Ebyafaayo bya John Bunyan
1628–1688
Okuvvuunula kwa AI — kulindirira okukebera kw’omuzaaliranwa
Bwe nnali omuserikale, nze n'abalala, twalondebwa okugenda mu kifo ekigere okukizingiza; naye bwe nnali nga neetegese okugenda, omu ku bo n'asaba agende mu kifo kyange: bwe nnakkiriza, n'atwala ekifo kyange; era bwe y…
Yeeyitanga omukulu w'aboonoonyi, era yali akitegeeza n'omutima gwe gwonna. John Bunyan yali muddaabiriza wa ntamu eyamala emyaka kkumi n'ebiri mu kkomera ly'essaza mu kifo ky'okusuubiza nti anaalekera awo okubuulira, era ye yennyini eyaloota eyo ekirooto ekyatwalibwa mu nnimi nnyingi okusinga ekitabo kyonna okuggyako Bayibuli. Yali si musomi. Ng'ebalirira ye yennyini, yali tafuuyiddwa kintu kyonna nga atandika — teyalina kuyigirizibwa, teyalina kifo mu bantu, teyalina ssente, era okumala ekiseera kya myaka mingi, teyalina mirembe. Kye yalina kwali omuntu ow'omunda ataamulekanga wadde akaseera, n'Omulokozi eyagaana okumuta.
Omwana w'Omuddaabiriza w'Entamu
Yazaalibwa mu 1628 mu Harrowden, akatundu akatono mu kitundu ky'ekkanisa eky'e Elstow, mu bukiikaddyo obw'okumpi ne Bedford, era yabatizibwa mu kidiba ky'okubatiza eky'e Elstow nga November 30 ogw'omwaka ogwo. Kitaawe yali muddaabiriza w'ebintu — ng'addaabiriza entamu ne sseffuliya — era John n'akwata omulimu ogwo nga kitaawe bw'agulese. Ab'omu maka baali baavu, wadde nga si baali batalina kantu; enju gye baabeerangamu yali yaabwe. Yali nsi ntono, era Bunyan yali agenda kumala obulamu bwe bwonna nga tava mu maayiro matono agaakyetooloola.
Yayiga okusoma n'okuwandiika, ekintu bannaanyini kyalo be bangi kye baali batasobola, oluvannyuma, nga ye bw'akyogera, n'afuba n'amaanyi ge gonna okwerabira buli kirungi kye yali ayigiriziddwa. Mu Grace Abounding to the Chief of Sinners, ebyafaayo by'obulamu bwe bwe yawandiikira mu kkomera n'abifulumya mu 1666, talaga kisa n'akatono eri obuvubuka bwe ye yennyini. Yali mukolimizi era nga menya Ssabbiiti, nga y'akulembera abavubuka b'omu kyalo mu mizannyo gyabwe. Abasomi ab'omulembe guno, nga banoonya ekivve ekinene ekiri emabega w'okwelumiriza okw'engeri eyo, awamu tebakizuula; ebibi bye byali bibi bya bulijjo eby'omuvubuka owa bulijjo, nga byegeezeddwa omuntu ow'omunda eyali aweereddwa amaaso. Ekyo kisaanidde okwetegerezebwa. Bunyan tayatula bikolwa bya bwonoonyi bya kyewuunyo. Ayatula nti mwonoonyi — era ekyo, olwatuuka, kye kisinga okuzibuwalira.
