Ebyafaayo
- 200
- 250
- 258
Bwe nnali nkyagalamidde mu kizikiza n'ekiro eky'ekizikiza, nga nsagaasagana eno n'eri, nga nziyizibwa ku jjovu ly'omulembe guno ogw'amalala, era nga sikakasa bigere byange ebibula, nga simanyi kintu ku bulamu bwange o…
Cyprian ow'e Carthage yali munnamateeka amaanyi era amanyiddwa, nga wakati mu myaka gye, bwe yafuuka Omukristaayo, era yasigazza emyaka nga kkumi n'ebiri gyokka egy'obulamu. Mu gyo n'ateekamu okukyuka kw'omutima, obugagga bwe yagaba, obulabirizi bwe yali tayagala, obuyigganya obubiri, kawumpuli, empaka essatu ez'obukambwe, ebimu ku biwandiiko eby'okwewaayo ebisinga obubuguma mu Lulattini, n'okuttibwa kwe. Ye musumba omukulu asooka mu Kkanisa ey'ebugwanjuba gwe tukyasobola okusoma ebbaluwa ze, era ye mulabirizi Omufirika asooka okufiira ku kitala.
Yazaalibwa nga Thascius Caecilius Cyprianus, oboolyawo nga wakati wa AD 200 ne 210, mu maka amagagga mu Carthage, ekibuga eky'okubiri mu Bugwanjuba obw'Ekilattini. Yayigirizibwa okuba omukugu mu by'okwogera era n'ayigiriza eby'okwogera mu lujjudde, ekintu mu nsi eyo ekyategeeza nti yali muntu wa lujjudde: ow'empisa ez'omulembe, eyeetaagibwa ennyo, alya bulungi, atambulira mu basajja abaafuganga essaza. Yali ayise emyaka amakumi ana bwe waaliwo omukadde w'ekkanisa erinnya lye Caecilianus eyatandika okumunyumiza ku Kristo, ne kimusaanyaawo. Cyprian n'atwala erinnya ly'omukadde oyo okuba erirye era teyalekayo kukkiriza bbanja eryo; Caecilianus bwe yafa, n'atwala nnamwandu we n'amaka ge mu maka ge.
Okuzaalibwa Obuggya mu Bukulu
Engeri okukyuka kw'omutima gye kwawulikika okuva munda, Cyprian yakiwandiika mangu ago oluvannyuma, mu bbaluwa gye yawandiikira mukwano gwe Donatus. Kisigadde nga ky'ekisinga obulungi kye yali awandiise, era kimu ku bitono ebinnyonnyola okukyuka kw'Omukristaayo mu ngeri ey'omuntu yennyini ebyawonawo okuva mu nsi ey'edda:
Bwe nnali nkyagalamidde mu kizikiza n'ekiro eky'ekizikiza, nga nsagaasagana eno n'eri, nga nziyizibwa ku jjovu ly'omulembe guno ogw'amalala, era nga sikakasa bigere byange ebibula, nga simanyi kintu ku bulamu bwange obwennyini, era nga nnesuddeko ku mazima n'omusana, nnali ntwala nga ky'ekizibu nti omuntu ayinza okuzaalibwa omulundi ogw'okubiri.
— Cyprian, eri Donatus
Ayogera mazima ku nsonga lwaki yalowooza nti tekiyinzika. Abala enjegere ze emu ku emu: embaga, ezaabu n'engoye enzijuvu, ebibiina by'abagoberezi, n'entiisa ey'okuba omuntu bwereere atalina n'omu amuweereza. Yali alowooza nti ebibi bye byali bitundu bya bulambulambu ku ye, nga byazaalibwa naye, era yali alekeddera okusuubira ekirungi kyonna. N'olwo okubatizibwa ne kujja, era ekintu kye yali alowooza nti tekiyinza kubaawo ne kibaawo:
Oluvannyuma lw'ekyo, olw'omulimu gw'Omwoyo eyafuuwibwa okuva mu ggulu, okuzaalibwa okw'okubiri kwali kunzizizzaawo okuba omuntu omuggya, awo, mu ngeri ey'ekyewuunyo, ebintu ebyali ebya kubuusabuusa amangu ago ne bitandika okwekakasa gye ndi, ebintu ebyakwekebwa okubikkulwa, ebintu eby'ekizikiza okumulisibwa, ekyo ekyali kifaanana ekizibu edda ne kitandika okuraga engeri y'okukituukiriza, ekyo ekyali kirowoozebwa nti tekiyinzika, okuba ekisoboka okutuukirizibwa.
— Cyprian, eri Donatus
Yakikolerako amangu. Yatunda ebibanja n'awa abaavu ensimbi ezaavaamu, era n'akwata obulamu obwangu ennyo obulabika okuba nga bwewuunyisa ekibuga ekyali kimutunuulidde ng'alya embaga okumala emyaka amakumi abiri. Mu myaka ebiri, era ye ng'akyekaanya, Abakristaayo b'e Carthage ne bamulanga okuba omulabirizi waabwe. Abakadde b'ekkanisa abakulu abataano tebaamusonyiwa olw'ekyo, era obukyayi bwabwe ne busiikirikira obuweereza bwe obwasigalawo.
