 15 Febwali 1727, ng’ali mu mwaka gwe ogw’abiri mu ena. Emyezi etaano oluvannyuma, nga 28 Julaayi, yawasa Sarah Pierrepont omulungi, eyalina emyaka kkumi na musanvu mu kiseera ekyo, muwala wa Rev. James Pierrepont ow’e New Haven, omu ku baatandikawo Yale College era omu ku bakulembeze baayo abakulu, era ku ludda lwa nnyina, muzzukulu wa muzzukulu wa Thomas Hooker, “kitaawe w’amakanisa ga Connecticut.” Engeri Edwards gye yamwogerako, gye yawandiika emyaka ena nga tebannafumbiriganwa, emanyiddwa nnyo. Obufumbo buno bwali bwa ssanyu lingi nnyo, kubanga amagezi, essanyu, okutya Katonda, n’obukalabakalaba bwa Mukyala Edwards byamufuula munne omulungi era omuyambi omukulu ennyo eri bba eyali ow’okutya Katonda okw’amaanyi, ow’amagezi amangi, naye emirundi mingi eyennyamiranga, eyabbiranga mu biwandiiko bye n’ebitabo bye. Baazaala abaana kkumi na babiri, bonna baazaalibwa e Northampton. Omwami Stoddard yafa nga 11 Febwali 1729, n’aleka omusumba omuvubuka ng’avunaanyizibwa ku busumba bwonna. Gwali mulimu gwa buvunaanyizibwa bungi eri omusajja omuto bw’atyo okukulembera ensonga z’ekkanisa eyatwalibwanga ng’esinga obunene n’obugagga mu ttwale lyonna ng’oggyeeko Boston, era nga ku yo Stoddard ow’ekitiibwa era eyassibwangamu ekitiibwa yali ateekeddeko akabonero k’obuntu bwe obw’amaanyi mu busumba bwe obwamala emyaka kumpi nkaaga. Edwards, nga bwe yakkiriza oluvannyuma, yakola ensobi. Wabula yasobola okufuna n’okukuuma obwesige, okusiima, n’okwagala kw’abantu mu bitundu ebisinga eby’emyaka amakumi abiri mu esatu egy’obusumba bwe e Northampton. Yakulembera ekkanisa mu biseera bibiri ebinene eby’okuzuukuka (1734-35, 1740-42), era n’ayongera amannya agasukka mu bitaano mu ataano ku bammemba baayo. Kino, wabula, kitundu kitono nnyo ku buyinza bwe mu myaka egyo. Mu kubuulira kwe e Northampton n’awalala, ne mu biwandiiko bye ebyafulumizibwa, okusingira ddala obubaka bwe obwakubibwa n’ebitabo bye ebyogera ku kuzuukuka, nga mu byo mwe muli ekitabo kye ku Religious Affections, yakyusa n’amaanyi enkulungo y’endowooza z’eddiini n’obulamu mu New England yonna n’amatwale agaali gaziriraanye, era okutuuka ku kigero, ne mu Bungereza ne Scotland. Omulimu gwe gwali gwa kuzza makanisa g’Abapuliitani, agaali gamaze emyaka nga nsanvu nga gaweddemu amaanyi mu kiseera eky’okukendeera, eri emitindo egy’edda egya waggulu egy’Abapuliitani mu kukkiriza ne mu nneeyisa, n’okugateekamu omwoyo omuggya ogw’okutya Katonda okulamu. Mu kino yatuuka ku buwanguzi bungi; era ne leero, newakubadde nga bangi bavudde nnyo ku nsengeka ye ey’eby’eddiini, akyali maanyi ga mwoyo agakola mu makanisa agasikira obulombolombo bw’Abapuliitani.

Obutakkaanya wakati wa Edwards n’abantu be bwatandika mu 1744, nga bwekuusa ku nsonga ey’okukangavvula, abavubuka bangi okuva mu maka amakulu ag’ekibuga mwe baateeberezebwa okusoma n’okusaasaanya ebitabo eby’obugwenyufu. Mu kiseera ky’okuzuukuka abantu baali bakkiriza n’omutima omulungi ebyo ebya waggulu bye yabasabanga. Naye kaakano, mu kuddirira okwaddirira, omubiri n’omusaayi byajeema. Edwards, wabula, teyali muntu wa kukendeeza ebyo eddiini by’esaba, nga bwe yabitegeeranga, okusobola okukwatagana n’obunafu bw’obutonde bw’omuntu. Tekyandibadde kya kwewuunya, mu mbeera eyo, abantu okutwala omusumba waabwe ng’omufuzi ow’amaanyi mu by’omwoyo, akozesa okufuga okw’obukambwe mu by’omwoyo. Naye endowooza eno, okutuuka ku kigero kye yaliwo mu kiseera ekyo, teyandiviiriddeko kwawukana mu lwatu, singa tekyali nti emyaka ena oluvannyuma, ku mulundi omuntu bwe yasaba—okusaba okwasooka mu myaka egyo—okufuuka mmemba w’ekkanisa, Edwards yagezaako okuteekawo ekigezo ekipya eky’okusaanira. Yeetaaga, kwe kugamba, nti eyagala okwegatta ku kijjulo mu bujjuvu alage obukakafu nti yakyuka, era ng’omuntu eyakyuka bw’atyo, ayatule mu lwatu okutya Katonda. Okuziyiza kuno kwakontana n’amateeka n’enkola eyateekebwawo Omwami Stoddard, eyakkirizibwa amakanisa amangi agaali gaziriraanye, era Edwards yennyini gye yali agoberedde okutuusa olwo, ng’okusinziira ku yo, abantu tebaakkirizibwanga kufuuka bammemba b’ekkanisa kyokka ku bukwakkulizo bwa “Halfway Covenant,” wabula baasobolanga n’okujja ku Kijjulo kya Mukama, bwe baabanga baagala, ne bwe baabanga tebalina bukakafu bwa kukyuka, nga basuubira nti omukolo ogwo gwennyini guyinza okubaleetera okukyuka. Edwards kaakano yalumirizibwa mu lwatu nti ayagala kwefuula mufuzi ku booluganda, era obusungu bwali bungi nnyo. Ye ku ludda lwe yali mukakafu nti ky’ayimiriddeko kituufu, era yali yeetegese okukinywererako ne bwe kyandimusasudde ki. Okukaayana kuno okw’ennaku kwamala emyaka ebiri: Edwards ng’ali wa kitiibwa, wa mpisa nnungi, ng’ayagala okutabaganya, naye ng’anywerera ku kukkirizibwa kw’eddembe lye, era ng’alaga mu byonna obukulu bwe obw’empisa n’obw’amagezi; abantu nga balina obukyayi, nga bakakanyavu, nga bagaana n’okulowooza ku ndowooza ze oba okumukkiriza okuzinnyonnyola ku kituuti, nga baagala kimu kyokka: okumuggyawo. Ku nkomerero, nga 22 Jjuuni 1750, Olukiiko, olwakuŋŋaanyizibwa okuwa amagezi ku nsonga eyo, lwawa ekiteeso, ku bululu kkumi ku mwenda, abatono nga bawakanya, nti enkolagana y’obusumba ekomezebwe. Endowooza ey’ekkanisa yalagibwa mu bululu obw’amaanyi obw’abasajja abammemba nga 200 ku 20. Ku Ssande ey’okubiri eyaddirira, Edwards yabuulira Obubaka bwe obw’Okusiibula.

