Essuula 7 · eddakiika 11 ez’okusoma · eddakiika 14 ez’okuwuliriza
Abantu Bagwanidde Okusabanga Bulijjo
Nteebereza nti mbadde nteekawo bulijjo obudde butono nnyo eri ebikolwa by’eddiini, gamba ng’okusaba mu kyama, okufumiitiriza ku by’eddiini, okusoma Ebyawandiikibwa, n’ebirala. Kyenva nkogga, nnyogoga era nkakanyala. Oboolyawo Katonda yandinkulaakulanyizza nnyo mu by’omwoyo singa nnyongera okunyiikirira okukozesa amakubo g’ekisa. Kyandibadde kirungi nteekewo obudde bungiko, gamba essaawa bbiri oba essaawa emu n’ekitundu, eri ebikolwa by’eddiini buli lunaku, ndabe obanga nga nkola bwe ntyo siyinza kukuuma mbeera ya mwoyo eyeesigama ku kusinza bulijjo, okutegeera okulamu okw’ebintu ebitalabika, okwagala Katonda okubuguma okusingawo, n’enjala n’ennyonta ey’obutuukirivu esingawo, omutima ogutakwatibwako nnyo kweraliikirira kwa nsi, enteekateeka, okwegomba n’okutya, era n’okwegomba okw’amazima okutaliimu bukuusa okw’eggulu, essanyu lyalyo n’obulongoofu bwalyo.—William Wilberforce
“Abantu bagwanidde okusabanga bulijjo, n’obutaggwaamu mwoyo.” Ebigambo bino bya Mukama waffe, ataafubanga bufubi kukakasa bagoberezi be bwetaavu n’obukulu bw’okusaba, wabula era n’abateerawo ekyokulabirako, kyokka, eky’ennaku, bakwatidde mpola nnyo okukigoberera.
Ekigambo bulijjo kyeyogerera kyokka. Okusaba si mukolo gutaliimu makulu oba omulimu ogw’okusindikirizibwa mu nkomerero z’olunaku ezijjudde emirimu oba obukoowu, era tetuba tugondera kiragiro kya Mukama waffe bwe tumatira n’eddakiika ntono nga tufukamidde mu kanyigo k’oku makya oba ekiro ennyo ng’amagezi gaffe, agakooye emirimu gy’olunaku, geetaaga okuwummula. Kituufu nti Katonda bulijjo ali kumpi okuwulira; okutu kwe bulijjo kuwuliriza okukaaba kw’omwana we, naye tetuyinza kumumanya bwe tukozesa okusaba nga bwe tukozesa essimu—okwogera ebigambo bitono mu bwangu. Omukwano ogw’okumpi gwetaaga okukula. Tetuyinza kumanya Katonda nga bwe tulina enkizo okumumanya, nga tuddiŋŋana mu bwangu, mu bitundutundu era awatali kulowooza, okwegayirira okuli okusaba ebirungi ku lwaffe kyokka. Eryo si lye kkubo lye tuyinza okuyitamu okuwuliziganya ne Kabaka w’eggulu. “Ekigendererwa ky’okusaba kwe kutu kwa Katonda,” ekigendererwa ekiyinza okutuukibwako olw’okumulindirira n’obugumiikiriza era obutayosa era obutakoma, nga tumufukira emitima gyaffe era nga tumuleka okwogera naffe. Mu ngeri eyo yokka mwe tuyinza okusuubira okumumanya, era nga bwe tweyongera okumumanya obulungi, tujja kumala ebiseera ebisingawo mu maaso ge, era tujja kusanga nti okubeera mu maaso ago ssanyu erya bulijjo era eryeyongera buli kiseera.
