Essuula 12 · eddakiika 12 ez’okusoma · eddakiika 15 ez’okuwuliriza
Tikka omuntu wo ow’omunda omusango gw’obulwadde obukutawaanya
Ekiragiro eky’okusatu ekiteekeddwawo: Tikka omuntu wo ow’omunda omusango gw’obulwadde obukutawaanya — Amakubo n’engeri ekyo mwe kiyinza okukolebwa — Ekiragiro eky’okuna: Okwegomba okw’amaanyi okununulibwa — Eky’okutaano: Endwadde ezimu z’omwoyo zisimbye emirandira wansi mu mbeera z’abantu ez’obutonde — Ebirowoozo ku ndwadde ng’ezo; engeri y’okuzikwatamu — Ekiragiro eky’omukaaga: Ebiseera n’emikisa egy’ekibi biteekwa okuziyizibwa — Ekiragiro eky’omusanvu: Okukola okusooka okw’ekibi kuteekwa okulwanyisibwa n’amaanyi.
Kino kye kiragiro kyange eky’okusatu, —
Tikka omuntu wo ow’omunda omusango gwakyo. Tofumiitiriza kyokka nti kirina omusango, naye tikka omuntu wo ow’omunda omusango gw’okubalukawo kwakyo mu bikolwa n’okutabula kwakyo.
Okukozesa obulungi etteeka lino, nja kuwa ebiragiro ebimu eby’enjawulo:—
1. Kozesa enkola ya Katonda mu kino, otandike n’ebintu ebya awamu, olyoke okke ku bintu ebimu ku bimu:—
(1.) Lumiriza omuntu wo ow’omunda omusango ogulabika mu kyo okuva mu bwenkanya n’obutukuvu bw’amateeka. Leeta amateeka amatukuvu aga Katonda mu muntu wo ow’omunda, ogeraageranye obwonoonefu bwo nago, osabe olyoke okwatibweko nago. Fumiitiriza ku butukuvu, ku bw’omwoyo, ku bukambwe obw’omuliro, ku kutuuka munda, ne ku butakyuka bw’amateeka, olabe bw’oyinza okuyimirira mu maaso gaago. Nkugamba, fuba nnyo okukwatako omuntu wo ow’omunda n’entiisa ya Mukama mu mateeka, n’engeri gye kiri eky’obwenkanya buli kimu ku byonoono byo okufuna empeera esaanidde. Oboolyawo omuntu wo ow’omunda ajja kuyiiya obukodyo n’okwewoma okwewala amaanyi g’ekirowoozo kino; — nga, nti obuyinza bw’amateeka obusalira omusango tebukukwatako, wasumululwa okuva mu go, n’ebirala; bwe kityo, wadde nga tokwatagana nago, tekikwetaagisa kutawaana nnyo olw’ekyo. Naye, —
[1.] Gamba omuntu wo ow’omunda nti tayinza kuleeta bukakafu bwonna obusaana nti wasumululwa okuva mu buyinza bw’ekibi obusalira omusango, ng’okwegomba kwo okutattiddwa kukyali mu mutima gwo; bwe kityo, oboolyawo amateeka gayinza okukakasa omusango gwago gy’oli nti gakufugira ddala, olwo n’oba kitonde ekibuze. Noolwekyo kye kisinga obulungi okufumiitiriza okutuuka ku nkomerero ku ebyo bye gagamba.
Ddala, oyo eyeekwasa mu kyama ekisingira ddala eky’omutima gwe nti yasumululwa okuva mu buyinza bw’amateeka obusalira omusango, alyoke mu kyama yeewolereze ng’akkiriza ekibi kyonna oba okwegomba wadde akatono, tasobola, ku misingi gy’Enjiri, kuleeta bukakafu bwonna obumuwa obukuumi obw’omwoyo obugumiikirizika, nti ddala yasumululwa mu ngeri esaanidde okuva mu ekyo ky’ayogera nti yanunulibwamu.
[2.] Ka kibe nga kinaavaamu ki, amateeka galina obuyinza okuva eri Katonda okukwata aboonoonyi buli we gabasanga, n’okubaleeta mu maaso g’entebe ye ey’obwakabaka, gye balina okwewoleza. Eno y’embeera yo kaakano; amateeka gakuzudde, era gajja kukuleeta mu maaso ga Katonda. Bw’oba osobola okwewoleza n’okusonyiyibwa, kirungi nnyo; bw’oba tosobola, amateeka gajja kukola omulimu gwago.