Edwards kaakano yalina emyaka amakumi ana mu mukaaga, nga tasaanira, nga bw’agamba, mulimu mulala gwonna wabula okusoma, era ng’alina “amaka amanene era ag’ensimbi ennyingi” ge yalina okulabirira mu nsi. Okukaayana okwali kumaze ebbanga eddene n’embeera ezaagenda wamu n’okugobwa kwe byali bimuggyeemu amaanyi, era ebiseera eby’omu maaso byamulabikira ng’ebiri mu kizikiza ekingi ennyo. Naye obwesige bwe bwali mu Katonda, era emikwano tegyamulekerera. Okuva e Scotland ne wajja okumuyamba okumufunira ekifo eky’obusumba eyo; abaali ku ludda lwe e Northampton baayagala asigale atandikewo ekkanisa ey’enjawulo mu kibuga. Ku ntandikwa ya Desemba yafuna okuyitibwa okuva mu kkanisa entono ey’e Stockbridge, ku nsalo, era mu kiseera kye kimu okuyitibwa okuva mu Bakungu e Boston ab’ekibiina “Society in London for Propagating the Gospel in New England and the parts adjacent” okubeera omuminsani waabwe eri Abayindi, abaali bakola ekitundu ekinene eky’abatuuze b’e Stockbridge. Bwe yamala okumanya embeera y’omulimu ng’abeera e Stockbridge okumala emyezi egiwerako, era ng’amaze okufuna obukakafu obumumatiza, mu kwogera ne Gavana mu bwannamunigina, ku ngeri omulimu gw’Abayindi gye gwandikoleddwamu, yakkiriza ebyo byombi bye baamusaba. Yali yaakamala okukikola n’afuna okuyitibwa, n’okusuubizibwa okuyambibwa obulungi, okuva mu kkanisa emu e Virginia.

Okuziyizibwa okwamugoba e Northampton kwamugoberera e Stockbridge. Okumala emyaka egiwerako waaliwo okufuba okutakoma okulemesa omulimu gwe, okusingira ddala omulimu gwe mu Bayindi, n’okufuba okumugobaayo. Naye yasobola okwolekera okuziyizibwa kuno, n’afuna obwesige bw’Abayindi, era n’ayagalibwa nnyo “Abangereza.” Era wano, mu ddungu, yafuna ebiseera n’omukisa okuwandiika ebitabo bye ebinene ku Freedom of the Will, ku End for which God created the World, ku Nature of True Virtue, ne ku Christian Doctrine of Original Sin, bye bisinga okuba omusingi gw’erinnya lye mu by’eddiini.

Mu kiseera ekyo waali wabaddewo ekintu mu maka ga Edwards ekyali kigenda okuvaamu ebinene—okufumbirwa kwa muwala we Esther eri Rev. Aaron Burr, Pulezidenti wa Nassau Hall, e Princeton. Mu Sebutemba 1757, Omwami Burr yafa; ennaku bbiri oluvannyuma, Olukiiko olufuga ettendekero lwalonda Edwards okumuddira mu bigere. Edwards olw’ensonga ez’enjawulo teyayagala nnyo kukkiriza kulondebwa okwo; yali tali mukakafu nti asaanira, era okusingira ddala yatya nti emirimu gy’ekifo ekyo gyandiremesezza nnyo omulimu gw’okuwandiika gwe yali amaliddeko omwoyo gwe mu kiseera ekyo. Wabula, ku kiteeso ky’Olukiiko olwayitibwa ku kwagala kwe okumuwa amagezi ku nsonga eyo, yakkiriza okuyitibwa. Yava e Stockbridge mu Jjanwali, era ku nkomerero y’omwezi ogwo n’atuuka e Princeton. Naye omulimu gwokka gwe yakola nga Pulezidenti w’Ettendekero kwali kubuulira okumala Ssande ttaano oba mukaaga, n’okuwa abayizi b’omwaka ogusembayo emitwe egy’eby’eddiini okuwandiikako, n’oluvannyuma n’akubaganya nabo ebirowoozo ku biwandiiko byabwe. Kawumpuli w’ennanga (small-pox) yali abunye mu kibuga bwe yatuuka, era ng’engeri y’okwekuuma n’akkiriza okugemebwa. Obulwadde, obwali obutono ku ntandikwa, bwagenda bweyongera bubi, era nga 22 Maaki 1758, n’afa. Ng’ali ku kitanda kye eky’okufiirako yaweereza mukyala we, eyali akyali e Stockbridge, obubaka buno obw’okwagala obweyoleka nga bubwe ddala: “Mulamuse ku lwange n’okwagala okusingayo, mukyala wange omwagalwa, era mumugambe nti okwegatta okutali kwa bulijjo, okumaze ebbanga eddene bwe kati wakati waffe, kubadde kwa ngeri, nga bwe nsuubira, ey’omwoyo, era bwe kutyo kujja kubeerawo emirembe gyonna.” Ebigambo bye ebyasembayo, nabyo ebyali ebibye ddala, byali, “Mwesige Katonda, era temwetaaga kutya.”

Yali musajja muwanvu, mulungi mu mubiri ogutalina nnyama nnyingi, ng’alina ekyenyi ekiwanvu era ekigazi, amaaso agalaba obulungi era agasongovu, ennyindo ennene, emimwa emigonvu egyesibye, n’akalevu akatali ka maanyi; endabika ye yonna yalaganga obwogi bw’amagezi n’obwesimbu, empisa ennungi, n’ekisa eky’omuntu eyalina amaanyi matono mu mubiri, atasaanira nnyo mirimu gya bulijjo, naye nga mulamu nnyo mu mwoyo, nga mumalirivu nnyo mu kufumiitiriza ku bintu ebitalabika era eby’olubeerera. Ebintu ebibiri, mazima, by’asinga okumanyibwako bye by’omwoyo n’eby’amagezi. Okuba ow’omwoyo bwe bwali omutima n’ensibuko y’obulamu bwe. Eddiini yali gy’abeera ng’ebyennyanja mu mazzi. Katonda gy’ali yali Wa Mazima ddala; okwagala Kwe n’ebirowoozo Bye byokka bye byali amazima agasembayo n’amakulu g’ebintu. Era kino eri Edwards tekyali kufumiitiriza kwa bya magezi kwokka; kye kyali ekifo ekya waggulu mwe yassiza omukka ogw’obulamu, ettaka eggumu kwe yatambuliranga. Yatambulanga ne Katonda. Ayitiddwa “Omutukuvu wa New England.” Nga abatukuvu abalala, naye emirundi egimu afuna essanyu eriyitiridde.

