Essuula 1 · eddakiika 3 ez’okusoma · eddakiika 4 ez’okuwuliriza
Ebigambo by’Omufulumya
EBIGAMBO EBISOOKA EBY’OMUFULUMYA
John Bunyan yazaalibwa e Elstow, okumpi ne Bedford, mu Bungereza, mu kiseera ky’ebikoola okugwa mu mwaka 1628, nga ye mwana omubereberye ku baana basatu Thomas ne Margaret Bunyan be baazaala. Ekitabo ky’ekkanisa y’omu kitundu ekiwandiikibwamu abantu kiraga nti yabatizibwa nga 30 Novemba 1628.
Mu Ekisa Ekyayitirira, Bunyan ayogera ku lulyo lwe nti lwali “lwa wansi era olutaaliko bwe lulowoozebwako.” Ennyumba ya kitaawe yali aginyooma nnyo; gy’ali yali “ya ddaala erisinga obunyoomi n’okunyoomebwa mu nnyumba zonna ez’omu nsi.”
Sir Walter Scott yalowooza nti John Bunyan yava mu lulyo lw’Abajipusi, kubanga kitaawe yali omuyunzi w’ebintu by’ebyuma eyatambulanga, ng’addaabiriza ensuwa n’ebisaanikira. Naye abannyonnyozi b’ebyafaayo balaba omulimu ogwo ng’ogufaananako n’ogwa “omuweesi w’ekyalo.” Aba Bunyan tebaali bantu abataliiko maka; baalina ettaka, wadde nga baali ba lulyo lwa bakopi.
Bunyan teyasoma bbanga ddene, era tekyalwa n’atandika okuyamba kitaawe n’okuyiga omulimu ogwo yennyini. Ku lunaku lwe yaweza emyaka kkumi na mukaaga, Bunyan yeegatta ku Ggye Eriggya erya Cromwell (New Model Army), era eyo gye yasisinkanira ekibiina ky’Abapuliitani. Bwe yamala obuweereza obwo obw’amagye, n’atereera ng’omuyunzi w’ebintu by’ebyuma (“omukozi w’ebikomo”), n’awasa ng’alina emyaka abiri.
Mu 1653 Bunyan yeegatta ku Kkanisa Ey’eddembe ey’Abapuliitani e Bedford, ne mu 1657 n’atandika omulimu gwe ogwasooka ng’“omubuulizi ow’omu nnimiro.” Mu biseera ebyo waaliwo abasajja bangi nnyo, abasinga nga tebasoma nnyo, abaabuuliranga abantu abataagoberera Kkanisa ya Gavumenti (Nonconformists) mu Bungereza yonna. Charles II bwe yazzibwa ku ntebe y’obwakabaka, ababuulizi abo ne batandika okuteeberezebwa era nga bakwatibwa. Bunyan bwe yagaana okulekera awo okubuulira, n’akwatibwa mu 1660 n’asibibwa mu kkomera okumala emyaka egisukka kkumi na gumu.
Ekisa Ekyayitirira eri Asinga Aboonoonyi Bonna, ekyawandiikibwa mu kusibibwa okwo, kye kitabo Bunyan mwe yawandiikira ebyafaayo bye eby’omwoyo — omuyunzi w’ebintu by’ebyuma eyatambulanga, eyafuuka omubuulizi era omuwandiisi ow’ettutumu. Kiri mu kika kye kimu ne Confessions ya Augustine ne Imitation of Christ ya Thomas a Kempis. Si kitabo ekinnyonnyola mu bujjuvu obulamu bwa Bunyan obw’edda, kubanga kitubuulira kitono nnyo ku buvubuka bwe, ku kusoma kwe, ku bye yayitamu mu magye, ne ku bufumbo bwe.