Obuyigganya, n'Okuvunaanibwa Obutiitiizi
Yali amaze omwaka gumu gwokka nga mulabirizi, kabaka Decius bwe yalagira, mu Janwali 250, buli mutuuze w'obwakabaka okuwaayo ssaddaaka eri bakatonda n'okufuna ekiwandiiko ekikakasa ekyo. Buno bwe bwali obukodyo obw'olubereberye, obw'enteekateeka, mu bwakabaka bwonna okuzikiriza ekkanisa, era bwakola okusinga bwe kyali kisuubirwa buli muntu. Mu Carthage, Abakristaayo ne basimba olukuubo ku byoto. Abamu baawaayo ssaddaaka butereevu; abalala bangi ne bagula ebiwandiiko awatali kuwaayo ssaddaaka. Omulabirizi w'e Rooma yattibwa. Cyprian ne yeekweka.
Yalumbibwa olw'ekyo mu kiseera ekyo era abadde alumbibwa olw'ekyo okuva olwo, so teyeefuula bulala. Okwewolereza kwe, kwe yayisa mu lukalala lw'ebbaluwa ng'ali mu kifo kye yeekwekamu, kwali nti ekibiina kyali kileekaanira erinnya lye mu kizimbe eky'emizannyo, era nti okufa kwe mu kaseera ako kwandimazeewo ekkanisa mu Carthage mu kifo ky'okugizzaamu amaanyi. Kale n'afuga ng'ayita mu bbaluwa okumala omwaka n'okusingawo: ng'agumya abaasibibwa, ng'aziyiza abajulizi abaali batandise okugaba obusonyiiwo eri abaagwa mu kukkiriza ku buyinza bwabwe bo, ng'akuŋŋaanya ekibiina ekyamenyeka nga bali ewala. Oba yali mutuufu kikyawakanyizibwa. Ekitali kya kubuusabuusa kwe kuti oluvannyuma lw'emyaka munaana, okusalawo bwe kwaddamu okujja, teyadduka.
Obuyigganya bwaggwaawo ne bumulekera ekizibu ekyali kizibu okusingawo: eky'okukola ku nkumi n'enkumi abaali bagudde. Ab'amateeka amakalubo baagamba nti abaagwa tebayinza kudda kkiriziddwa nate. Cyprian yagaana ebisubizo ebyangu byombi. Abaawaayo ssaddaaka baalina okwenenya okwennyini ne balyoka bazzibwaawo; abo abaagula ebiwandiiko bokka baayisibwa n'ekisa ekisingako; era, nga akanyweza, tewaali n'omu ayinza kuzzibwaawo lwa kigambo ky'omujulizi omu yekka ng'ali ebweru w'empisa z'ekkanisa. Empaka ne zimusindiikiriza okuwandiika ekitabo kye ku bumu bw'ekkanisa, ekirimu sentensi eyamanyibwa era eyawakanyizibwako ennyo:
Tayinza nate kuba na Katonda nga Kitaawe, oyo atalina Kkanisa nga nnyina.
— Cyprian, On the Unity of the Church
Kawumpuli
N'olwo, mu 252, endwadde ey'olukonvuba n'ekwata Carthage eyandimazeeko emyaka nga esaasaana mu bwakabaka bwonna era n'etwala ne kabaka. Abalambuzi b'ebyafaayo bakyagiyita Kawumpuli wa Cyprian, kubanga omudiyakoni we Pontius yalekawo ennyonnyola esinga okujjula ku kye yakola ekibuga. Abantu ne badduka amaka gaabwe. Abaali bafa baateekebwanga ku luguudo. Emirambo gyali gigalamidde wonna, Pontius bwe yawandiika, so nga tewali muntu afaayo ku kintu kyonna okuggyako amagoba ge ag'obukambwe.
Cyprian yakuŋŋaanya ekibiina. Yawakanya ng'asinziira ku Kubuulira okw'oku Lusozi nti okwagala abo abakwagala kye kikola abasolooza b'omusolo, nti Katonda atonnyesa enkuba ku bagwira era ne ku bantu be, era nti omwana wa Katonda kimugwanira okukoppa Kitaawe. N'alyoka ategeka obuyambi bw'ekibuga: ensimbi okuva eri abaazirina, emirimu okuva eri abaatalina, abalwadde ne bajjanjabibwa n'abafu ne baziikibwa awatali kubuuza oba amaka Makristaayo oba Makaafiiri. Abantu abaali baleekaanira omusaayi gwe emyaka ebiri emabega ne bajjanjabibwa mu kawumpuli abantu be baali baagala okutta.
Mu myezi egyo ne muvaamu ekitabo kye ku kufa, ekyawandiikirwa Abakristaayo abaatiisibwa nti baali bafa endwadde y'emu ng'abantu bonna abalala. Okuddamu kwe kugumya so si kusanyusa: kawumpuli si kibonerezo ekigenderera abakkiriza wabula kugezesa, era Omukristaayo atasobola kutunuulira kufa taba nnaba kutegeera ky'agamba nti akkiriza.