Ku mwoyo guno ogwa waggulu, ogwalimu enneewulira ennyingi, kwagattibwako amaanyi n’obwogi bw’amagezi ebiri ku bakugu abasingayo obukulu bokka mu by’endowooza. Ensi ey’omwoyo Edwards mwe yatambuliranga gy’ali teyali nsi ya kisiikirize kyokka eya nneewulira ey’okutya Katonda oba okwegomba okutategeerekeka, wabula ensi ng’ensengeka zaayo enkulu, waakiri, zaali ziragiddwa bulungi eri endowooza. Yagitegeera, kwe kugamba, ng’ensengeka y’ebintu Calvin gye yasengeka, naye eyasooka okukolebwa n’amaanyi agawaliriza ag’ekitone ekisukkulumye eyali Augustine. Endowooza ya Augustine ey’eby’eddiini yeekuusa—okwogera ensonga mu ngeri esingayo obwangu—ku kunnyonnyola endowooza nnya ezisinga obukulu: obufuzi bwa Katonda obutaliiko kkomo; okwesigama kw’omuntu okujjuvu; okubikkulirwa okw’ekitalo okw’enteekateeka y’obulokozi eyava eri Katonda era ekulemberwa Ekkanisa; n’endowooza ku byafaayo, ng’okusinziira ku yo obwengula bwonna obwatondebwa n’enkulungo yonna ey’ebibaddewo mu biseera bisengekebwa era bifugibwa okuva emirembe n’emirembe olw’okuteekawo n’okuwangula kw’Obwakabaka bw’abatukuvu mu Kkanisa, “Ekibuga kya Katonda” ekitukuvu. Endowooza ya Augustine ku Kkanisa ekyusibwakyusibwa, naye mu musingi tegaanibwa, abakugu b’eby’eddiini Abaprotestanti; ebitundu ebirala eby’ensengeka eyo bisigala nga tebikyuse nnyo. Endowooza y’obufuzi bwa Katonda obutaliiko kkomo eviirako mu ngeri ey’obutonde, wamu n’ensonga ezireetebwa enjigiriza ezimu ez’Ebyawandiikibwa, amateeka g’Abaruumi, amagezi g’Abayonaani, n’ebyo omuntu by’ayitamu mu kumanya okw’eddiini okw’omunda ennyo, enjigiriza z’okumanya kwa Katonda okw’edda n’edda, ebiragiro Bye “ebya kyeyagalire,” kwe kugamba ebitaliiko bukwakkulizo,—enteekateeka y’ensi ey’olubeerera,—okwawulibwa okuva edda, okulondebwa, omulimu gw’okununula ogwakolebwa mu byafaayo, ekibonerezo eky’olubeerera eri ababi abateenenya, n’essanyu eritaggwaawo eri abatukuvu abalonde. Mu maaso g’obufuzi bwa Katonda mwe muyimiridde okwesigama kw’omuntu okujjuvu, okwaleetebwa mu byafaayo, ku bikwata ku busobozi bwe obw’omwoyo obwa kaakano, okugwa, nga kuvaamu ekibi ekyasikirwa, okwonooneka okujjuvu, n’obutasobola n’akatono omuntu kuddamu kwefunira yekka obusika bwe obwabula. Kye kiva kibaawo ekikangabwa ekikulu era ekyetaagisa mu bulamu bw’omuntu—omuntu mu butonde bwe yayonooneka, muddu w’ekibi, mulabe wa Katonda, talina busobozi n’akatono okukyusa embeera mw’ali, mw’afuuka, olw’engeri y’obwetaavu obw’obutonde, ow’okubonerezebwa obwenkanya bwa Katonda obusasula, yeesigamye ddala ku kisa kya Katonda eky’obwereere ekitasaanirwa, asaasira gw’ayagala okusaasira, ate gw’ayagala n’amukakanyaza, ng’alaga mu kusaasira ne mu kubonereza obukulu bw’engeri Ze ez’obwakatonda n’obufuzi.

Eno, okutwalira awamu, y’ensengeka Edwards gy’ayimiririrako, era ye asinga abantu bonna ab’omu biseera ebya kaakano okugyeyolekeramu. Ekitone kye eky’okufumiitiriza kyawa ensengeka eno omusingi ogw’amagezi g’ebitalabika, n’obwogi bwe mu kulowooza kwagiwa okunnyonnyolwa n’okulwanirirwa. Yagikyusaamu mu ngeri ezimu, okugeza, mu njigiriza ye ku kwagala kw’omuntu. Ekisinga obukulu, yawa ekifo ekikulu embeera ey’omunda ey’omuntu—empisa n’enneewulira z’amagezi ge n’omutima gwe—ekyakyusa ennyo obukulu bw’ebitundu by’ensengeka eyo, era ekyakyusa ddala endabika yonna ey’endowooza z’eddiini mu New England. Naye ku nsengeka yennyini okutwalira awamu, amagezi g’eddiini, amagezi g’obulamu ge yeeyolekeramu, tewali kintu mu ekyo ekyali ekipya ddala ekya Edwards. Mu kuyimirira ku njigiriza zino alwanirira bulwanirizi obulombolombo obunene obw’okukkiriza okutuufu.

