Abapuritani n’Abazza Obuggya

Ebyafaayo n'okubuulira kwa John Calvin

1509–1564 · 1 obubaka

Noonya

Ebyafaayo

  1. 1509
  2. 1535
  3. 1541
  4. 1564
Omutima gwange nkuwaayo ggwe, Ai Mukama, mangu era n’omutima omulamu.
John Calvin, ekigambo kye eky’obwannannyini

John Calvin yazaalibwa nga 10 July 1509 mu Noyon, ekibuga eky’essinzizo mu ssaza ery’e Picardy mu Bufaransa. Kitaawe, Gérard Cauvin, yali omukungu w’amateeka eyaweerezanga omulabirizi w’ekitundu, omusajja ow’okwegomba okunene, eyategeka omwana we owookubiri ow’ebirabo abeere kabona, oluvannyuma, ng’okwegomba kwe kukyuse, akwate omulimu ogw’amateeka ogugagawaza ennyo. Enteekateeka zombi tezaalowoozaako Katonda, eyanditwala Omufaransa ono omwegendereza, akkakkamu, era omwagazi w’ebitabo, n’amutuuza wakati ddala mu Okuzza Obuggya — si ng’omuntu aleeta oluyoogaano naye ng’omusomesa waakwo omugumiikiriza, omusajja, okusinga abalala bonna, eyawa ekitongole kino amagezi. Buli kimu Calvin kye yafuuka kikuŋŋaanyizibwa mu kigambo kye yeetwalira ne kye yateeka ku kabonero ke: omukono oguwanika omutima oguliko omuliro.

Omutima gwange nkuwaayo ggwe, Ai Mukama, mangu era n’omutima omulamu.

— John Calvin, ekigambo kye eky’obwannannyini

Omuyivu Eyakyusibwa Ekkubo

Ng’aweerezebwa mu Paris ng’akyali omuvubuka nga alina emyaka nga kkumi na ena, Calvin yayita mu Collège de la Marche ne mu Collège de Montaigu eky’obukalubo, n’afuna diguli ye eya master ng’akyali mu myaka gye egy’obuvubuka. Yali, okusinziira ku buli muntu, omuyizi ow’amaanyi — nga yeefuga okutuuka ku kukaluba, ow’amangu, era nga bamusomesa be baamulaba nga wa njawulo dda. Kitaawe bwe yayomba n’ab’essinzizo e Noyon, amangu ago n’akyusa omwana we okuva mu by’okusoma Katonda okudda mu mateeka, Calvin n’agenda okusomera e Orléans n’oluvannyuma e Bourges wansi w’abanoonyereza b’amateeka abasinga obulungi mu Bufaransa. Eyo era gye yanywera ennyo ku kuyiga okuggya okwa humanist, nga yeeyigiriza Oluyonaani n’Olwebbulaniya, n’asoma ebitabo eby’edda n’Abakadde b’Ekkanisa mu nnimi zaabwe. Ekitabo kye ekyasooka tekyali kya ddiini n’akatono, wabula kyali kya kunnyonnyola ekya bwannannyini ku mugezigezi Omuruumi Seneca. Yalabika ng’ali ku kkubo ery’obulamu obw’akakkalukkalu obw’omusajja ow’ebiwandiiko mu kiseera kya Renaissance.

Naye Bufaransa mu ntandikwa y’emyaka gya 1530 kyali kifo kya kabi okulowooza ku Katonda mu ddembe. Ebirowoozo eby’enjiri ebyali biva mu Bugirimaani byali biyingira ku nsalo, era Calvin, ng’atambulira mu bibinja eby’abaagala okuzza obuggya mu Paris, yalaba ettaka nga likyukakyuka wansi w’ebigere bye. Teyawandiika bingi ku kulwana kw’emmeeme ye — yali yeetoowaza nnyo okukola ekyo — naye mu kifo ekimu we yaleka olutimbe ne luggulwa, mu bubaka obw’olubereberye obw’ennyingizo ye ku Zabbuli, yannyonnyola ekyaliwo mu sentensi emu, etayinza kwerabirwa.

Katonda, olw’okukyuka okw’amangu, yakkakkanya n’aleeta ebirowoozo byange mu mbeera eyeegomba okuyigirizibwa, nga byali bikakanyavu mu bintu ng’ebyo okusinga bwe kyandisuubirwa ku muntu ali mu myaka gyange egy’obuto.