Mu 1644 nnyina ne mwannyina baafa nga wayiseewo wiiki ntono nga bagoberagana, era kitaawe n'awasa omukazi omulala mu bwangu ddala. Mu mwaka gwe gumu, ng'aweza emyaka kkumi na mukaaga, Bunyan yayingizibwa mu ggye lya Palamenti n'aweerezebwa mu lusiisira olw'e Newport Pagnell wansi wa Sir Samuel Luke. Teyalaba ntalo nnyingi. Naye yakomawo eka n'ekijjukizo kimu ky'ataayerabira, era yakiwandiika mu bwerufu:
Bwe nnali omuserikale, nze n'abalala, twalondebwa okugenda mu kifo ekigere okukizingiza; naye bwe nnali nga neetegese okugenda, omu ku bo n'asaba agende mu kifo kyange: bwe nnakkiriza, n'atwala ekifo kyange; era bwe yatuuka ku kuzingiza, ng'ayimiridde ng'omukuumi, yakubwa essasi ly'emmundu mu mutwe n'afa.
— John Bunyan, Grace Abounding to the Chief of Sinners
Omusajja omulala yayimirira mu kifo kye n'atwala essasi eryali limugenderereddwa. Bunyan akiwandiika mu bisa by'obulamu bwe — oluvannyuma, mu bwesimbu bwe obwa bulijjo, n'akkiriza nti mu kiseera ekyo tekyamukwatako n'akatono. “Wano, nga bwe nnagamba,” bw'awandiika, “waaliwo emisango n'ekisa, naye tewali na kimu ku ebyo ekyazuukusa emmeeme yange okudda eri obutuukirivu.”
Ebitabo Bibiri, n'Essowaani, n'Ekijiiko
Yakomawo e Elstow, n'akwata omulimu gw'okuddaabiriza ebintu, era n'awasa. Ebiwandiiko tebyakuuma linnya lya mukyala we ow'olubereberye, era ekyo kiri mu nnaku ez'omu kasirise ez'okunoonyereza ku Bunyan, kubanga oboolyawo omukazi oyo yakolera emmeeme ye ebisinga ku ebyo omuntu yenna bye yakola nga Gifford tannajja. Baali, ye bw'agamba, baavu okukira abaavu — “nga tetulina bintu bya mu nnyumba wadde essowaani oba ekijiiko wakati waffe ffembi” — naye omukazi yaleeta omutwalo gw'ebitabo bibiri kitaawe ow'okutya Katonda bye yamulekera: The Plain Man’s Pathway to Heaven ne The Practice of Piety. Baabisoma bombi. Ebitabo tebyamukyusa mutima, bw'agamba, naye byatandikawo ekintu.
Muwala waabwe Mary yazaalibwa mu 1650, era yali muzibe w'amaaso. Ajja kubeera wa mugaso nnyo nnyini oluvannyuma.
Awo, wakati mu muzannyo ogwayitibwanga ‘cat’ ku ttale ly'ekyalo — omuzannyo ogw'omuggo n'omupiira abavubuka b'omu kyalo gwe baazannyanga — ekintu ne kimumenyerawo munda. Yali akubye omupiira olukubo lumu era ng'anaatera okulukuba olw'okubiri, awo, bw'agamba, “eddoboozi ne libuuka mu bwangu okuva mu ggulu ne liyingira mu mmeeme yange,” nga limubuuza oba yandireseewo ebibi bye n'agenda mu ggulu, oba yandikutte ebibi bye n'agenda mu muliro. “Ku kino ne nnyiŋŋanyizibwa nnyo nnyini,” bwe yawandiika; “kyennava nteeka omuggo gwange wansi, ne ntunula waggulu eri eggulu.” Yayimirira awo mu nnimiro, omuvubuka ng'akutte omuggo mu mukono, n'awulira nga waliwo amutunuulira.
Abakazi Abaavu Basatu oba Bana, Nga Batudde ku Mulyango mu Musana
Ekyaddirira si kwali kukyusibwa kwa mutima. Kwali kutandika kw'okunoonya okuwanvu, okutambulatambula era okulumya ennyo, okwandimaze ng'emyaka etaano. Bunyan n'afuuka ow'eddiini ku bweru, era nga yeesiima olw'ekyo. Yali, bw'agamba, “omwogezi omukalabakalaba” mu bintu by'eddiini. Awo olunaku lumu nga mu 1651 n'atambula mu luguudo mu Bedford n'awulirira emboozi eyamumenyera ddala byonna bye yali yeesigamye.