Naye ne bwe kiba nti ebiri mu ndowooza ye si bipya nnyo, tewali kintu kyonna ekitali kipya ddala mu ngeri gy’alowoozaamu. Ekikulu ku Edwards y’engeri gy’ayingira mu bulombolombo obwo, n’abuteekamu obuntu bwe era n’abufuula obulamu. Obulamu bw’endowooza ye buwa ebiva mu yo omuwendo ogw’ekintu ekipya ekitali kya bulijjo. Ebintu bibiri mu ye okusingira ddala bye biyamba okutuuka ku kino: okulowooza okunene okuzimba n’amaanyi ag’ekitalo ag’okuwakanya n’okwekenneenya ebintu ebitalabika. N’okulaba okw’omulabi alaba wala, atunuulira ensi ye n’obunywevu, eri ensi ey’ebiseera byonna, ebifo byonna, n’obulamu bwonna, era agiraba nga kimu; Katonda n’emmeeme bye bintu ebikulu ebya mazima ebigirimu, n’ebibaawo wakati waabyo gwe mulimu omukulu ogw’entambula yaayo yonna; era entambula eno temuli kintu kya kabi ka mukisa, esalibwawo emirembe n’emirembe olw’enkomerero esingayo era ey’ekitiibwa, okwolesebwa kw’obulungi obusukkulumye obwa Katonda, obulungi obusingayo obw’okubaawo. Ebitundu byonna eby’ekizikiza n’eby’ennaku eby’okulaba okwo, okwali okwa mazima ennyo gy’ali, bifuna ekifo kyabyo wamu n’ebitundu ebirala, mu nsengeka, ensengeka buli kitundu mw’kifunira amakulu n’omuwendo olw’enkolagana yaakyo n’ekiramba. Abantu beewuunyizza engeri Edwards, omuntu asingayo obukkakkamu, gye yasobolanga okufumiitiriza, nga bwe yagamba nti yakola, n’obuwoomi n’essanyu, ku njigiriza ey’entiisa ey’obufuzi bwa Katonda, ng’etegeerwa, nga bwe yagitegeera, ng’etegeeza okubonaabona okw’olubeerera okw’ekitundu ekinene eky’olulyo lw’omuntu. Ensonga si kwe kubulwa kufaayo okw’ekivve, okutaliimu kisa era okutali kwa buntu, eri okubonaabona; ensonga wabula kwe kwawukana kw’omuntu yennyini ku nsonga, okufaayo okutaliimu kwerowoozaako, n’okuba ng’ali waddembe okuva ku “nsobi ey’okuwa obutonde enneewulira” ey’omuyiiya omukulu, omulowoozi omukulu azimba. Engeri eno ennene mu kulowooza kwa Edwards y’emu ku nsibuko z’amaanyi ge. Endala bwe bujjuvu n’obusobozi bw’annyonnyolamu n’amagezi ebitundu byonna eby’ensengeka ye. Mazima teyawandiika nsengeka ya by’eddiini ekola ekitabo ekiramba; naye ye kye kintu ekikontana ddala n’omulowoozi alowooza mu bitundutundu, era amagezi matono gasinze ge obutabuukabuuka. Ebizimbe bye eby’endowooza binene era binywevu. Ku njigiriza z’ayogerako, taleka kintu nga tekinnyonnyoddwa; n’obugumiikiriza obutakoma asindika okunoonyereza kwe mu buli kantu akatono n’ebiva mu nsonga ebiri ewala, n’atabula abamuwakanya olw’okulumba okutakoma, n’obuzito obw’amaanyi obw’ensonga ze. Mazima kitono nnyo omuntu akkiriza ebyo by’atandikirako okusimattuka ebyo by’atuukako. Ate era, olw’obujjuvu, obwogi n’obwesimbu bw’okuwakanya kwe, azuukusa n’amaanyi obusobozi bw’amagezi. Ne mu bubaka bwe obusingayo okutiisa tasaba kusuubira na kutya kwokka, wadde obuyinza bwokka; mu bwo, nga bwe kiri mu bitabo bye eby’eby’eddiini, amaliridde okulaga, mu nsalo ezisalibwawo ebyo by’atandikirako, nti enjigiriza ye ya magezi, ekwatagana n’ebintu ebya mazima eby’obulamu n’ensengeka y’ebintu, era n’enjigiriza eziruŋŋamizibwa ez’Ekigambo.

Kaakano engeri zino zirabika, nga bwe ziri mu biwandiiko bye ebirala, era, oboolyawo okusinga awalala wonna, mu bubaka bwe. Omulimu gwa Edwards omukulu mu lwatu n’erinnya lye eddene mu bulamu bwe byali ng’omubuulizi; ettutumu ly’ebitabo bye eby’eby’eddiini, mazima, lyajja okusinga ng’amaze okufa. Yali mubuulizi mukulu. Ku bakugu b’eby’eddiini bangi ab’edda, kizibu gye tuli kaakano okutegeera engeri gye baali batwalibwa ng’ababuulizi abakulu: gye tuli obubaka bwabwe bulabika nga bukalu era nga tebuliimu kawoowo. Naye bwe kityo si bwe kiri ku Edwards. Ne mu bitabo, oluvannyuma lw’emyaka egisukka mu kikumi mu ataano, era newakubadde ennyanja eyawula emirembe gyaffe ku gigye, obubaka bwe bukyasanyusa nnyo. Busanyusa kubanga, ng’oggyeeko ebirala, bulaga omuntu omukulu era asanyusa. Bujjudde amaanyi g’amagezi ge, bulamu olw’okukwatibwako okulamu okw’ekitone kye. Yabuuliranga enjigiriza ye ey’eby’eddiini; obubaka bwe obumu—okugeza, obubaka, oba okusingawo obubaka obwegatta, ku Kuweebwa Obutuukirivu olw’Okukkiriza—bulabika nga tebuli bubaka nnyo wabula okunnyonnyola okw’eby’eddiini okusengekeddwa ennyo, okusaanira abayizi ab’ekikugu. Era tewali kubuusabuusa nti tewali bubaka bwe n’obumu obutalaga, ku kigero ekimu, ensengeka ye ey’eby’eddiini. Edwards mazima yali akwatiddwako nnyo Obukulu n’Omugaso gw’Okumanya Okujjuvu okw’Amazima ga Katonda—omutwe n’erinnya ly’obumu ku bubaka bwe obusingayo obulungi. Yakkiriza nti Katonda yeeyoleka si eri omutima gwokka, wabula n’eri amagezi g’omuntu, era nti okutegeera okubikkulirwa okwo n’amagezi kwali kwetaagisa ddala, mu kigero ekimu, eri okukkiriza okulokola n’eri okukula kw’empisa ey’Ekikristaayo. Naye kyandibadde kya nsobi okulowooza nti Edwards yabuuliranga magumba makalu gokka ag’enjigiriza ye. Yali wala nnyo, mazima, okuva ku kulowooza, nga bwe kirabika abamu kaakano bwe balowooza, nti ekibiina eky’Ekikristaayo kiyinza okusengekebwa obulungi okusingawo nga buli kutegeerekeka okw’endowooza ez’eby’eddiini, kwe kugamba, ez’eddiini mu ngeri ey’enjawulo, kuggyibwawo. Yali assa nnyo ekitiibwa mu magezi n’atasobola kugaggya ku nsonga ezisingayo obukulu mu kufumiitiriza ne mu bulamu obwa bulijjo, era yalina endowooza ya waggulu nnyo ku ddiini n’atasobola kugigeraageranya ku nneewulira etategeerekeka eya waggulu w’ebirabika, wadde ku mpisa ennungi ez’obuntu bwokka, ez’omu bantu, oba ez’eby’obufuzi. Obubaka bwe, wabula, si bwa ngeri emu yokka. Okwawukana ku ekyo, buli bwa ngeri nnyingi nnyo. Bwa “njigiriza,” bwa “bikolwa,” bwa “bumanyirivu bw’omwoyo,” era—bwe tutwala n’ebiwandiiko ebitannafulumizibwa—waliwo obubaka bungi nnyo obutali bwa bulijjo obwa “mukolo.” Era waliwo enjawulo nnyingi munda mu ngeri ezo. Naye ne bwe buba obubaka obusingayo okuba “obw’enjigiriza,” omugaso ogw’ebikolwa ogw’okukkiriza amazima okw’obulamu tegubulawo n’akatono. Okwawula okw’endowooza wakati w’okulowooza n’obulamu, wakati w’enjigiriza n’ebikolwa, ng’okulowooza si kukola kwennyini, oba ng’engeri omuntu gy’atwalamu amazima si kikolwa kyennyini oba tesobola kusalawo ngeri ndala ez’ebikolwa, nsobi Edwards gy’atalimu n’akatono, mu ngeri ennamu.