Bulijjo tekitegeeza nti tulina okulagajjalira emirimu egya bulijjo egy’obulamu; kye kitegeeza kiri nti emmeeme eyatuuka okukwatagana ne Katonda mu kasirise ak’ekisenge eky’okusabiramu, tebeera wala n’okutegeera nti ekwatagana ne Kitaffe, nti omutima bulijjo gugenda gy’ali mu kussa ekimu okw’okwagala, era nti amagezi bwe gaba gaakamala omulimu gwe gabadde gakola, gaddayo eri Katonda nga bwe kiri eky’obutonde, ng’ennyonyi bw’eddayo mu kisu kyayo. Nga tufuna endowooza ennungi ennyo ku kusaba bwe tukutunuulira mu ngeri eno, bwe tukulaba ng’okussa ekimu okutakoma, ng’okubeera mu maaso ga Kabaka awatali kusalako. Olwo okusaba kubula buli kalembe konna ak’entiisa ke kwali kuyinza okuba nako; tetukyakutwala ng’omulimu ogulina okukolebwa, wabula ng’enkizo ey’okunyumirwa, essanyu ery’enjawulo eribeera bulijjo nga libikkula obulungi obupya.
Bwe kityo, bwe tuzibula amaaso gaffe ku makya, ebirowoozo byaffe amangu ago birinnya eri eggulu. Eri Abakristaayo bangi essaawa ez’oku makya ze zisinga omuwendo mu lunaku, kubanga zibawa omukisa ogw’okussa ekimu okutukuvu okuwa olunaku olwo enteekateeka yaalwo eddoboozi lyalwo erikulembera. Era kiki ekisinga okuba ekirungi okuyingira mu kitiibwa n’eby’amagero ebitakoma eby’olunaku olupya, okusinga okulumalira ng’oli wekka ne Katonda? Kigambibwa nti Omwami Moody, mu kiseera nga tewali kifo kirala kyonna, yakuumiranga okusaba kwe okw’oku makya mu kayumba k’amanda, ng’afukira Katonda omutima gwe, era ng’asanga mu Bayibuli ye ey’omuwendo “ekijjulo eky’emmere ennungi” ey’amazima.
Ne George Muller yagattanga okusoma Bayibuli n’okusaba mu ssaawa ez’oku makya ezirimu emirembe. Mu kiseera ekimu yalina empisa ey’okwewaayo eri okusaba, ng’amaze okwambala, ku makya. Oluvannyuma enteekateeka ye n’ekyuka. Nga ye kennyini bwe yakyogera: “Nalaba nti ekintu ekisinga obukulu kye nnalina okukola kwe kwewaayo eri okusoma Ekigambo kya Katonda n’okukifumiitirizaako, omutima gwange gulyoke gubudaabudibwe, guzibwemu amaanyi, gulabulwe, gunenyezebwe, guyigirizibwe; era bwe ntyo, okuyita mu Kigambo kya Katonda, nga nkifumiitirizaako, omutima gwange guleetebwe mu kussa ekimu ne Mukama okw’amazima ge nnyini. Kale ne ntandika okufumiitiriza ku Ndagaano Empya ku makya ennyo. Ekintu ekyasooka kye nnakola, nga maze okusaba mu bigambo bitono omukisa gwa Mukama ku Kigambo kye eky’omuwendo, kwe kutandika okufumiitiriza ku Kigambo kya Katonda, nga nnoonyereza, nga bwe kyali, mu buli lunyiriri okufunamu omukisa; si lwa buweereza bwa Kigambo mu lujjudde, si lwa kubuulira ku ebyo bye nnali nfumiitirizzaako, wabula olw’okufuna emmere ey’emmeeme yange. Ekivaamu nkizudde nga kiba bwe kiti kumpi buli mulundi: oluvannyuma lw’eddakiika ntono nnyo emmeeme yange etwalibwa mu kwatula, oba mu kwebaza, oba mu kwegayiririra abalala, oba mu kwegayirira; bwe kityo, newaakubadde nga, nga bwe kyali, saayewaayo eri kusaba wabula eri kufumiitiriza, kyokka kwakyuka kumpi amangu ago, mu ngeri emu oba endala, ne kufuuka okusaba.”
Okusoma Ekigambo n’okusaba bigendera wamu, era we tusanga ekimu nga kikolebwa mu mazima, ekirala kiba kya kulabibwa nga kiri kumpi nakyo mu mukago.