[3.] Ate era, guno gwe mulimu omutuufu ogw’amateeka, okwolesa ekibi mu musango gwakyo, okuzuukusa n’okwetoowaza emmeeme ku lwakyo, okuba endabirwamu eraga ekibi mu langi zaakyo; era bw’ogaana okugakozesa olw’ensonga eno, si lwa kukkiriza, wabula lwa bukakanyavu bw’omutima gwo n’olw’obulimba bw’ekibi.
Luno lwe luggi abeeyatula bangi nnyo lwe baafulumiramu ne batuuka ku kwabulira okw’olwatu. Beekwasa okusumululwa okuva mu mateeka okw’engeri eyo, ne kiba nti tebaddayo kunoonya bulagirizi bwago n’ebiragiro byago; tebaddayo kupima kibi kyabwe nago. Mpola mpola enkola eno, mu ngeri etategeerekeka, okuva ku ndowooza yaayo, yeeyongerayo n’efuga okutegeera kwabwe mu bikolwa, era bwe yamala okwefunira ekifo eyo, n’esumulula okwagala n’enneewulira mu bibi eby’omuzizo ebya buli ngeri.
Kale nkugamba, mu makubo nga gano, sendasenda omuntu wo ow’omunda awulirize n’obunyiikivu amateeka bye gakugamba, mu linnya lya Mukama, ku kwegomba kwo n’obwonoonefu bwo. Ayi! amatu go bwe gaba nga gaggule, gajja kwogera n’eddoboozi erinaakukankanya, erinaakusuula wansi, n’okukujjuza okwewuunya. Bw’oba onootta obwonoonefu bwo, oteekwa okusiba omuntu wo ow’omunda ku mateeka, omuggalire ebweru w’obukodyo bwonna n’okwekwasa, okutuusa lw’akkiriza omusango gwe ng’ategeera bulungi era mu bujjuvu; olwo, nga Dawudi bw’ayogera, “ebibi byo obimanyenga bulijjo.”
(2.) Leeta okwegomba kwo eri Enjiri, — si lwa kuwummuzibwa, wabula lwa kweyongera kumatizibwa ku musango gwakwo; tunuulira oyo gwe wafumita, olumirwe nnyo omwoyo. Gamba emmeeme yo nti, “Nkoze ki? Kwagala ki, kusaasira ki, musaayi ki, kisa ki bye nnyoomye ne mbirinnyirira! Kuno kwe kusasula kwe nsasula Kitaffe olw’okwagala kwe, Omwana olw’omusaayi gwe, Omwoyo Omutukuvu olw’ekisa kye? Bwe ntyo bwe nsasula Mukama? Nnyonoonye omutima Kristo gwe yafiirira okwoza, Omwoyo ow’omukisa gwe yalonda okubeeramu? Era nnyinza okwekuuma obutagwa mu nfuufu? Nnaagamba ki Mukama Yesu omwagalwa? Nnaayimusa ntya omutwe gwange n’obuvumu bwonna mu maaso ge? Mpa okussa ekimu naye omuwendo omutono bwe gutyo, ne kiba nti olw’okwegomba kuno okw’ekivve mmulekedde ekifo kitono nnyo mu mutima gwange? Nze ndiwona ntya bwe ndiragajjalira obulokozi obukulu obwenkana awo? Mu kiseera kino, nnaagamba ki Mukama? Okwagala, okusaasira, ekisa, obulungi, emirembe, essanyu, okubudaabudibwa, — byonna mbinyoomye, ne mbitwala ng’ekintu ekitaliimu, ndyoke nsuze okwegomba mu mutima gwange. Nnafuna okulaba amaaso ga Katonda nga Kitange, ndyoke ntunuulire amaaso ge era mmunyiize mu maaso ge? Emmeeme yange yanaazibwa, ekifo kiryoke kiteekebwewo eri obucaafu obuggya? Nnaafuba okulemesa ekigendererwa ky’okufa kwa Kristo? Nnaanakuwazanga buli lunaku Omwoyo oyo eyanteekako akabonero akalaga nga nnanunulibwa?” Kwatanga omuntu wo ow’omunda buli lunaku n’okuteesa kuno. Laba obanga anaayinza okuyimirira mu maaso g’okwongera kuno okw’omusango gwe. Bino bwe bitamuleetera kugwa wansi mu kigero ekimu n’okusaanuuka, ntya nti embeera yo ya kabi.