Okwogera bino tekitegeeza nti tukkiriza ebiri mu kubuulira kwe okw’enjigiriza. Endowooza y’amakanisa Edwards ge yali akolagana nago evudde ku ndowooza ye. Yalwanirira n’amaanyi ensengeka ye ey’ebintu, naye yalwana, kirabika, olutalo lwe yali agenda okuwangulwamu. Si nti yawakanyizibwa n’amagezi ag’endowooza; ensonga eyamuteeka ku bbali, okutuuka ku kigero kye yateekebwa ku bbali, ge magezi g’ebyabaawo. Enkyukakyuka eno tewali kubuusabuusa nti yaleetebwa ebintu bingi. Ebimu ku byo birabika nga bya nneewulira bwerere. Naye waliwo ebintu bibiri waakiri eby’enjawulo ey’omusingi mu mpisa y’emirembe gyaffe—okukula mu ffe kw’okutegeera ebyafaayo okutendekeddwa mu kwekenneenya, n’obuyinza obufuga mu sayansi n’amagezi gaffe ag’omulembe guno obw’endowooza y’okukulaakulana okw’ebitonde (evolution). Bino bimenye okwawula okwo okukakali era okutakyuka wakati w’obutonde n’ebyewuunyo, obutonde n’ekisa, amagezi g’omuntu n’okubikkulirwa kwa Katonda, Edwards bye yasanyukiranga, waakiri mu ngeri gye yabibuulirangamu bulijjo. Nga mu kwekenneenya ebyafaayo kuteekeddwawo amateeka amaggya ag’okunnyonnyola Ebyawandiikibwa, era Bayibuli nga mpolampola tekyatwalibwa ng’obuyinza obuva ebweru, Obukristaayo obw’Abaprotestanti kaakano bwolekedde ekibuuzo, oba okwegamba kwonna okw’Obukristaayo nti kwe kubikkulirwa okw’ekitalo, mu makulu ekigambo “eky’ekitalo” (supernatural) mwe kikozesebwa abakugu b’eby’eddiini abakkiriza okutuufu, tekuteekeddwa mu kifo kikyamu. Kino kibuuzo Edwards ky’atabuuza n’akatono era ky’atatuyamba butereevu kukigonjoola. Alina amagezi ag’omufumiitiriza w’eby’amagezi, alina endowooza ya mu buziba nnyo ku Katonda, akwata n’amaanyi amakulu ag’omwoyo ag’olubeerera ag’ebintu; naye abulamu okutegeera ebyafaayo—ekitabo kye History of Redemption kizimbe kya njigiriza ekitaliimu kwekenneenya n’akatono, era tafumiitiriza kimala okuzuula, oba waakiri akola mu mbeera ezimulemesa okulaga, emisingi egy’okutabaganya egyandisobozesezza okukontana n’okwawukana wakati w’ebyo omuntu by’ayitamu n’endowooza okutabagana n’okuggwaawo.

Naye tuddeyo ku bubaka. Obubaka bwa Edwards buzimbibwa, okutwalira awamu, ku nkola emu entegeerekeka. Tulina, okusooka, Okunnyonnyola ekyawandiikibwa. Tulina, eky’okubiri, okwogera okutegeerekeka obulungi okw’Enjigiriza, oluvannyuma ne kunnyonnyolwa mu bitundu byakwo ebisaanira era ebyalangirirwa edda. Ku nkomerero, tulina ekiyitibwa mu ngeri ez’enjawulo Okukozesa, Omugaso, oba Okussa mu Nkola, nakyo ekinnyonnyolwa mu ngeri y’emu. “Enjigiriza” bulijjo si ya kukkiriza okw’endowooza okw’eby’eddiini: gwe mutwe gw’obubaka ogwogerwa mu ngeri ey’ekiteeso. Bwe kityo obubaka obutannafulumizibwa ku Yokaana 1:41, 42 bulina kino ng’enjigiriza yaabwo: “Abantu bwe bamala okujja ddala eri Kristo bo bennyini, mu butonde baagala okuleeta n’abalala gy’ali.” Obubaka obulala obutannafulumizibwa ku Yokaana 3:7 bulina kino: “Si kya kwewuunya nti Kristo yagamba nti tuteekwa okuzaalibwa omulundi ogw’okubiri.” Mu bulala—nabwo obutannafulumizibwa—okuva ku kyawandiikibwa Yokaana 1:47 enjigiriza kwe kwogera okwangu mu ngeri y’emu, “Kintu kikulu nnyo okuba ddala omuntu eyakyuka.” Emirundi egimu, newakubadde si mirundi mingi, okwogera kw’enjigiriza kulekebwa ddala, ekyawandiikibwa kyennyini nga kitwalibwa nti kiraga bulungi omutwe. Kino, wabula, tekibaawo n’akatono ku Kussa mu Nkola. Mazima, Edwards yali “wa bikolwa” nnyo mu kubuulira kwe ne kiba nti Okussa mu Nkola emirundi egimu kye kitundu ekisinga obunene mu bubaka. Mu bubaka ku Yokaana 1:47, okugeza, kijjuza nga bibiri bya kusatu eby’ekiwandiiko ky’omukono. Mazima, ekigero ky’ebitundu bino, Okunnyonnyola, Okukulaakulanya Enjigiriza n’Okussa mu Nkola, kisinziira ddala ku ngeri y’omutwe n’ebigendererwa eby’enjawulo eby’obubaka. Era bwe kityo bwe kiri ku buwanvu n’omuwendo gw’ebitundu ebitono. Ekintu kimu tekikyuka—ensengeka ey’amagezi ddala. Obubaka ne bwe buba nga busengekeddwa mu bitundu bingi nnyo, buzimbibwa mu ngeri ereeta ekifaananyi kimu ekitegeerekeka. Era obumu buno obw’ekifaananyi, okutwalira awamu, tebulemesebwa nnyo buwanvu bw’obubaka. Edwards teyalina mpisa ya kukooya bamuwuliriza. Wabula emirundi egimu yannyonnyolanga omutwe gwe mu bubaka bubiri oba okusingawo. Bwe bulabika mu bitabo ng’obubaka bumu, obuwanvu mu butonde bulabika nga bususse. Mu biwandiiko by’omukono ebitundu by’obubaka ng’obwo obwegatta biragibwa n’ekigambo “Doc” (Enjigiriza) we byawukanira, ekiraga nti omubuulizi yali n’empisa, ng’addamu omutwe, okujjukiza abamuwuliriza ensonga yennyini eyali ekubaganyizibwako ebirowoozo.