— John Calvin, ennyingizo ku Commentary on the Psalms

Tatubuulira kigambo ku mbeera — tewali lunaku, tewali kifo, tewali kwolesebwa. Atubuulira kyokka eyakikola. Katonda yamukkakkanya. Omuyivu ow’amalala, eyeefuga, yawangulwa, era bwe yamala okuwangulwa teyayinza kudda mabega. Ng’okuyigganyizibwa kw’abaagala enjiri kweyongera obungi mu Bufaransa, Calvin n’adduka, ng’atambulira mu mannya ag’obulimba okuva mu kibuga ekimu okudda mu kirala, era mu 1535 n’abeera akaseera mu Basel. Eyo, ng’akyali mu myaka gye egy’amakumi abiri mu wakati, n’awandiika ekitabo ekisooka ekyandimutwalidde obulamu bwe obwabulayo: Institutes of the Christian Religion, ennyonnyola entegeke era ennambulukufu ey’okukkiriza okw’enjiri, ng’akiwaayo ekitundu ng’okwewolereza ku lwa banne abaayigganyizibwanga mu maaso ga kabaka w’e Bufaransa. Kyatandika ng’akatabo akatono. Mu myaka amakumi abiri mu esatu egyaddirira n’akiddamu n’akigaziya emirundi n’emirundi okutuusa, mu ngeri yaakyo ey’enkomerero eya 1559, bwe kyayimirira ng’ennyanjula esinga obujjuvu n’obuyinza ku njigiriza ya Reformed eyali ewandiikiddwa.

Eyawambibwa olwa Geneva

Calvin yayagala obulamu bw’omuyivu — emmeeza, ebitabo bye, n’akasirise. Katonda yamwagaliza mu Geneva. Mu ttoggo lya 1536, ng’ateekedde kusula kiro kimu kyokka mu kibuga ng’ali ku lugendo e Strasbourg, n’ategeerwa. Omuzzi w’obuggya ow’omuliro Guillaume Farel, eyali agguddeko Geneva ku Rooma naye nga taalina birabo bya kuzimba ekyo ekyali kiteekwa okudda mu kifo kyakyo, yajja mu nnyumba y’abagenyi n’eegayirira Calvin abeereewo amuyambe. Calvin yagaana; yeewolereza olw’okuyiga kwe, empisa ye, n’okwetaaga kwe emirembe. Awo Farel, mu kaseera Calvin ke yaterabira, n’afuuka nnabbi n’aboggola nti Katonda yandikolimidde okuyiga kwa Calvin n’akasirise ke singa yadduka omulimu gwe yayitibwa mu bwerufu. Calvin n’akwatibwa. Yatwala ebigambo ebyo eby’entiisa ng’eddoboozi lya Katonda yennyini, era n’asigala.

Ku ntandikwa kyagenda bubi. Calvin ne Farel baawaliriza enkyukakyuka n’empisa ekibuga kye kyali tekinnaba kwaniriza, era mu 1538 abaami b’ekibuga ne babagoba bombi. Eri Calvin obuwaŋŋanguse bwawulikika si ng’obuwanguzi bwe baamuwangula wabula ng’obununuzi — yasobola okudda eri ebitabo bye. Yagenda e Strasbourg n’amala emyaka esatu egiyinza okuba nga gye gyasinga okusanyusa mu bulamu bwe, ng’alunda ekkuŋŋaaniro ery’abanoonyi b’obubudamu Abafaransa wansi w’omukono gw’omuzzi w’obuggya omukkakkamu Martin Bucer, ng’asomesa, era ng’ayiga engeri ekkanisa gy’eteekwa okuddukanyizibwamu. Eyo era gye yawasiza. Mu Agasito 1540 n’awasa Idelette de Bure, nnamwandu w’Omwanabaptist eyakyuka, omukazi ow’amaanyi ag’akasirise eyaleeta abaana babiri mu bufumbo, era n’afuuka, mu kigambo kya Calvin kennyini, omuyambi omwesigwa mu buweereza bwe.

Awo Geneva, ng’etabusetabuse awatali ye, n’emuyita akomewo. Buli kimu mu Calvin kyawakanya — yawandiika nti yandisinga okufa emirundi kikumi okusinga okuddamu okwetikka omusaalaba ogwo. Naye ng’apima okuyitibwa okw’obwerufu okwa Katonda ng’akwepimya n’okwegomba kwe emirembe, n’akkiriza okwewaayo. Omutima ogwali mu mukono ogw’asaamiridde tegwali kigambo kyereere; gwali omulimu ogwasinga obuzibu mu bulamu bwe.