2. Kka ku bimu ku bimu. Nga wansi w’omutwe ogwa awamu ogw’Enjiri emiganyulo gyayo gyonna bwe giteekwa okufumiitirizibwako, ng’okununulibwa, okuweebwa obutuukirivu, n’ebirala; bwe kityo, mu ngeri ey’enjawulo, fumiitiriza ku ngeri okwagala okuli mu byo gye kukoleddwamu eri emmeeme yo, olw’okwongera obuzito ku musango gw’obwonoonefu bwo. Nga, —
(1.) Fumiitiriza ku bugumiikiriza obutaliiko kkomo n’okulwawo okusunguwala kwa Katonda gy’oli ggwe kennyini. Fumiitiriza ku mikisa gye yandifunye okukulwanyisa, okukufuula ensonyi n’ekivume mu nsi muno, era ekyagalwa ky’obusungu emirembe gyonna; nga bw’omukoze mu bukuusa n’obulimba buli kiseera, n’omuwaanawaana n’emimwa gyo, naye n’omenya ebisuubizo byonna n’endagaano, era ekyo nga kiva ku kibi ekyo ky’ogoberera kaakano; era naye akusonyiye buli kiseera, wadde nga kirabika wagezesa n’obuvumu okulaba bw’anaayinza okugumiikiriza okumala ebbanga eddenga. Era okyayagala okumwonoonako? okyayagala okumukooya, n’okumuteganya n’obwonoonefu bwo?
Tewatera kwetuukako mu kusalawo nti tekisoboka n’akatono okweyongera okukugumiikiriza; nti ajja kukusuula, n’atakyaddamu kukukwatirwa kisa; nti obugumiikiriza bwe bwonna bwaggwaawo, era nti geyena n’obusungu byali bikuteekeddwateekeddwa dda? naye, okusinga byonna bye wasuubira, yakomawo n’okukukyalira mu kwagala. Era okyayagala okusigala ng’onyiiza amaaso g’ekitiibwa kye?
(2.) Emirundi emeka gy’obadde ku mulyango gw’okukakanyazibwa obulimba bw’ekibi, n’olw’ekisa kya Katonda ekingi ekitaliiko kkomo n’okomezebwawo mu kussa ekimu naye nate?
Tewasanga ekisa nga kikendeera; essanyu mu mirimu gy’okusinza, mu biragiro bye, mu kusaba ne mu kufumiitiriza, nga libula; okwagala okutambula mu bulagajjavu n’obuteefiirayo nga kweyongera; n’abo abaali beezingiddwa edda, nga kumpi tebakyasobola kudda? Tewesanga ng’oli mu makubo, mu bibiina, mu mikwano, ng’ebyo Katonda by’akyawa, era ng’obisanyukira? Era okyagenda okwetantala okusemberera omugo gw’obukakanyavu?
(3.) Ebikolwa bya Katonda byonna eby’ekisa gy’oli, mu ntegeka ze, mu kununulibwa, mu kubonaabona, mu kusaasirwa, mu bintu by’onyumirwa, byonna bisaanidde okufuna ekifo wano. Mu bino, nkugamba, ne mu ngeri endala ezifaanana bwe zityo, tikka omuntu wo ow’omunda; era tomuleka okutuusa ng’akwatiddwako ddala omusango gw’obwonoonefu bwo obubeera mu ggwe, okutuusa ng’awulira ekiwundu kye, n’agalamira mu nfuufu mu maaso ga Mukama. Okuggyako nga kino kikoleddwa nga bwe kisaanidde, okufuba okulala kwonna tekuliiko kye kugasa. Omuntu ow’omunda bw’aba ng’akyalina engeri yonna ey’okukendeeza ku musango gw’ekibi, emmeeme teriyinza kugezaako na maanyi kukitta.