Era nga bwe waali tewali kutabulwa mu ndowooza, bwe kityo n’engeri y’okwogera mu bubaka bwa Edwards etegeerekeka nnyo, nnyangu, era si ya kwerimbalimba. Teyefuula wa bulungi, tanoonya kwewunda, ebyo ensonga yennyini n’okwagala kwe gy’ali bye bitamuwa mu butonde. “Engeri y’okwogera ye muntu” lugero olumukwatako ddala. Obukulu, amaanyi n’obutereevu bw’endowooza ye, obulamu n’obugazi bw’okulowooza kwe, amazima n’obukulu bw’empisa ye, amaanyi g’okukkiriza kwe, obunyiikivu bwe obw’omuliro birabikira mu bubaka bwe. Bulabika nga bwali, okusinga ku kigero ekya bulijjo, engeri ye ey’okweyoleka ey’obuzaaliranwa. Naye okussaayo omwoyo tekuggyibwa ku nsonga ne kutwalibwa ku bukugu bw’omulimu. Ekigendererwa si kusanyusa, wabula okumatiza, era okutuuka ku kigendererwa kino kunoonyezebwa mu ngeri ez’obutereevu ez’okuwakanya, okusendasenda n’okwegayirira. Naye engeri y’okwogera, newakubadde nga nnyangu era nga ya butereevu, eri wala nnyo okuba enkalu. Obubaka bujjudde ebigambo ebinene, ebigagga, ebirungi; era waliwo ebitundu bingi mu bwo eby’obulungi obw’ekitalo, n’ebirala bingi eby’obukulu obungi n’amaanyi ag’okwogera. Naye okufaayo kwa Edwards ku bino tekulabika nga kwa bigambo byokka. Si mukozi wa bigambo bya kwewunda. Akozesa ebifaananyi ebikwata n’okukontanya okukanga, engeri gy’ayogeramu emirundi mingi ereeta ebifaananyi mu birowoozo, amanyi bulungi omugaso gw’okuddiŋŋana, ekigambo ekiddiŋŋanwa bwe kikozesebwa mu mbeera ez’enjawulo; naye tanoonya kutuuka ku bigendererwa bye mu kwekyusakyusa okw’ebiwandiiko. Asobola okuba omwangu, ow’omukwano, wadde okwogera ng’ayogera n’abantu aba bulijjo, emirundi egimu, bwe kiba nga kituukagana n’ekigendererwa kye; naye tava ku kitiibwa kye, tasiikuula bantu mu ngeri ey’obugwagwa, era tekirabika nti ayagala okusesa. Engeri gy’azimbamu ebigambo bye emirundi mingi y’emu emitindo egy’omulembe guno egy’obukugu bwe gyandinenyezza; naye ne bwe kiba nga kya dda, kitono nnyo okugamba nti engeri y’okwogera ya kyeyagalire oba ya kwewuunyisa. Obuyinza obusinga obw’ebweru ku ngeri ye ey’okwogera tewali kubuusabuusa nti bwali obwa Bayibuli ey’Olungereza ey’edda, eyitibwa King James. Olulimi lwe lujjudde endowooza zaayo n’engeri gy’eyogeramu. Era nga bw’agimanyi bulungi mu bitundu byayo byonna, bw’atyo bw’agijuliza bulijjo era n’atwewuunyisa buli kiseera n’ebipya by’azuula, mu ngeri empya ez’okugatta, ku ngeri zaayo ennyingi, obulungi bwayo n’amaanyi gaayo. Tewali kubuusabuusa nti yakwatibwako n’okusoma kwe okwali okw’eby’eddiini n’eby’amagezi kyokka okusukkiridde. Naye ku nkomerero, kye kipya ky’ekitone kye ye yennyini, obuziba n’obwogi n’amaanyi g’amagezi ge n’obugagga bw’ebyo bye yayitamu mu mwoyo, bye tuteekwa okutwala ng’ebiteeka akabonero ku ngeri ye ey’okwogera. Obubaka bwa Edwards bulina akabonero akakakasa: tebusanyusa kyokka ng’ebijjukizo by’ebyafaayo eby’embeera y’eddiini ey’ekiseera kyabwo; ng’engeri omuntu yennyini gy’ayolesaamu amagezi ag’enjawulo, agakola ku bintu by’obulombolombo, mazima, naye nga gabiwa obulamu era bwe gatyo nga gabizza buggya mu ngeri ey’enjawulo ey’omuntu omukulu, era bulina omuwendo ogw’ebiwandiiko ebikulu.

Okusinga ku kwegatta kw’ebintu ebyo eby’amagezi n’eby’enneewulira ebyogeddwako—obutegeerekeka bw’obubaka, obumu obw’amagezi mu ndowooza, ekigendererwa ekimu era eky’amazima, amaanyi g’okukkiriza, okumanya okujjuvu okw’Ebyawandiikibwa, okumanya okw’omunda ennyo, okuyita mu bye yayitamu ye yennyini, okw’entambula z’eddiini ez’omutima gw’omuntu—kwe tuteekwa okuwa, wamu n’embeera y’endowooza n’enneewulira z’eddiini ez’ekiseera ekyo n’ekitiibwa ekyaleetebwa empisa y’omubuulizi, amaanyi ge yalina ku bantu b’omu kiseera kye. Ku ngeri ye ey’okubuulira tulina okuva ku muyizi we, Hopkins, obujulirwa buno obwa mazima. “Bwe yalabikanga ku kituuti yalabika bulungi, era okwogera kwe kwali kwangu, kwa butonde era kwa kitiibwa kinene. Teyalina ddoboozi lya maanyi, ery’omwanguka, naye yalabikanga n’obukulu n’ekitiibwa bwe bityo, era yayogeranga n’okutegeerekeka, obutangaavu n’obutuufu bwe butyo, ebigambo bye byali bijjudde endowooza nnyingi, nga biteekeddwa mu kitangaala ekyangu era ekikwata bwe kityo, ne kiba nti aboogezi batono abaali basobola okusikiriza okussaayo omwoyo kw’abawuliriza nga ye. Ebigambo bye emirundi mingi byalaganga obunyiikivu obw’omunda obungi, awatali kuleekaana kungi wadde enneewulira ez’ebweru, era byagwanga n’obuzito bungi ku birowoozo by’abamuwuliriza. Yanyeenyanga katono nnyo omutwe gwe oba emikono gye ku kituuti, naye yayogeranga mu ngeri ey’okulaga entambula y’omutima gwe ye, ekyayambanga mu ngeri esingayo okuba ey’obutonde era ey’amaanyi okukwata ku balala n’okubakyusa.

“Nga bwe yawandiikanga obubaka bwe mu bujjuvu okumala emyaka mingi, era bulijjo n’awandiika ekitundu ekinene eky’obubaka bwe obusinga obw’omu lwatu, bw’atyo bwe yatwalanga ebiwandiiko bye ku kituuti, n’asoma ebisinga ku bye yawandiika; naye teyali musibe w’ebiwandiiko bye, bwe yawandiikanga mu bujjuvu, ne kiba nti, singa wabaawo ebirowoozo ebijja ng’ayogera, ebyali bitamujjidde ng’awandiika, era ng’abirabye nga bisaanira era nga bikwata, yabyogeranga; era ekyo n’obulungi bwe bumu, era emirundi mingi n’enneewulira esingako, era nga bireeta ebibala ebirungi ebisingako okulabika ku bamuwuliriza, okusinga byonna bye yali awandiise.”