Naye tetusaba bulijjo. Ekyo kye kizibu ky’abangi ku ffe. Twetaaga okusaba ennyo okusinga bwe tusaba era okumala ebbanga eddene okusinga bwe tumala.
Robert Murray McCheyne, eyalina ebirabo era omutukuvu, eyayogerwako nti “Ka abe ng’omwana, ng’owooluganda, ng’owomukwano, oba ng’omusumba, ye yali ekyokulabirako ekisinga obutaliiko kamogo era ekisikiriza eky’Omukristaayo ow’amazima kye baali balabye nga kyambadde omubiri omulamu,” yali amanyi kye kitegeeza okumala ebiseera bingi ng’afukamidde, era teyakoowanga kukubiriza balala ku ssanyu n’omuganyulo gw’okwegayiririra okutukuvu. “Abaana ba Katonda basaanidde okusaba,” bwe yagamba. “Basaanidde okumukaabirira emisana n’ekiro. Katonda awulira buli kukaaba kwammwe mu ssaawa ez’emisana ezijjudde emirimu, ne mu biseera eby’ekiro eby’ekiwuubaalo.” Mu buli ngeri, mu kubuulira, mu kukubiriza ng’ali nabo, ne mu bbaluwa ng’atali nabo, McCheyne yakkaatiriza omulimu omukulu ogw’okusaba, okusaba okw’okwetayirira era okutakoma.
Mu kitabo kye eky’ebyafaayo bya buli lunaku tusangamu bino: “Ku makya nnali nneetegeka omutwe, oluvannyuma omutima. Kino kibadde kisobyo kyange emirundi mingi, era bulijjo mpulidde obubi bwakyo, naddala mu kusaba. Kale kitereeze, Ayi Mukama.” Bwe yali ku lugendo lwe mu Nsi Entukuvu yawandiika nti: “Obukuumi bwaffe obungi mbwanjula eri okusaba kw’abantu bange. Singa olutimbe lw’emirimu gy’ensi lwaggibwawo, nga twandisanze bingi ebikoleddwa olw’okuddamu okusaba kw’abaana ba Katonda.” Mu kubuulira okw’okutongoza omubuulizi yamugamba nti: “Weemalire ku kusaba, n’okubuulira n’okuyigiriza Ekigambo. Bw’otosaba, oboolyawo Katonda ajja kukuteeka ebbali okuva mu buweereza bwo, nga bwe yankola nze, akuyigirize okusaba. Jjukira ekisoko kya Luther, “Okusaba obulungi kwe kusoma obulungi.” Funa ebyawandiikibwa by’obuulirako okuva eri Katonda, n’ebirowoozo byo, n’ebigambo byo. Situla amannya g’ekisibo ekitono ku kifuba kyo nga Kabona Asinga Obukulu. Meggana ku lw’abo abatannakyuka. Luther yamala essaawa ze ssatu ezisembayo ng’asaba; John Welch yasabanga essaawa musanvu oba munaana buli lunaku. Yateekanga bulangiti ku kitanda kye yeezingiremu bwe yagolokokanga ekiro. Oluusi mukazi we yamusanganga ng’agalamidde wansi ng’akaaba. Bwe yeemulugunyanga, yagambanga nti, “Ayi omukazi, nnina emmeeme enkumi ssatu ze ndibalirwa, era simanyi bwe kiri eri bangi ku zo.” Abantu yabakubiriza era n’abakuutira nti: “Musabire omusumba wammwe. Musabire omubiri gwe, akuumibwe nga wa maanyi era awangaale emyaka mingi. Musabire emmeeme ye, akuumibwe nga mwetoowaze era mutukuvu, ettaala eyaka era eyakaayakana. Musabire obuweereza bwe, buweebwe omukisa mungi, era afukibweko amafuta okubuulira amawulire amalungi. Tewabangawo kusaba mu kyama nga temumwogeddeko linnya mu maaso ga Katonda wammwe, wadde okusaba kw’amaka nga temusitudde musumba wammwe mu mitima gyammwe eri Katonda.”