Eky’okuna. Ng’okwatiddwako bw’otyo ekibi kyo, ekiddako funa okwegomba okutakoma, okuwejjawejja olw’okununulibwa okuva mu buyinza bwakyo. Tokkiriza mutima gwo kaseera na kamu okumatira n’embeera yo ey’omwoyo eya kaakano. Okwegomba okw’amaanyi olw’ekintu kyonna, mu bintu eby’obutonde n’eby’ensi, tekuliiko mugaso wadde ensonga, okuggyako nga kukubiriza era kusiikuula omuntu alina okwegomba okwo okukozesa n’obunyiikivu engeri ezireeta ekintu ky’ayagala. Mu bintu eby’omwoyo si bwe kiri. Okwegomba, okuwejjawejja, n’okuyaayaanira okununulibwa kye kisa mu kyokka, ekirina amaanyi amangi okufaananya emmeeme n’ekintu ekiyaayaanirwa. N’olwekyo omutume, ng’annyonnyola okwenenya n’okunakuwala okw’okutya Katonda okw’Abakkolinso, abala kino ng’ekisa kimu eky’enjawulo ekyali kikolera mu bo, “okwegomba,” (2 Abakkolinso 7:11). Era mu mbeera eno ey’ekibi ekibeera mu muntu n’obuyinza bwakyo, alaga nti yali mu mbeera ki? (Abaruumi 7:24). Omutima gwe gubalukawo n’okwegomba nga gwogera ebigambo ebisingira ddala okwoleka okuyaayaanira okununulibwa. Kaakano, bw’eba nga eno y’embeera y’abatukuvu nga bafumiitiriza ku kibi ekibeera mu bo okwa awamu, kiteekwa okweyongera n’okugulumizibwa kwenkana wa, bwe kigattibwako obukambwe obutabula n’obuyinza bw’okwegomba n’obwonoonefu obumu obw’enjawulo! Kakasa nti, okuggyako nga oyaayaanira okununulibwa, tolikufuna.
Kino kijja kuleetera omutima okutunula olw’emikisa gyonna egy’okulwanyisa omulabe waagwo, era okuba omwetegefu okwaniriza obuyambi bwonna obuweebwa olw’okumuzikiriza. Okwegomba okw’amaanyi bwe bulamu bwennyini obw’okusaba okwo “nga mwegayiririranga mu mwoyo buli kiseera” kwe tulagirwa mu mbeera zonna, era okusaba okwo tekwetaagisa nnyo mu mbeera yonna okusinga mu eno; okwegomba okwo kuleetera okukkiriza n’essuubi okukola, era kwe kutambula kw’emmeeme eri Mukama.
Kale, teeka omutima gwo mu mbeera ey’okuwejjawejja n’okuyaayaana; yaayaana, ssa ebikkowe, kaaba. Omanyi ekyokulabirako kya Dawudi; sijja kwetaaga kukyogerako nnyo.
Ekiragiro eky’okutaano kye kino, —
Fumiitiriza obanga obulwadde bw’omwoyo obukutawaanya tebusimbye mirandira mu butonde bwo, ne bulabirirwa, ne busiikuulwa, ne bwongerwa amaanyi embeera y’omubiri gwo. Okukyamira ku bibi ebimu tewali kubuusabuusa kuyinza okubeera mu mbeera ey’obutonde n’empisa z’abantu. Mu mbeera eno fumiitiriza, —
1. Kino si kukendeeza n’akatono ku musango gw’ekibi kyo. Abamu, n’obutatya Katonda obw’olwatu, bassa ebibi eby’omuzizo ennyo ku mbeera zaabwe ez’obutonde n’empisa zaabwe; era obanga abalala tebeewummuza ku musango ogubanyigiriza olw’endwadde zaabwe nga bakozesa ekirowoozo kye kimu, simanyi. Kiva mu kugwa, mu kwonooneka okwasooka okw’obutonde bwaffe, fomes — ensigo n’emmere ey’ekibi kyonna — okubeera mu mbeera yaffe ey’obutonde. Dawudi abala okubumbibwa kwe mu butali butuukirivu n’okufunibwa kwe mu kibi ng’ekyongera obuzito ku kibi kye ekyaddirira, so si ng’ekikikendeeza oba ekikiwolereza. Okuba nti okyamira mu ngeri ey’enjawulo ku bulwadde bwonna obw’ekibi, kwe kubalukawo kwokka okw’enjawulo okw’okwegomba okwasooka mu butonde bwo, ekisaanidde okukwetoowaza n’okukukkakkanya mu ngeri ey’enjawulo.