Obubaka obuli mu kitabo kino bwalondebwa okulaga Edwards ng’omubuulizi okusinga Edwards ng’omukugu w’eby’eddiini. Okukuŋŋaanya kwonna okw’engeri eyo kuteekwa okubaamu waakiri obubaka buno obuna: obubaka ku Kwesigama kw’Omuntu, obubaka ku Kitangaala eky’Omwoyo, Obubaka bw’e Enfield, n’Obubaka bw’Okusiibula. Buno bubaka obw’ekikugu obutaggwaako mugaso. Ate era, bulaga Edwards mu ngeri ze nnya ezisinga okumwawula: ng’omulwanirizi ow’amaanyi ow’enjigiriza ey’eby’eddiini eyesigama ku nkomerero ku musingi gw’Okwagala okusukkulumye, okw’obutuukirivu, okw’obufuzi; ng’omuwolereza omukakafu mu ngeri y’emu ow’omusingi ogw’ekyama ogw’okutegeera amazima ga Katonda okw’obutereevu, okw’omunda, nga kuyita mu kumulisibwa okw’ekitalo; ng’omuzuukusa ow’omuliro, n’amagezi agataliiko kisa n’okunnyonnyola okw’amazima okw’entiisa, ng’azuukusa, ng’akanga, era ng’amalawo omwonoonyi n’okuwulira okw’omusango ogumusemberera; ku nkomerero, ng’omusumba eyagaanibwa ng’ajulira, awatali bukyayi wadde obukaawu, okuva ku musango gw’ensi eno okudda eri omusango gw’ekkooti etasobya, era ng’alaga ekyo ekiteekwa bulijjo okumufuula ow’okusanyusa okusingawo, ow’omuwendo okusingawo ng’obusika eri Ekkanisa n’ensi, okusinga endowooza ze zonna oba emirimu gye, ekitiibwa n’emirembe, obugumiikiriza, amaanyi n’obuziba bw’empisa ennene, eyatuukirizibwa mu kubonaabona n’okulabika ng’eyawangulwa, mu ekyo ekyali mazima Okwewolereza kw’obulamu bwe obw’obusumba. Obubaka buno bwokka bwandimaze okukakasa erinnya lya Edwards ng’omubuulizi asinga mu mulembe gwe. Wabula tebusobola, kya lwatu, kutwalibwa ng’obulaga obulungi obugazi bwonna n’amaanyi g’obubaka bwe. Okusingira ddala, obubaka bw’e Enfield, obwafuuka ekinene ennyo mu ndowooza y’abantu bangi ku Jonathan Edwards, era obuli mazima obumu bwokka—kya mazima, obusingayo okuyitiriza—ku bubaka bungi obw’engeri y’emu, tebusobola kutwalibwa ng’obulaga obulungi wadde obubaka bwa Edwards obw’okuzuukusa. N’olwekyo, mu nsonga eno, kwongeddwako obubaka obw’okuzuukusa obw’engeri endala, obubaka ku Kusalawo kwa Luusi. Obubaka buno bwalondebwa, si lwa kuba nti businga obulala obumu, wabula kubanga, newakubadde nga bubaka bulungi nnyo mu ngeri yaabwo, bumpi, era bwe butyo busaanira bulungi obunene bw’ekitabo kino. Kwongeddwako n’obubaka obulala, ng’obulaga engeri ey’enjawulo ddala ku bulala bwonna, obubaka obw’oku kuziika obuyitibwa Omuggo Omugumu Ogumenyeddwa ne Guwotoka, obuli mazima obumu ku bubaka bwa Edwards obusingayo obukulu, mu ndowooza ne mu kwogera, era oboolyawo obw’enjawulo mu biwandiiko bye byonna kubanga bwogera ku nsonga y’obufuzi bw’eggwanga n’okuddukanya ensonga. Singa ebbanga lyakkiriza, ekifaananyi ky’omukulembeze w’eggwanga Omukristaayo mu bubaka buno kyandigeraageraniddwa n’ekifaananyi ky’omusumba Omukristaayo mu bumu ku bubaka obw’okutuuza abasumba; naye okulekebwa okwo si kubi nnyo kubanga endowooza eyo yatuukirizibwa nnyo mu Edwards yennyini.

Obubaka omukaaga obwogeddwako waggulu bwalondebwa awatali kufaayo ku kuba nti buli mu bubaka kkumi omuwandiisi bwe yafulumya; naye ensonga eno ekakasa okulonda okwo, era ate eyamba okukakasa ebigambo byennyini. Edwards abonyeebonye nnyo mu mikono gy’abaatereeza ebiwandiiko bye, okusingira ddala Dwight, alabika nga yali akwatiddwa endowooza nti omuwandiisi we yandirabise bulungi okusingawo mu ngeri y’okwogera n’olulimi olw’ekitiibwa era olulongooseddwa. “Tokola nga Olupa bwe yakola,” Edwards bw’asaba mu bubaka ku Luusi; “Tokolanga nga Olupa bwe yakola,” kwe kulongoosa okunafu okw’oyo eyakitereeza. Naye ne Kyakuba eky’e Worcester, oba Ekyasooka mu America (1809), ekitera okuba ekituufu, tekiteekwa kwesigibwa awatali kwekenneenya; okugeza, empapula bbiri zonna zaalekebwa ku nkomerero y’obubaka bw’e Enfield, ne kiwa obubaka obwo enkomerero ekanga era eyewuunyisa, etakwatagana n’akatono n’engeri Edwards gye yakolangamu bulijjo. Ebyakubibwa oluvannyuma bireeta ensobi endala, era ne bwe byegamba nti bigoberera kyakuba eky’e Worcester, emirundi egimu, mazima, tebigoberera kyakuba ekyo, wabula ekya Dwight (okugeza, mu bubaka ku Luusi). Ebigambo ebiri wano byesigamye ku kugeraageranya okw’obwegendereza okw’ebyakubibwa ebyasooka, kaakano ebizibu ennyo okufuna, ebiri mu Boston Athenæum. Engeri ez’olubereberye ez’okwogera, ’tis, won’t, don’t, n’endala, nga Edwards yennyini bwe yazikuba, zizziddwawo, ensobi nnyingi ez’ebigambo mu byakubibwa eby’oluvannyuma zitereezeddwa era ennyiriri eziwerako ezaali zaalekebwa zizuuliddwa, ng’oggyeeko ekitundu ekiwanvu ekyogeddwako dda, ekiri, wabula, mu kya Dwight, ku nkomerero y’obubaka bw’e Enfield. Wabula tewali kugezaako kukola kifaananyi kya byakubibwa ebyasooka ddala n’ensobi zaabyo zonna ez’abakubi, empandiika ey’ekyeyagalire, obubonero bw’okuwandiika obw’edda n’enkozesa embi ey’ennukuta ennene n’ennukuta ezikyamye. Ebintu bino eby’ebweru byandiwugudde busi omusomi ow’omulembe guno, ate nga tebyongera kintu kikulu ku butuufu. Mu nsonga zino, n’olwekyo, enkozesa ey’omulembe guno y’egobereddwa. Ekigendererwa kibadde kya kuwa bigambo byennyini eby’olubereberye n’okukuuma omwoyo gwabyo, nga obubaka butwalibwa ng’obubaka obw’okubuulirwa so si ng’ebiwandiiko eby’okusomebwa. N’olwekyo, nga twewala okuyitiriza okw’ebyakubibwa ebyasooka, ennukuta ezikyamye zikozeseddwa Edwards we yazikozesa okulaga ebitundu, oba okuggumiza mu ngeri ey’enjawulo, mu ngeri ey’eddembe okusinga bwe kyandibadde leero. Kyakuba kino era kigoberera enkozesa ye, n’eya Bayibuli, ey’ennukuta za bulijjo mu bigambo ebitegeeza abantu ebyogera ku Katonda, okussa ekitiibwa okw’ebigambo mu nkozesa ey’omulembe guno ey’ennukuta ennene nga kutwalibwa nti tekwetaagisa kwongera ku kitiibwa kya nnamaddala ekiri mu ndowooza ya Edwards era oboolyawo nti tekisaanira nnyo. Ebigambo ebyongeddwamu biteekeddwa mu bukomera obw’enkoona.