Baali bakazi baavu, nga batudde ku mulyango mu musana, nga bakola emirimu gyabwe era nga banyumya. Yasembera okuwuliriza, ng'asuubira nti ajja kusobola okwegatta mu mboozi yaabwe. Yalemwa. “Nnawulira naye ne siyitegeera,” bw'awandiika, “kubanga baali waggulu nnyo, nga sisobola kubatuukako.” Emboozi yaabwe yali ku kuzaalibwa okuggya, ku mulimu Katonda gwe yali akoze ku mitima gyabwe, ku ngeri Katonda gye yali akyalidde emmeeme zaabwe n'okwagala kwe mu Mukama waffe Yesu, ne ku bisuubizo ebyali bibawanirira nga Sitaani abalumba. Baayogera era ne ku bunafu bw'emitima gyabwe n'obutakkiriza bwabwe, era baanyooma obutuukirivu bwabwe bwennyini nga bwe bugwagwa era nga tebusobola kubagasa mu kintu kyonna.
Bunyan yagenda ng'akankanyiziddwa. Yali yeerowoozezza nti mutuukirivu w'eddiini. Abakazi bano baali boogera olulimi lw'atamanyi, nga baluggya mu bulamu obw'atalina. N'atandika okubanoonya. Yabategeeza embeera ye, nabo ne bategeeza omusumba waabwe, John Gifford, ebimukwatako — era Gifford, omusajja eyali n'ebyafaayo bye ebizibu, n'atwala omuddaabiriza oyo. Yayita Bunyan ewuwe okumuwulira ng'ayogera n'abalala ku ngeri Katonda gy'akolamu n'emmeeme zaabwe. Bunyan yatuula wansi w'okubuulira kwa Gifford, era oluvannyuma n'ayogera ku ye nti enjigiriza ye “yankakasa nnyo ne nnywera.” Gifford yayigiriza abantu be obutakkiriza mazima gonna olw'okwesiga muntu yenna bwokka, wabula “okukaabirira Katonda n'amaanyi, alyoke atukakase obwennyini bwago” — kubanga okukemebwa bwe kujja, obukakafu obwewole tebuyimirira. Bunyan yali agenda kugezesa okuyigiriza okwo okutuusa ku nkomerero yaakwo. Yeegatta ku kkuŋŋaaniro ery'e Bedford mu 1653 era n'abatizibwa Gifford mu Mugga Ouse.
Emyaka egy'omu Kizikiza
Ebyafaayo byonna eby'amazima ebikwata ku Bunyan biteekwa okugenda mpola wano, kubanga naye yagenda mpola. Wakati wa Grace Abounding gy'eri emu ku byafaayo eby'okulumwa mu mwoyo ebisinga okutiisa mu lulimi Olungereza, era y'ensonga lwaki ekitabo kikyasomebwa. Okumala emyezi mingi — weewaawo, emyaka — Bunyan yabonyaabonyezebwa okutya nti yali akoze ekibi ekitasonyiyibwa.
Okukemebwa kwajja ng'eddoboozi, era kwajjanga obutayosa: tunda Kristo, mwawukaneko, muleke agende. Yakulwanyisa, bw'agamba, okutuusa ng'omukka gumuweddemu, emirundi abiri nga gigoberagana. Awo enkya emu, ng'akooye ddala, n'awulira ekirowoozo nga kiyita mu mutima gwe: Muleke agende, bw'aba ayagala — era n'awulira omutima gwe nga gukikkiriza. “Kaakano olutalo lwali luwanguddwa,” bw'awandiika n'obulumi, “nange ne ngwa wansi ng'ennyonyi erasiddwa okuva ku ntikko y'omuti, ne ngwa mu musango omunene, ne mu kuggwaamu essuubi okw'entiisa.”