Ekyawandiikibwa mu 1666, Ekisa Ekyayitirira kinnyonnyola olugendo lwa Bunyan olw’omwoyo, okuva mu bulamu obw’obugwagwa obujjudde okukolima, okuvvoola, n’okwonoona Ssabbiiti, okutuuka ku kufuuka ekitonde ekiggya mu Kristo Yesu. Abamu ku abo abannyonnyola obulamu bwa Bunyan n’emirimu gye balowooza nti Bunyan yayogera bubi nnyo ku bulamu bwe obw’edda okusinga bwe bwali. George Offor, eyakuŋŋaanya emirimu gya Bunyan mu bitabo bisatu, agamba nti:
Abasajja abayivu bayogedde ebirowoozo eby’enjawulo ennyo ku kubanga ebyo Bunyan by’ayogera ku ye yennyini birina okutegeerwa nga bwe biri ddala, ku bikwata ku mpisa ze embi nga tannakyuka, oba nga yeetunuulira ng’ayita mu ndabirwamu egigaziya emize gye emibi. Tewali ayinza kubuusabuusa bwesimbu bwe obutuukiridde. Annyonnyola mu lwatu empisa ze embi, era n’ennungi ezaamuwonya; era ebyo by’ayogera tebirabika nga bigaziyiziddwa.
Ekisa Ekyayitirira kitabo ky’ebyafaayo by’omuntu yennyini ekitandika n’omusango gw’omutima n’okuggwaamu essuubi, ne kikomekkerezebwa n’omutima “ogujjudde okubudaabudibwa,” omutima ogwebaza olw’“ekisa ekyayitirira.”
Abo abaasoma Ekisa Ekyayitirira era ne Olugendo lw’Omutambuze bajja kutegeera nti Olugendo lw’Omutambuze, mu kitundu ekinene, bwe bulamu bwe bumu obunnyonnyolwa mu Ekisa Ekyayitirira, naye nga bwogerwa mu lugero mu kifo ky’okubuulirwa obutereevu. George Offor alaga ensonga eno bw’ajuliza Dr. Cheever:
Bw’osoma “Ekisa Ekyayitirira”, buli ddaala ky’otuukako ky’oyagala okugamba nti, Ono ye agenda okuwandiika “Olugendo lw’Omutambuze”. Kiri ng’oyimiridde kumpi n’omubazzi w’ebifaananyi omukugu, ng’olaba buli kuseeseetula kw’ennyondo ye, ng’omaze okulaba ekifaananyi ky’ategeka; buli lw’akuba, akatundu akapya ak’obulungi bw’ekyo ekigenda okubaawo ne kalabika mu lwatu.
Ernest W. Bacon, mu kitabo ky’ebyafaayo bya Bunyan ekyakawandiikibwa nga kyesigamiziddwa ku kunoonyereza kw’ebyafaayo okusembayo, alaga ensonga y’emu:
Ebyo by’ayitamu [Bunyan] by’awandiika mu Ekisa Ekyayitirira birabika mu bantu abali mu Olugendo lw’Omutambuze, era tekuli kubuusabuusa kungi nti teyandisobodde kuwandiika lugero olwo olukulu singa teyafuna kusaasira kwa Katonda okulokola okunnyonnyolwa mu kitabo ky’ebyafaayo bye. Kirimu obulamu obutafa n’obuvubuka obw’olubeerera, kiwandiiko ky’ebyo Abapuliitani bye baayitamu ekitasingibwa, era kizzaamu omwoyo amaanyi mu ngeri ey’omuwendo ennyo.
Obukulu bwa Ekisa Ekyayitirira Hugh Martin abufunza bw’ati:
Ekisa Ekyayitirira kiri mu mboozi ezisinga obukulu ku ngeri Katonda gy’akolaganamu n’emmeeme y’omuntu — eky’okuteeka ku lubaawo lw’ebitabo wamu n’eby’obugagga nga Confessions ya Augustine, Serious Call ya Law, Autobiography ya Baxter, n’ebyo Wesley bye yawandiika ku kulumwa kwe okw’omwoyo.