Ng’oggyeeko obubaka omukaaga obwogeddwako, okukuŋŋaanya kuno kulimu obulala bumu, obubaka obusanyusa newakubadde nga si bukulu nnyo ku Bisenge Ebingi, obutabangako bufulumizibwa. Kopi y’obubaka buno eyakolebwa eri Pulofeesa Edwards A. Park omugenzi, ow’e Andover, yawebwa n’ekisa oyo eyakitereeza mutabani we, Rev. Dr. William E. Park, ow’e Gloversville, N.Y.; naye era egeraageranyiziddwa n’obwegendereza n’ekiwandiiko ky’omukono eky’olubereberye. Oyo eyakitereeza era yeekenneenyezza ebiwandiiko by’omukono eby’olubereberye eby’obubaka obulala bwonna obuli mu kitabo kino, okuggyako ekya Bubaka bw’Okusiibula, ekitaasobola kuzuulibwa. Ebiwandiiko bino byonna biri mu kukuŋŋaanya okw’obubaka bwa Edwards obuli wakati w’olukumi mu kikumi n’olukumi mu bibiri obuli kaakano mu Tterekero ly’Ebitabo erya Yale University. Ebisinga ku biwandiiko bino byawandiikibwa n’omukono omutono ennyo, n’ebigambo bingi ebisaliddwako, era emirundi egimu n’ebigattibwamu mu mpandiika ey’amangu, ku mpapula ez’obunene nga 3⅝ × 4⅛in., ezitungiddwa wamu obulungi. Ekifaananyi ky’olupapula olusooka olw’obubaka ku Kitangaala eky’Omwoyo ekiweereddwa mu kitabo kino okumpi n’olupapula kye kyokulabirako ekituufu; ebitono ennyo bye bisingako katono obunene. Ku biwandiiko ebimu ku bimu, okunnyonnyola kujja kusangibwa mu Binnyonnyola. Okukwata n’okusoma ebiwandiiko bino kuwa omuntu okuwulira okwewuunyisa okw’okusemberera ennyo entambula y’obwongo n’omutima gwa Edwards: omuntu abeera naye mu kifo kye eky’okukoleramu era alaba, nga bwe kyali, ekintu kyennyini nga kikolebwa. Omuntu alabika ng’awulira amaanyi g’okwesisiwala nga, ng’abamuwuliriza abali mu maaso ge mu kulowooza, era n’essanyu eringi mu kukola kw’okuyiiya ebiwandiiko, akola ku mutwe gwe. Omuntu alaba engeri ez’enjawulo ez’okwogera, engeri ez’enjawulo ez’okukulaakulanya ensonga, gye zeeyanjulira, era engeri gye kiri nti kaakano ebitundu byonna, empapula zonna ziwandiikibwa mu bwangu ng’omuliro gwaka, ate kaakano, emirundi mingi okumpi n’enkomerero, ensengeka entono ennyo zokka ziwandiikibwa, okujjuzibwa mu kwogera. Naye ebiwandiiko by’omukono eby’obubaka Edwards yennyini bwe yafulumya tebiyamba mu kusalawo ebigambo ebituufu. Obubaka nga bwe yabukuba bulijjo bwagaziyizibwa era emirundi mingi bwakyusibwa nnyo mu ngeri endala; era kopi eyategekebwa eri omukubi tekyaliwo. Ensonga eno tesaanidde kubuusibwa amaaso mu kusalawo ku bubaka obwakubibwa butereevu okuva mu biwandiiko by’omukono. Mu kukuŋŋaanya okw’e Yale, waliwo obubaka obwawandiikibwa mu bujjuvu ennyo; obulala bwawandiikibwa mu bujjuvu obumala mu bitundu byokka, obulala nate bwe bigumba byokka. Obusinga obungi obw’ekiseera ky’e Northampton bwa ngeri ey’okubiri. Mu bubaka bwa Edwards obutannafulumizibwa obuli mu bikumi, tewali kubuusabuusa nti waliwo bungi obwandibadde obusanyusa okubeera nabwo mu kitabo nga bwe buli; kya kubuusabuusa oba waliwo bwonna obwandyongedde ennyo ku linnya lye ng’omubuulizi bw’ogeraageranya n’obubaka obukulu obwafulumizibwa edda.

Ekifaananyi kya Edwards mu kitabo kino kiva mu kifaananyi ekyakubibwa gye buvuddeko eky’ekifaananyi eky’olubereberye ekyasiigibwa mu 1740. Ekifaananyi ekyo kyaweebwa n’ekisa nnannyini kifaananyi ekyasiigibwa kaakano, Omwami Eugene P. Edwards, ow’e Chicago, eri oyo eyakitereeza ky’akozesa omukisa guno okumwebaza. Era ayagala okwebaza Dr. William E. Park olw’okukozesa kopi y’obubaka ku Bisenge Ebingi; abafulumya ebitabo olw’okukkiriza ebbanga ery’enjawulo eryetaagisa okukuba obubaka buno obupya; Pulofeesa Franklin B. Dexter olw’obuyambi obw’omutima omugabi mu kusoma ebiwandiiko by’omukono n’olw’okukkiriza okukuba ekifaananyi ky’obubaka ku Kitangaala eky’Omwoyo; Omwami Charles K. Bolton, Omukulu w’Etterekero ly’Ebitabo erya Boston Athenæum, olw’ekisa mu kukozesa ebyakubibwa ebyasooka; n’Omwami George N. Whipple ow’e Boston, olw’okukakasa ebijuliziddwa ebiwerako.

Northampton, Mass.,
Maaki, 1904.


Obubaka Obwalondebwa obwa Jonathan Edwards

Ekiddako