2. Ky’olina okunyweza ku nsonga eno, ku bikwata ku kutambula kwo ne Katonda, kye kino, nti omukisa omunene bwe gutyo guweebwa ekibi, era ne Setaani, olw’embeera yo eno n’empisa zo, nti awatali kutunula, kufaayo, na bunyiikivu obw’enjawulo ennyo, bijja kuwangula emmeeme yo awatali kubuusabuusa. Enkumi n’enkumi olw’ensonga eno basindiikiriziddwa mangu mu geyena, abandiyinzizza, waakiri, okugenda mu mbiro empola, ezitanyiiza nnyo, ezitali za kabi nnyo.
3. Okutta obulwadde bwonna obusimbye emirandira bwe butyo mu butonde bw’omuntu, ng’oggyeeko amakubo gonna n’engeri endala ezaayogeddwako oba ezigenda okwongera okwogerwako, waliwo engeri emu esaanira mu ngeri ey’enjawulo; eno y’eya omutume (1 Abakkolinso 9:27): “mbonereza omubiri gwange ne ngufuula omuddu wange.” Okufuula omubiri gwennyini omuddu kye kiragiro kya Katonda ekigenderera okutta ekibi. Kino kiziyiza ekikolo eky’obutonde eky’obulwadde, ne kikiwotosa nga kiggyawo obugimu bw’ettaka lyakyo. Oboolyawo, kubanga Abapapa, abantu abatamanyi butuukirivu bwa Kristo, omulimu gw’Omwoyo we, n’ensonga yonna eri mu maaso gaffe, bateeka obuzito bwonna n’omugugu gwonna ogw’okutta ekibi ku buweereza obw’okweyagalira n’okwebonereza, ebireeta okufuga omubiri, nga ddala tebamanyi butonde bwa kibi wadde obw’okukitta, kiyinza, ku ludda olulala, okuba ekikemo eri abamu okulagajjalira engeri ezimu ez’okwetoowaza Katonda yennyini z’akkiriza era z’ateekawo. Okufuula omubiri omuddu mu mbeera eyogeddwako, nga tuziyiza okwegomba kw’omubiri okw’obutonde, nga tusiiba, nga tutunula, n’ebirala, tewali kubuusabuusa nti kisiimibwa Katonda, kasita kikolebwa n’obukomo buno obugoberera:—
(1.) Okunafuya n’okukosa omubiri okw’okungulu tekutwalibwanga ng’ekintu ekirungi mu kyokka, oba nti okutta ekibi kwonna kuli mu kyo, — ekyandituzzizza wansi w’ebiragiro eby’omubiri; wabula ng’engeri yokka ey’okutuuka ku kigendererwa ekiteekeddwawo, — okunafuya obulwadde bwonna mu kikolo kyabwo eky’obutonde ne mu kifo kyabwo. Omuntu ayinza okukogga mu mubiri ne mu mmeeme wamu.
(2.) Nti engeri ekyo mwe kikolebwa, — kwe kugamba, okusiiba n’okutunula, n’ebirala, — tezitwalibwanga ng’ebintu ebiyinza mu byo byokka, n’olw’amaanyi gaabyo, okuleeta okutta okwa ddala okw’ekibi kyonna; kubanga singa byali bisobola, ekibi kyandisobodde okuttibwa awatali buyambi bwonna obw’Omwoyo mu muntu yenna atazaalibwanga buggya mu nsi. Bisaanidde okutwalibwa nga makubo gokka Omwoyo mw’ayinza, era oluusi mw’ayolesa, amaanyi okutuukiriza omulimu gwe, naddala mu mbeera eyogeddwako. Okubulwa okutegeera okutuufu n’okukozesa obulungi ebirowoozo bino n’ebifaanana nabyo, kwazaala mu Bapapa okutta ekibi okwandisinze okusaanira embalaasi n’ensolo endala ez’omu nsiko okusinga abakkiriza.
Kino kye kifunze ky’ebyo ebyogeddwako: Obulwadde obwemulugunyizibwako bwe bulabika nga busimbye emirandira mu mbeera ey’obutonde n’ey’omubiri, nga tuteeka emmeeme zaffe okugabana ku musaayi gwa Kristo ne ku Mwoyo we, okufuba kuteekwa okukolebwa okuziyiza, mu kkubo lya Katonda, ekikolo eky’obutonde eky’obulwadde obwo.
Ekiragiro eky’omukaaga kye kino, —
Fumiitiriza ku biseera, ku mikisa obulwadde bwo gye bufunye okwolesa n’okwoleka amaanyi gaabwo, otunule okubiziyiza byonna.