Omusumba w’e Geneva

Calvin teyalina bufuzi mu Geneva era teyafuuka mutuuze okutuusa okumpi n’enkomerero. Yali, mu bumpi, omusumba n’omusomesa, era obuyinza bwe bwali buyinza bwa luteeko lw’okubuulira n’Ekigambo. Yabuulira bulijjo — emirundi mingi buli lunaku, ng’ayita mu bitabo bya Bayibuli olunyiriri ku lunyiriri — n’asomesa, n’awandiika ennyonnyola ku kumpi Ebyawandiikibwa byonna, era n’akola empandiika nnene ennyo eyatuuka ku Bakristaayo Abapolotesitanti abaayigganyizibwanga mu Bulaaya. Yakola nnyo okutegeka ekkanisa ng’ekifaananyi kye yasanga mu Ndagaano Empya: abasumba okubuulira, abasomesa okuyigiriza, abakadde okukuuma, n’abadiyakoni okulabirira abaavu n’ekibinja ky’abanoonyi b’obubudamu abaali bayiwa mu kibuga. Mu 1559 n’asaanikira omulimu ng’atandikawo Academy of Geneva, essomero n’ettendekero eryaddiza abababuulizi abaatendekebwa okudda mu Bufaransa, Scotland, Netherlands, n’ebweru, olwo akabuga ako ne kafuuka, mu kigambo kya John Knox, essomero lya Kristo erisinga obutuukirivu okuva ku batume.

Emyaka gye eyo tegyali gya mirembe. Yalwana entalo enkambwe n’amaka ag’amaanyi ag’e Geneva agaanyiiga empisa y’ekkanisa, era okumala ekiseera ekiwanvu yalabika ng’omuwangule. Era mu 1553 ne kijja ekintu ekibadde kisiikirizza erinnya lye okuva mu kiseera ekyo: okukwatibwa, okusalirwa omusango, n’okwokebwa kwa Michael Servetus, eyali eegaanyi Obusatu (Trinity) era eyanyiiganga Calvin okumala emyaka. Calvin yanoonya okumusalira omusango n’akkiriza okufa kwe — ensala eyagabanwa abakulembeze abasinga obungi ab’omu kiseera ekyo eky’obukambwe, Abakatuliki n’Abapolotesitanti, naye nga kintu kya nnaku okuteeka ku njiri ey’ekisa Calvin gye yabuulira. Tekimuyamba kukikweka. Omusajja omu eyawandiika mu ngeri ekwata ku mutima ku bukwatampola bwa Katonda, yayinza okuba omukalubo, era yakimanya.

Okusaba, Omulimu Omukulu ogw’Okukkiriza

Newankubadde ng’eyalina obuzito bw’enjigiriza n’obufuzi bwe yeetikka, omutima gwennyini ogw’eddiini ya Calvin gwali kussa kimu ne Katonda mu kusaba. Mu ssuula esinga obuwanvu ey’Institutes, yayigiriza nti okusaba si kirala wabula gwe mulimu omukulu ogw’okukkiriza, engeri eya buli lunaku abakkiriza gye basimula eby’obugagga Katonda bye yasuubiza mu njiri. Kyali si nsonga ya kulowoozaako gyokka gyali. Yaggalanga buli kimu ku bibiina bye eby’Endagaano Enkadde n’okusaba okumpi, okutali kutegekere, abawulizi be kwe baawandiikanga ng’ayogera — ebikumi byako bikyaliwo, era kwe kussa mu maaso okw’omuntu ow’olukale, nga kwolesebwa mu bwereere.

Wa, Ai Katonda Ayinzabyonna, nga bw’osanyukira okutukubiriza buli lunaku okwenenya, era nga tosalira kibonerezo kyo amangu ku ffe, bwe tutyo tuleme okuvumagganya okugumiikiriza kwo kuno.

— John Calvin, okusaba okw’enkomerero okuva mu masomo ge ku Bannabbi Abato

Amaka ge gaamanya ennaku. Omwana omulenzi omu Idelette gwe yamuzaalira, Jacques, yazaalibwa ku ntandikwa ya 1542 n’awangaala ennaku ntono zokka; tewaali baana balala abaawonawo. Era mu Marisi 1549 Idelette yennyini n’afa, oluvannyuma lw’okuggwaamu amaanyi okuwanvu. Calvin, eyakuuma enneewulira ze mu buyinza obungi bwe, n’aleka olunyiriri lumu olw’ennaku ye mu bbaluwa gye yawandiikira munne, era kikwata ku mutima okusingawo olw’obwetoowaze bwakyo.