Ekyaddirira gyali myaka gya ntiisa. Yali akakasa nti ye Esawu, eyatunda obusika bwe olw'ekitole kimu eky'emmere n'atafuna kifo kya kwenenya oluvannyuma newankubadde nga yakinoonya n'amaziga. Olunyiriri olwo lwamugoberera ng'embwa ey'okuyigga. Lwali “lubuuka mu maaso gange ng'okumyansa.” Yawulira eddoboozi ery'okugwa kwa Esawu mu matu ge. Yali alumizibwa nnyo ne kiba nti buli luyoogaano olw'embagirawo lwawulikika gy'ali nga Muliro! muliro! Yakkiriza nti asaliddwa omusango ogw'okubula, era n'akola emirimu gye mu Bedford ng'omuntu eyasaliddwa dda omusango.
Kikulu obutayonja kino nga tukitereeza. Bunyan yali takweka bikwatako wadde okwogera bigambo bya kwewuunyisa bwereere; yali, mu ngeri yonna ey'amagezi, mu bulumi obungi era obw'ekiseera kiwanvu. So teyeesabira n'akivaamu mu wiiki emu. Yabiwandiika byonna, emyaka amakumi mangi oluvannyuma, kubanga yalowooza nti emmeeme endala ey'obwavu eri mu kizikiza yandyetaaze okumanya nti omuntu ayinza okuba mu kifo ekyo naye ate n'abeera wa Kristo.
Okununulibwa, bwe kwajja, kwajja mu bwangu era nga tekusabiddwa, nga bwe kwali okuggwaamu essuubi:
Naye olunaku lumu, bwe nnali mpita mu nnimiro, era nga nnina n'ebibambulira mu muntu wange ow'omunda, nga ntya nti oboolyawo byonna byali tebinnaba kutereera, mu bwangu ekigambo kino ne kingwa ku mmeeme yange, Obutuukirivu bwo buli mu ggulu… Era nate ne ndaba nti si mbeera nnungi ya mutima gwange eyafuula obutuukirivu bwange obulungi, so si mbeera mbi ya mutima gwange eyafuula obutuukirivu bwange obubi; kubanga obutuukirivu bwange yali Yesu Kristo yennyini. Kaakano enjegere zange ne zigwa ku magulu gange ddala.
— John Bunyan, Grace Abounding to the Chief of Sinners
Obutuukirivu bwe bwali si mu mutima gwe, gye yali abunoonyeza n'okweraliikirira okungi nga tabuzuula. Bwali mu ggulu, ku mukono ogwa ddyo ogwa Katonda, era bwali Muntu. Enjegere ne zigwa ku magulu ge — omusajja eyawandiika ekigambo ekyo yali tannalaba munda w'ekkomera. Yali agenda kukiraba.
Omuddaabiriza w'Ebintu ku Kituuti
Ekkanisa ey'e Bedford n'ezuula nti omuddaabiriza waabwe asobola okubuulira. Yasooka kubuulira bibiina bitono oluvannyuma n'abuulira ebibiina ebinene, n'obwangu obwava butereevu mu bunnya mwe yali avudde. “Nnabuulira kye nnawulira,” bw'agamba — kye yawulira n'obulumi obungi.
Awo Kabaka n'akomawo. Obwakabaka bwe bwazzibwawo mu 1660, amateeka ag'edda ag'okubonereza ne gakomawo, era okubuulira ebweru wa Kkanisa ya Bungereza ne kufuuka musango. Mu November 1660 Bunyan yeebagala embalaasi n'agenda okubuulira e Lower Samsell, ekifo ky'ennimiro okumpi ne Harlington. Yalabulwa nti waaliwo ekiragiro eky'okumukwata era nti teyandigenze. Yagenda. Teyayagala, nga bw'alowooza, abantu be okugamba nti omubuulizi waabwe yadduka amangu ddala obuzibu bwe bwatandika okulabika. Baali baakatandika okukuŋŋaana mu kusaba omuserikale n'ayingira.