“Ebintu bibiri,” bw’agamba eyawandiika ebyafaayo bye, “kirabika teyabirekeranga awo—okukulaakulanya obutukuvu bwe ku bubwe, n’okufuba okw’amaanyi ennyo okuwangula emmeeme.” Ebyo byombi bye bigendera wamu n’obuweereza bw’okusaba, nga tebyawukana. Okusaba kulemererwa ng’okwegomba n’okufuba olw’obutukuvu bw’omuntu kulemereddwa. Tewali muntu awangula mmeeme nga si mukugu mu buweereza bw’okusaba. “Gwe mulimu gw’abaweereza,” bw’agamba omusajja ono omutukuvu, “okutandika okuzza obuggya eddiini n’empisa ku bo bennyini, ku maka gaabwe, n’ebirala, nga beenenya ebibi eby’edda, nga basaba n’amaanyi okulungamizibwa, ekisa n’omutima ogumaliridde ddala.” Atandikira ku ye kennyini wansi w’omutwe “Okuzza Obuggya Okusaba mu Kyama,” era amalirira nti:
“Sisaanidde kulekayo kitundu kyonna eky’okusaba—okwatula, okusinza, okwebaza, okusaba n’okwegayiririra abalala. Waliwo obulabe obw’entiisa obw’okulekayo okwatula, obuva mu ndowooza entono ku Katonda n’amateeka ge, endowooza ennafu ku mutima gwange, n’ekibi ky’obulamu bwange obw’edda. Kino kirina okuziyizibwa. Bulijjo waliwo okwegomba okulekayo okusinza bwe nneerabira gwe njogera naye, bwe nfubutuka obufubutusi mu maaso ga Yakuwa nga sirowooza ku linnya lye n’embala ye ey’entiisa. Bwe mba sirina maaso malungi kulaba kitiibwa kye, era nga sewuunya nnyo by’amagero bye, omutima gwange gubeera n’okwegomba kwagwo okw’obutonde okulekayo okwebaza, kyokka kyalagirwa nnyo. Emirundi mingi omutima bwe guba nga gufudde eri obulokozi bw’abalala, ndekayo okwegayiririra abalala, kyokka gwe mwoyo ddala ogw’Omuwolereza omukulu alina erinnya lya Isirayiri ku mutima gwe. Nsaanidde okusaba nga sinnalaba muntu yenna. Emirundi mingi bwe nneebaka ebbanga eddene, oba bwe nsisinkana abalala ku makya, olwo ne tubeera n’okusaba kw’amaka n’ekyenkya n’abagenyi ab’oku makya, kituuka essaawa ttaano oba mukaaga nga sinnatandika kusaba mu kyama. Eno nkola mbi nnyo; tekwatagana na Byawandiikibwa. Kristo yagolokoka ng’obudde tebunnalaba n’agenda mu kifo ekyekusifu. Dawudi agamba nti mu makya “nkunoonya”; “buli nkya owulira eddoboozi lyange.” Maliyamu Magudaleene n’ajja ku ntaana, ng’obudde tebunnalaba bulungi. Okusaba kw’amaka kufiirwa amaanyi gaakwo n’obuwoomi bwakwo bungi; era siyinza kukola kirungi eri abo abajja okunnoonyaamu. Omwoyo gwange ogw’omunda gwewulira omusango, emmeeme terina kya kulya, ettaala tetereezeddwa. Mpulira nti kirungi nnyo okutandika ne Katonda, okusooka okulaba amaaso ge, okusembeza emmeeme yange gy’ali nga tennasemberera mulala. “Ne bwe ngolokoka mu makya,” nkyali naawe. Bwe mba nneebase nnyo, oba nga ŋŋenda olugendo ku makya ennyo, oba ng’obudde bwange bukendeezeddwa mu ngeri yonna, kisinga okwambala mu bwangu ne mbeera eddakiika ntono nzekka ne Katonda okusinga okulekera ddala byonna. Naye okutwalira awamu kisinga okubeera n’essaawa emu ng’oli wekka ne Katonda nga tonnaba kukola kintu kirala kyonna. Nsaanidde okumala essaawa ezisinga obulungi ez’olunaku nga nzisa ekimu ne Katonda. Bwe nzuukuka ekiro, nsaanidde okugolokoka ne nsaba nga Dawudi ne John Welch.”