Newankubadde ng’okufa kwa mukyala wange kumbadde kwa bulumi bungi nnyo, kyokka nfuga ennaku yange nga bwe nsobola.

— John Calvin, ebbaluwa eri Pierre Viret, 1549

Okutuusa Ddi, Ai Mukama

Omubiri gwa Calvin gwali tegukoze maanyi, era enkola y’omulimu ey’amaanyi n’agumenya mangu. Yatawaanyizibwa okumala emyaka omutwe okuluma, omusujja, endwadde y’amagumba (gout), amayinja mu nsigo, n’endwadde y’amawuggwe eyakomekkereza n’ekutula omusuwa gw’omusaayi ng’afuba okubuulira. Yabuulira okubuulira kwe okw’enkomerero mu Feburuwali 1564. Mu Apuli n’akuŋŋaanya abasumba b’e Geneva ku kitanda kye n’abasiibula mu bwerufu obutaakweka kintu — ng’abajjukiza engeri ebyali bitono bwe yasooka okujja, engeri okulwana bwe kwali okukambwe, n’abasaba okusonyiwa olw’obukambwe bwonna endwadde ye bwe yamuggyamu.

Yafa nga 27 May 1564, nga tannaweza myaka amakumi ataano mu etaano, ng’akooye ddala mu buweereza bwe yali tayagadde era bwe yali tavuddemu. Ku kwewaliriza kwe yaziikibwa mu ntaana etaliiko kabonero, waleme okubaawo ekifo kya kussaamu ekitiibwa ekiyinza okukuŋŋaana ku magumba ge; ne kaakano tewali amanyi ekifo ddala. Yamala amaanyi ge mu bwama ku bwannakyewa, ng’ayagala kyokka nti Katonda agulumizibwe, ye yeerabirwe. Ebigambo bye eby’enkomerero banne bye baawandiika tebyali bibye wabula bya mulanzi wa Zabbuli eby’edda eby’okwegomba — Okutuusa Ddi, Ai Mukama — okusaba okw’omutima ogwali, ku nkomerero ddala, nga tegukyalina kya kuwaayo okuggyako gwokka, mangu era n’omutima omulamu, mu mikono gya Katonda.

Okubuulira kwa John Calvin (1)

Ebibuuzo n'Eby'okuddamu

John Calvin yazaalibwa ddi era wa, era kukuzibwa kwa ngeri ki okwamubumba?

Calvin yazaalibwa nga 10 July 1509 mu Noyon, ekibuga eky'essinzizo mu ssaza ery'e Picardy mu Bufaransa. Kitaawe, Gérard Cauvin, yali mukungu w'amateeka eyaweerezanga omulabirizi w'ekitundu, omusajja ow'okwegomba okunene eyasooka okutegeka omwana we owookubiri ow'ebirabo abeere kabona, n'oluvannyuma, ng'embeera ze zikyuse, akwate omulimu ogw'amateeka ogugagawaza ennyo. Calvin yakula ng'omulenzi omwegendereza, akkakkamu era omwagazi w'ebitabo, era empisa ezo zaateeka akabonero ku buli kimu kye yafuuka oluvannyuma.

Calvin yatendekebwa kukola ki nga tannafuuka muzzi wa buggya?

Ng'aweerezebwa mu Paris ng'akyali mulenzi nga wa myaka kkumi na ena, yayita mu Collège de la Marche ne mu Collège de Montaigu eky'obukalubo, n'afuna diguli ye eya master ng'akyali mu myaka gye egy'obuvubuka. Kitaawe bwe yayomba n'ab'essinzizo e Noyon, yakyusa omwana we okuva mu by'okusoma Katonda okudda mu mateeka, era Calvin n'asomera e Orléans ne Bourges wansi w'abanoonyereza b'amateeka abasinga obulungi mu Bufaransa. Era yanywa nnyo ku kuyiga okuggya okwa humanist, nga yeeyigiriza Oluyonaani n'Olwebbulaniya; ekitabo kye ekyasooka okufulumizibwa tekyali kya ddiini n'akatono, wabula kyali kya kunnyonnyola ekya bwannannyini ku muwandiisi Omuruumi Seneca.