Omusango ogwamuvunaanibwa gulimu okwewaanawaana okusanyusa era okutaliimu makulu: nti John Bunyan, ow'omu kibuga Bedford, omupakasi, “mu ngeri ya sitaani era ey'okwonoona yeewala okujja mu kkanisa okuwuliriza okusinza kwa Katonda, era y'omu ku bawagizi aba bulijjo ab'enkuŋŋaana eziwera ezitakkirizibwa mu mateeka n'ez'ekyama.” Ekibonerezo kyali myezi esatu. Yamala emyaka kkumi n'ebiri, kubanga ku nkomerero ya buli kusuubizibwa okuteebwa waali wayimiridde ekisaanyizo kye kimu — lekera awo okubuulira — era ye teyakkiriza kukyaniriza.
Omu ku balamuzi bwe yamugamba mu bwerufu nti kirimugwanira okuwanikibwa ku bulago olw'ekyo, Bunyan n'addamu eddamu eriwangaadde okusinga amannya g'abalamuzi be bonna:
Nnamugamba nti, ku nsonga eno, nange nnali ntuuse ku nkomerero naye; kubanga singa nnali nfulumye mu kkomera leero, nnandibuulidde Enjiri nate enkya, ku bw'obuyambi bwa Katonda.
— John Bunyan, A Relation of the Imprisonment of Mr. John Bunyan
Okusika kw'Ennyama okuva ku Magumba
Ekkomera ly'e Bedford tekyali kinnya kya kizikiza. Bunyan yali musibe olw'omuntu we ow'omunda, si mumenyi wa mateeka; yalina abagenyi, n'ekitundu ky'eddembe, n'ebiseera by'okufuluma ebitaali bya mu biwandiiko. Yakola enkoba z'engatto ez'enkumi n'enkumi okusobola okuweereza ssente eka. Mary omuzibe w'amaaso yajjanga mu kkomera n'ensumbi ya supu ku lwa kitaawe — ensumbi eyo ekyakuumibwa mu Bedford ne kaakano.
Era ekyo kyali kunaatera okumumenya ddala. Si kusibibwa. Ab'omu maka ge.
Okwawukana ne mukyala wange n'abaana bange abaavu, emirundi mingi kubadde gye ndi mu kifo kino ng'okusika ennyama okuva ku magumba… naddala omwana wange omwavu omuzibe w'amaaso, eyali agalamidde okumpi n'omutima gwange okusinga abalala bonna: Woowe! ebirowoozo eby'obuzibu bwe nnalowooza omuzibe wange omwavu bw'ayinza okuyitamu, byandimenyeddemenye omutima gwange.
— John Bunyan, Grace Abounding to the Chief of Sinners
“Omwana omwavu!” bw'awandiika, “nnalowooza, nnaku ki gy'onoofuna ng'omugabo gwo mu nsi eno! Olitulugunyizibwa, olisabiriza, oliyita mu njala, mu mpewo, mu bwereere, ne mu bizibu lukumi, wadde nga kaakano sisobola kugumira mpewo kukukuntako.” Yamanya bulungi ddala kye yali abakola: “Nnali ng'omusajja eyali amenyera ennyumba ye ku mitwe gya mukyala we n'abaana be; naye, nnalowooza, kinsaanira okukikola, kinsaanira okukikola.” Yeenyweza ku nnyiriri bbiri ez'Ekyawandiikibwa — Leka bamulekwa bo, nze nnaabakuuma nga balamu, ne Mazima kirituukirira bulungi eri ekitundu kyo ekisigadde — ne ku kumaliriza kumu okwereere: “Kinsaanira okubawaayo mwenna eri Katonda, wadde nga okubaleka kunkwata mu bulamu ddala.”