McCheyne yakkiriza mu kusaba bulijjo, era obulamu bwe obwabala ennyo ebibala, newaakubadde nga bwali bumpi, bulaga amaanyi agava mu kukyalanga emirundi mingi era okumala ebbanga eddene mu kifo eky’ekyama we tusisinkanira Mukama waffe.
Abantu ab’engeri ya McCheyne beetaagibwa leero—abantu abasaba, abamanyi okwewaayo eri omulimu ogusinga obukulu ogwetaaga obudde bwabwe n’okufaayo kwabwe; abantu abasobola okuwaayo emitima gyabwe gyonna eri omulimu omutukuvu ogw’okwegayiririra abalala, abantu abasobola okusaba okutuusa nga bafunye. Omulimu gwa Katonda gukwasiddwa abantu; Katonda yeekwasa abantu. Abantu abasaba be babaka ba Katonda ab’obuyinza; bakola omulimu gwe era batuukiriza enteekateeka ze.
Tuwalirizibwa okusaba obanga tuli bannansi b’Obwakabaka bwa Katonda. Obutasaba kwe kugobebwa mu nsi yo, oba ekisingawo obubi, okuva mu Bwakabaka bwa Katonda. Kwe kuba omumenyi w’amateeka, omusango omunene, okumenya etteeka ssemateeka. Omukristaayo ateeka okusaba mu kifo eky’okubiri mu bulamu bwe amangu ddala afiirwa obunyiikivu bwonna obw’omwoyo bwe yali ayinza okuba nabwo, era Ekkanisa etafaayo nnyo ku kusaba teyinza kukuuma kutya Katonda okulamu, era tesobola kutwala Njiri mu maaso. Enjiri teyinza kubeera nnamu, kulwana, oba kuwangula awatali kusaba—okusaba okutakoma, okw’amangu era okw’omuliro.
Okusaba okutono kye kabonero ak’omulembe ogwaddirira emabega n’ak’Ekkanisa eyaddirira emabega. Buli lwe wabaawo okusaba okutono ku kituuti oba mu ntebe, okugwa mu bwavu obw’omwoyo kuba kumpi era tekuyinza kwewalibwa.
Omulimu gwa Katonda tegulina mulembe gwa busuubuzi, mulembe gwa buyigirize, mulembe gwa masomo, mulembe gwa ssente. Naye gulina omulembe gumu ogwa zaabu, era ogwo gwe mulembe gw’okusaba. Abakulembeze baagwo bwe baba abantu ab’okusaba, okusaba bwe kuba ekitundu ekisinga obukulu mu kusinza, ng’obubaane obuwa obuwoomi obutakoma mu buweereza bwagwo, olwo omulimu gwa Katonda gujja kuwangula.
Okusaba okusingako obulungi era okungiko, ekyo kye twetaaga. Twetaaga abasajja abatukuvu okusingawo, era nga bangi, abakazi abatukuvu okusingawo, era nga bangi, okusaba—abakazi nga Kaana, abaggya mu nnaku zaabwe n’ebikemo byabwe ebisinga obunene okusaba kwabwe okusinga obukulu. Okuyita mu kusaba Kaana yafuna okuwummuzibwa. Buli wamu Ekkanisa yali eddiridde emabega era ng’ekyamye, abalabe baayo nga bawangula. Kaana yeewaayo eri okusaba, era mu nnaku ye n’ayongera okusaba kwe. Yalaba okuzuukuka okunene okwazaalibwa mu kusaba kwe. Eggwanga lyonna bwe lyali linyigirizibwa, nnabbi ne kabona, Samwiri n’azaalibwa okutandikawo olunyiriri olupya olw’obwakabona, era okusaba kwe ne kubugumya ne kuzaala obulamu obupya obwa Katonda. Buli wamu eddiini n’ezuukuka era n’ekulaakulana. Katonda, mwesigwa eri ekisuubizo kye, “Nsaba,” newaakubadde ng’okusaba kwava mu mutima gw’omukazi ogumenyese, yawulira era n’addamu, n’aweereza olunaku olupya olw’essanyu ettukuvu okuzzaamu abantu be amaanyi.