Kino kitundu ku mulimu ogwo Omulokozi waffe ow’omukisa gw’alagira abayigirizwa be mu linnya ly’okutunula (Makko 13:37): “Kye mbagamba mmwe, kye ŋŋamba buli muntu, mwekuume;” ekyo mu (Lukka 21:34) kiri nti, “Mwekuume muleme okwemalira mu binyumu.” Tunula okuziyiza okubalukawo kwonna okw’obwonoonefu bwo. Ntegeeza omulimu ogwo Dawudi gwe yeeyatula okwemanyiiza. “nneekuuma obutayonoona,” bw’agamba. Yatunuulira amakubo gonna n’okukola kwonna okw’obutali butuukirivu bwe, okubiziyiza, n’okubisitukira. Kino kye tuyitibwa okukola mu linnya ly’“okweddako ku neeyisa yaffe.” Fumiitiriza ku makubo ki, mikwano ki, mikisa ki, misomo ki, mirimu ki, mbeera ki, ebyali biwadde oba ebitera okuwa obulwadde bwo omukisa, oteeke amaanyi go n’obwegendereza okubiziyiza byonna. Abantu bwe batyo bwe bakola ku bunafu bwabwe n’endwadde z’emibiri. Ebiseera, emmere, empewo, ebyabakosa, babyewala. Ebintu by’emmeeme bya mugaso mutono? Manya nti oyo eyeetantala okuzannya n’ebiseera by’ekibi ajja kwetantala okwonoona. Oyo eyeetantala ebikemo ebireeta obubi ajja kwetantala obubi. Kazayeeri yalowooza nti teyandibadde mubi nga nnabbi bwe yamugamba nti aliba. Okumumatiza, nnabbi teyamugamba kirala kyonna wabula nti, “ggwe ogenda okubeera kabaka w’e Busuuli.” Bw’anaayetantala ebikemo ebireeta obukambwe, ajja kuba mukambwe. Gamba omuntu nti ajja kukola ebibi bino na biri, ajja kwekanga. Bw’oyinza okumumatiza nti ajja kwetantala ebiseera ng’ebyo n’ebikemo ebibireeta, ajja kusigaza ensonga ntono nnyo ez’okwekakasa. Ebiragiro eby’enjawulo ebikwata ku mutwe guno bingi, tebigenda kwogerwako kaakano. Naye kubanga omutwe guno si mutono mu bukulu okusinga enjigiriza yonna eyogerwako wano, nkyogeddeko mu bujjuvu mu kitabo ekirala, ekikwata ku kuyingira mu bikemo.
Ekiragiro eky’omusanvu kye kino, —
Situka n’amaanyi okulwanyisa okukola okusooka okw’obulwadde bwo, okufunibwa kwabwo okusooka; tobukkiriza kufuna kifo n’akatono. Toyogeranga nti, “Wano we kinaakoma, tekijja kweyongerayo.” Bwe kiweebwa olukusa okutambula ekigere kimu, kijja kutambula n’ekirala. Tekisoboka kuteekera kibi nsalo. Kiri ng’amazzi mu mukutu, — bwe gamala okubotola, gajja kukulukuta nga bwe gayagala. Okukiziyiza obutakola kwangu okusinga okukiteekera ensalo. N’olwekyo Yakobo ateekawo omutendera ogwo n’okugenda mu maaso kw’okwegomba (Yakobo 1:14-15), tulyoke tuyimirire ku mulyango. Owulira obwonoonefu bwo nga butandise okuzinga ebirowoozo byo? situka n’amaanyi go gonna obulwanyise, n’obusungu obutali butono okusinga nga bwandibadde bumaze okutuukiriza ddala kye bugenderera. Fumiitiriza ku ekyo ekirowoozo ekitali kirongoofu kye kyandyagadde; kyandyagadde weekulukuunye mu busirusiru n’obucaafu. Buuza obuggya kye bwandyagadde; — obussi n’okuzikiriza bye biri ku nkomerero yaabwo. Bulwanyise n’amaanyi agatali matono okusinga nga bwe bwandibadde bumaze okukussa ddala wansi mu bubi. Awatali kkubo lino tojja kuwangula. Ng’ekibi bwe kifuna ekifo mu nneewulira okukisanyukira, kifuna n’ekifo mu kutegeera okukitwala nga kitono.