Mukyala we ow'okubiri Elizabeth — yali amuwasizza mu 1659, omwaka gumu oluvannyuma lw'okufa kwa mukyala we ow'olubereberye — yali yaakava mu buwala era nga ali lubuto lwe bwe yakwatibwa. Ekikangabwa ne kimussa mu kulumwa okuzaala; yalumwa ennaku munaana, era omwana n'afa. Mu 1661 yayimirira mu maaso g'abalamuzi mu Bedford n'awolereza bba, emirundi esatu, era yakikola n'obuvumu obw'ekitalo. Yagamba Sir Matthew Hale nti: “Mukama wange, nnina abaana bana abato abatasobola kweyamba, omu ku bo muzibe w'amaaso, era tetulina kya kubeeraawo okuggyako ekisa ky'abantu abalungi.” Hale n'abuuza engeri omukazi omuto bw'atyo gy'afunamu abaana bana. N'addamu nti ye yali muka kitaabwe bwokka, so si nnyaabwe eyabazaala, kubanga yali tamaze na myaka ebiri mu bufumbo naye — oluvannyuma n'amutegeeza ku nnaku ziri omunaana n'omwana eyafa. Hale n'amutunuulira n'obuzito bungi n'agamba nti, “Zisanze, omukazi omwavu!” Omulamuzi Twisden n'amugamba nti obwavu abufuula kkanzu ye. Teyafuna kantu. N'addayo eka.
Eddaala
Ku ntandikwa y'okusibibwa kwe, nga tamanyi mateeka, Bunyan yakakasibwa nti ekibonerezo kye kiyinza okukoma ku miti gy'okuwanika abantu. Era omukemi n'amusisinkana eyo n'ekibuuzo ekisinga byonna obukambwe: kiriba kitya bw'olituuka okufa nga tolina bujulizi bwonna ku mmeeme yo obw'embeera esinga obulungi ey'omu maaso? Yakwatibwa ensonyi, bw'agamba, olw'ekirowoozo eky'okufa ng'amaaso gaakyusizza langi era ng'amaviivi gakankana mu nsonga ng'eno — n'okuwa omulabe omukisa okuvuma ekkubo lya Katonda olw'obutiitiizi bwalyo. Bw'atyo n'asaba. Ne wataba kibaawo.
Ekyamujjira ku nkomerero tekyali kubudaabudibwa wabula kwali buvunaanyizibwa. Yali mu mbeera eno olw'ekigambo n'ekkubo lya Katonda; kyeyava yeesiba nti tayinza kukyusa wadde obuwanvu bw'oluviiri okuva ku ekyo. Katonda yandisobodde okusalawo oba amuwa okubudaabudibwa kaakano oba ku ssaawa y'okufa — naye ye yali talina buyinza kusalawo ku kunywerera ku kukkiriza kwe. “Nze nnali nsibiddwa,” bwe yawandiika, “naye Ye yali wa ddembe.” Bw'atyo n'asalawo ekisalwa ekisinga obuvumu mu bulamu bwe bwonna: “Nnaabuuka okuva ku ddaala nga n'amaaso gasibiddwa, ne nnyingira mu bulamu obutaggwaawo, oba nzikire oba mpone, ka lijje eggulu, ka lijje eggeyeena, Mukama Yesu, bw'onooba oyagala okunkwata, nkwata; bw'otoyagale, nnaakwewaayo ku lw'erinnya lyo.”
Ekirooto Ekyalootebwa mu Mpuku
Yawandiika nnyo ng'ali mu kkomera — Christian Behaviour, The Holy City, ne Grace Abounding yennyini. Era mu myaka egyo, oboolyawo mu kitundu eky'oluvannyuma eky'okusibibwa okuwanvu, yatandika olugero olw'akabonero olwo lwe yasooka okulowooza nti lwali lumuwugula ku mirimu emikulu ennyo.