Kale nate, ka tukkaatirize era tuddemu nti obwetaavu obusinga obukulu obw’Ekkanisa mu mulembe guno ne mu mirembe gyonna be bantu ab’okukkiriza okw’amaanyi bwe kutyo, ab’obutukuvu obutaliiko bbala bwe butyo, ab’amaanyi ag’omwoyo agalabika bwe gatyo n’obunyiikivu obwokya bwe butyo, nga bajja kuleeta enkyukakyuka ez’omwoyo olw’okusaba kwabwe okw’amaanyi. “Obusobozi obw’obutonde n’emikisa gy’obuyigirize tebirina kifo mu nsonga eno; wabula obusobozi bw’okukkiriza, obusobozi bw’okusaba, amaanyi g’okwewaayo okujjuvu, obusobozi bw’okwetwala ng’omutono, okwerabira ddala ng’ozikiridde mu kitiibwa kya Katonda, n’okwegomba n’okunoonya okubeerawo bulijjo era okutakkuta okwa byonna ebijjuvu ebya Katonda. Abantu abasobola okukoleeza Ekkanisa omuliro ku lwa Katonda, si mu ngeri ey’oluyoogaano n’okwerabisa, wabula n’ebbugumu ery’amaanyi era erisirifu erisaanuusa era erinyeenya buli kintu ku lwa Katonda.”
Era, okudda ku nsonga enkulu, okusaba mu kyama kye kigezo, kye kipimo, era kye kikuuma enkolagana y’omuntu ne Katonda. Ekisenge eky’okusabiramu, nga bwe kiri ekigezo ky’amazima g’okwewaayo kwaffe eri Katonda, kifuuka era ekipimo ky’okwewaayo okwo. Okwefiiriza, ssaddaaka ze tuwaayo olw’ebisenge byaffe eby’okusabiramu, emirundi gye tukyalira ekifo ekyo ekitukuvu eky’okusisinkaniramu ne Mukama, okulwawo okusigala, obutayagala kuvaayo, bye bipimo bye tuteeka ku kussa ekimu ne Katonda nga tuli ffekka, gwe muwendo gwe tusasula olw’essaawa z’okusisinkana ne Mwoyo mu kwagala okw’omu ggulu.
Ekisenge eky’okusabiramu kikuuma enkolagana yaffe ne Katonda. Kitunga buli lukugiro olutaliiko kye lutungiddwa; kizinga buli kyambalo ekiwanvu era ekikwatira; kisiba buli kiwato ekiggweddemu amaanyi. Ennanga ennene tenywezaako lyato mu ngeri ekakafu era etaliimu kabi okusinga ekisenge eky’okusabiramu bwe kinyweza omuntu ku Katonda. Setaani alina okusooka okumenya engeri gye twekwatamu ku bisenge eby’okusabiramu, n’okuggalawo ekkubo lyaffe eribituusaako, nga tannaba kumenya ngeri gye twekwatamu ku Katonda oba okuggalawo ekkubo lyaffe eri eggulu.
“Totya kusaba; okusaba kituufu;
Saba n’essuubi bw’oba osobola, naye sabanga bulijjo,
Newaakubadde essuubi linafu oba lirwadde olw’okulwawo okunene;
Saba mu kizikiza bwe waba nga tewali kitangaala;
Era bwe wabaawo ky’oyagala ky’otayinza kwesabira,
Olwo saba Katonda akuggyeko okwagala okwo.”