Calvin yategeeza ki bwe yayogera ku "kukyuka kwe okw'amangu"?

Ebirowoozo eby'enjiri ebyava mu Bugirimaani bwe byali biyingira ku nsalo mu ntandikwa y'emyaka gya 1530, Calvin, ng'atambulira mu bibinja eby'abaagala okuzza obuggya mu Paris, yalaba ettaka nga likyukakyuka wansi w'ebigere bye. Teyayogera bingi ku kulwana kw'emmeeme ye, naye mu nnyingizo ey'okunnyonnyola kwe ku Zabbuli yakinnyonnyola mu sentensi emu: nti Katonda, olw'okukyuka okw'amangu, yakkakkanya n'aleeta ebirowoozo bye mu mbeera eyeegomba okuyigirizibwa, nga byali bikakanyavu okusinga bwe kyandisuubirwa ku muntu ow'emyaka egyo emito. Tawa lunaku, tawa kifo, tawa kwolesebwa — wabula nti Katonda yamuwangula, era bwe yamala okuwangulwa teyayinza kudda mabega.

Lwaki Calvin yava mu Bufaransa, era yatuuka atya okuwandiika Institutes?

Okuyigganyizibwa kw'abaagala enjiri bwe kweyongera mu Bufaransa, Calvin yadduka, ng'atambulira mu mannya ag'obulimba okuva mu kibuga ekimu okudda mu kirala, era mu 1535 n'abeera akaseera mu Basel. Eyo, ng'akyali mu myaka gye egy'amakumi abiri mu wakati, yawandiika ekitabo ekisooka ekya Institutes of the Christian Religion, ekyafulumizibwa mu 1536 — ennyonnyola entegeke era ennambulukufu ey'okukkiriza okw'enjiri, ng'akiwaayo ekitundu ng'okwewolereza ku lwa banne abaayigganyizibwanga mu maaso ga kabaka w'e Bufaransa. Kyatandika ng'akatabo akatono, naye mu myaka amakumi abiri mu esatu egyaddirira n'akiddamu n'akigaziya emirundi n'emirundi okutuusa, mu ngeri yaakyo ey'enkomerero eya 1559, bwe kyayimirira ng'ennyanjula esinga obujjuvu ku njigiriza ya Reformed eyali ewandiikiddwa.

Calvin yatuuka atya e Geneva, era kiki ekyasooka okubaawo?

Mu kyeya kya 1536, ng'ateekedde kusula kiro kimu kyokka mu Geneva ng'ali ku lugendo e Strasbourg, yategeerwa. Guillaume Farel, omuzzi w'obuggya ow'omuliro eyali aggyeeko ekibuga ku Rooma naye nga talina birabo bya kuzimba ekyo ekyali kiteekwa okudda mu kifo kyakyo, yeegayirira Calvin asigale; Calvin bwe yeewolereza olw'okuyiga kwe n'okwetaaga kwe akasirise, Farel yaboggola nti Katonda yandikolimidde okuyiga okwo singa adduka omulimu gwe yayitibwa mu bwerufu, era Calvin, ng'akwatiddwa, n'asigala. Ku ntandikwa kyagenda bubi: ye ne Farel baawaliriza enkyukakyuka ekibuga ze kyali tekinnaba kugumira, era mu 1538 abaami b'ekibuga ne babagoba bombi.

Calvin yakola ki mu myaka gye e Strasbourg?

Eri Calvin okugobwa kwawulikika si ng'okuwangulwa wabula ng'obununuzi — yasobola okudda eri ebitabo bye. Yagenda e Strasbourg n'amala emyaka esatu egiyinza okuba nga gye gyasinga okusanyusa mu bulamu bwe, ng'alunda ekkuŋŋaaniro ery'abanoonyi b'obubudamu Abafaransa wansi w'omuzzi w'obuggya omukkakkamu Martin Bucer, ng'asomesa, era ng'ayiga engeri ekkanisa gy'eteekwa okuddukanyizibwamu. Eyo, mu Agasito 1540, gye yawasiza Idelette de Bure, nnamwandu w'Omwanabaptist eyakyuka era omukazi ow'amaanyi ag'akasirise eyafuuka, mu bigambo bye, omuyambi omwesigwa mu buweereza bwe; omwana waabwe omuwere Jacques yawangaala ennaku ntono zokka mu 1542, era Idelette yennyini n'afa mu Marisi 1549.