Lutandika bulutandisi nti: “Bwe nnali ntambula mu ddungu ly'ensi eno, ne ntuuka mu kifo ekigere mwe mwali Empuku, ne ngalamira mu kifo ekyo okwebaka: era bwe nnali nneebase, ne nnoota ekirooto.” Empuku eyo yali kkomera. Buli kintu ekyaddirira — omugugu, Ekitosi ky'Okuggwaamu Essuubi, Ekiwonvu ky'Ekisiikirize ky'Okufa, Ekigo ky'Okubuusabuusa n'Ekigirimaanyi Okuggwaamu Essuubi, n'omugga ogw'oku nkomerero ogutaliiko lutindo — kyava mu bulamu bw'ookasoma. Okuggwaamu essuubi kwa Christian kwe kuggwaamu essuubi kwa Bunyan. Omugugu gugwa okuva ku mugongo gwa Christian ku musaalaba kubanga enjegere za Bunyan zaagwa ku magulu ge mu nnimiro ebweru wa Bedford.
The Pilgrim’s Progress kyafulumizibwa mu 1678, oluvannyuma lw'okuteebwa kwe, era ne kibuna wonna. Ekitundu eky'Okubiri, ekigoberera Christiana n'abaana, kyajja mu 1685. Omuddaabiriza w'ebintu ataayingira yunivasite yawandiika ekitabo ekyali, okumala ebyasa bibiri, kitudde ku lusegere okuliraana Bayibuli mu maka ag'aboogera Olungereza — kubanga yakiwandiika mu lulimi olwangu olw'abantu abaakolanga n'emikono gyabwe, era kubanga buli kitundu kyakyo kyali kimaze okusasulirwa.
Bisoopu Bunyan
Yateebwa mu 1672 wansi w'Ekiragiro kya Charles II eky'Okusaasira era n'aweebwa olukusa okubuulira. Ekkuŋŋaaniro ery'e Bedford lyali limaze okumulonda okuba omusumba waabwe ng'akyali mu kkomera. Okumala emyaka kkumi n'omukaaga yeebagala embalaasi — ng'abuna Bedfordshire n'amasaza agaaliraanyewo era n'atuuka e London — ng'abuulira, ng'atereeza enkaayana, ng'akyalira enkuŋŋaana ezaali zisaasaanye, era ng'awandiika. Baamutuuma Bisoopu Bunyan, ekitundu olw'okwagala n'ekitundu olw'okusaaga, kubanga obwa bisoopu bwe bwali ekintu ekimu omuntu ow'amakanisa ageeyawula mu Bedford bw'ataayinza kufuna. Yasibibwa nate okumala akaseera katono wakati mu myaka gya 1670. Mu 1685, okuyigganyizibwa bwe kwaddamu okusituka, yakwasa Elizabeth ebintu bye byonna mu kasirise ng'akozesa ekiwandiiko ky'ekirabo, baleme kubimuggyako singa bandimukutte.
Omugga
Mu August 1688 Bunyan yeebagala embalaasi n'agenda e Reading okutabaganya kitaawe w'omuvubuka n'omwana we abaali bayombye. Yakituukiriza. Awo n'ayongerayo okutuuka e London ng'ayita mu kibuyaga era n'atuuka ku nnyumba ya munne John Strudwick e Snow Hill ng'atobye amazzi okutuuka ku lususu. Omusujja ne gumukwata. Yafiira eyo nga August 31, 1688, ng'alina emyaka amakumi ataano mu mwenda, era n'aziikibwa mu ntaana ya Strudwick mu Bunhill Fields, wakati mu Beeyawuzi.
Omulimu gwe ogusembayo gwali gwa kutabaganya kitaawe w'omwana n'omwana we. Kizibu okulowooza ku mulimu omulala ogusinga guno eri omusajja eyawandiika nti ekkubo eridda mu Kibuga eky'omu Ggulu liyita mu kiwonvu, era nti omutambuze akkirira mu kyo tateekwa kugendayo yekka.
Tewali bitabo wadde okubuulira mu tterekero okwa muwandiisi ono okutuusa kaakano.