Obuweereza bwa Calvin bwali butya oluvannyuma lw'okuyitibwa okudda e Geneva?

Geneva, ng'etabusetabuse awatali ye, yamuyita akomewo mu 1541, era wadde nga buli kimu mu ye kyawakanya — yawandiika nti yandisinze okufa emirundi kikumi okusinga okuddamu okwetikka omusaalaba ogwo — yeewaayo n'akomawo mu Ssebuttemba, n'asigalawo awatali kuwummula emyaka amakumi abiri mu esatu egyamusigalira. Teyalina bufuzi era teyafuuka mutuuze okutuusa okumpi n'enkomerero; yali musumba n'omusomesa bwe atyo, ng'abuulira kumpi buli lunaku era ng'ayita mu bitabo bya Bayibuli olunyiriri ku lunyiriri. Yawandiika ennyonnyola ku kumpi Ebyawandiikibwa byonna, yakola empandiika nnene ennyo n'Abapolotesitanti abaayigganyizibwanga mu Bulaaya, era n'ategeka ekkanisa okwetooloola abasumba, abasomesa, abakadde, n'abadiyakoni ab'okulabirira abaavu.

Calvin yayigiriza ki ku bufuzi bwa Katonda n'okulabirira kwe?

Wakati mu ddiini ya Calvin waali wayimiridde obukakafu nti Katonda ddala ye Mukama ow'amaanyi ow'ebintu byonna — nti tewali kigwawo lwa kigwa bugwi, era nti okubudaabudibwa kwonna okw'omukkiriza kuli mu kuwummulira wansi w'obulabirizi bwa Kitaawe afuga buli mbeera. Yakwatako nti okulabirira kwa Katonda si kulabirira kwa wala era okwa bulijjo, wabula kufuga kwa kumpi era okwa kinnoomu okw'ensi, era n'ayigiriza nti okusaba gwe mulimu omukulu ogw'okukkiriza, engeri eya buli lunaku abakkiriza gye bakwatamu ebyo Katonda bye yasuubiza. Akabonero ke — omukono oguwanika omutima oguliko omuliro, oguweebwayo eri Katonda mangu era n'omutima omulamu — kye kifaananyi ekisinga obwangu eky'okwewaayo okwo.

Tutegeera tutya okuttibwa kwa Michael Servetus?

Mu 1553 omusawo Omusipanya Michael Servetus, eyali eegaanyi Obusatu era eyanyiiganga Calvin okumala emyaka, yakwatibwa mu Geneva, n'asalirwa omusango, era n'ayokebwa ku muti nga 27 Okitobba. Calvin yanoonya okumusalira omusango era n'akkiriza okufa kwe, era wadde yasaba abaami b'ekibuga okumukwatirwa ekisa bamutemeko omutwe mu kifo ky'omuliro, baagaana. Ensala eyo yagabanwa kumpi abakulembeze bonna ab'omu kiseera ekyo eky'obukambwe, Abakatuliki n'Abapolotesitanti, naye ekyali kintu kya nnaku okuteeka ku njiri ey'ekisa Calvin gye yabuulira; tekimuyamba kukikweka, era omusajja oyo eyawandiika mu ngeri ekwata ku mutima ku bukwatampola bwa Katonda yayinza okuba omukalubo, era yakimanya.

Obulamu n'omulimu gwa Calvin byakoma bitya?

Mu 1559 yasaanikira emirimu gye ng'atandikawo Academy of Geneva, essomero n'ettendekero eryaddiza ababuulizi abaatendekebwa okudda mu Bufaransa, Scotland, Netherlands n'ebweru. Omubiri gwe gwali tegukoze maanyi, era emyaka egy'omulimu ogutaggwaawo gyagumenya mangu n'omutwe okuluma, omusujja, endwadde y'amagumba, amayinja mu nsigo n'endwadde y'amawuggwe; yabuulira okubuulira kwe okw'enkomerero mu Feburuwali 1564 era n'afa nga 27 May, nga tannaweza myaka amakumi ataano mu etaano. Ku kwewaliriza kwe yaziikibwa mu ntaana etaliiko kabonero, waleme kubaawo kifo kya kussaamu kitiibwa ekiyinza okukuŋŋaana ku magumba ge — ne kaakano tewali amanyi kifo ddala — kubanga yayagala kyokka Katonda agulumizibwe, ye yeerabirwe.