Okuyigiriza Ekkanisa Okusaba
Mu myaka gino Cyprian yawandiika akatabo ku Ssaala ya Mukama akakyali ekkubo erisinga obwangu okuyingira mu birowoozo bye. Ke kannyonnyola ka Lulattini akasooka ku ssaala eyo, era endowooza yaakwo ekwewuunyisa: tetwandimanyi n'akatono engeri y'okwogera ne Katonda singa Katonda teyatubuulira.
Ayita mu ssaala akatundu ku katundu, era yeeyongera okulaba nti ya bungi. Tetugamba nti Kitaawe wange, bw'alaba, wabula waffe; essaala yaffe ya lujjudde era ya bonna, era bwe tusaba tetusabira omu wabula abantu bonna, kubanga ffenna tuli omu. Eri omulabirizi eyali agezaako okuddamu okukuŋŋaanya ekkanisa eyali yeeryamu obukuusa wansi w'okunyigirizibwa, ekyo tekyali kya kwawula bigambo. Kyali nteekateeka yonna.
Curubis n'Ekitala
Mu 257 kabaka Valerian yalumba obukulembeze bw'ekkanisa butereevu. Cyprian yayitibwa, n'agaana okuwaayo ssaddaaka, era n'awaŋŋangusibwa e Curubis, akabuga akatono ak'oku lubalama lw'ennyanja, gye yeeyongera okuwandiikira abantu be. Oluvannyuma lw'omwaka enteekateeka n'ekaluba: abalabirizi baali ba kuttibwa. Yakomezebwawo e Carthage n'akuumibwa mu ngeri ey'okusibirwa mu nnyumba, era ekiseera yakikozesa okuwandiikira amakkanisa.
Ku lunaku olw'ekkumi n'ennya mu Ssebutemba 258 yasalirwa omusango omukungu Galerius Maximus, n'asalirwa okuttibwa, n'atwalibwa mu kifo ekyenkanankana ekyetooloddwa emiti, abantu gye baalinnya okulaba. Pontius akinnyonnyola n'eriiso ly'omuntu eyaliwo. Ekibiina kyali kinene nnyo abantu ne balinnya emiti okulaba, ekyamujjukiza Zakkayo. Cyprian yeesiba amaaso ge n'emikono gye yennyini mu kifo ky'okulinda okusibibwa ekitambaala, era yagezaako okwanguyiza omutemi, omukono gwe ogwa ddyo bwe gwali gukankana nnyo n'atasobola na kukwata kitala.
Yali mulabirizi wa Carthage asooka okufa ng'omujulirwa. Abantu be ne bakuŋŋaanya omulambo n'ettabaaza. Kye yaleka enyuma kijjuvu mu ngeri ey'enjawulo eri omuntu ow'omu kyasa eky'okusatu: ebbaluwa ezisukka mu kinaana, ebitabo ebimpi nga kkumi na bibiri, n'enkola ey'obusumba ekkanisa ey'Ekilattini gye yandikozesezza okumala emyaka lukumi. Naye sentensi ekyaleeta abasomi okudda kwe eri kuli oyo gye yawandiika mu ntandikwa y'ekisa, nga byonna tebinnabaawo, ng'akyali muntu bukyanga wakati mu myaka gye eyewuunya nti Katonda yali amukyusizza: ekyo ekyali kirowoozebwa nti tekiyinzika, okuba ekisoboka okutuukirizibwa.
Tewali bitabo wadde okubuulira mu tterekero eby'omuwandiisi ono okutuusa kaakano.
Ebibuuzo n'Eby'okuddamu
Cyprian ow'e Carthage yali ani?
Cyprian yali mukugu mu by'okwogera amanyiddwa ennyo mu Carthage, ekibuga eky'okubiri mu Bugwanjuba obw'Ekilattini, ng'ali wakati mu myaka gye, bwe yafuuka Omukristaayo — ow'empisa ez'omulembe, eyeetaagibwa ennyo, atambulira mu basajja abaafuganga essaza. Yali asigazza emyaka kumpi kkumi n'ebiri gyokka egy'obulamu, era mu gyo n'ateekamu okukyuka kw'omutima, obugagga bwe yagaba, obulabirizi bwe yali tayagala, obuyigganya obubiri, kawumpuli, n'okuttibwa kwe. Ye musumba omukulu asooka mu Kkanisa ey'ebugwanjuba gwe tukyasobola okusoma ebbaluwa ze.
Yakyuka atya?
Yali ayise emyaka amakumi ana bwe waaliwo omukadde w'ekkanisa erinnya lye Caecilianus eyatandika okumunyumiza ku Kristo, ne kimusaanyaawo; n'atwala erinnya ly'omukadde oyo okuba erirye era teyalekayo kukkiriza bbanja eryo. Yawandiika ennyonnyola yaakyo eri mukwano gwe Donatus, ng'ayogera mazima ku nsonga lwaki yali alowooza nti okuzaalibwa omulundi ogw'okubiri tekiyinzika — enjegere ze zaali embaga, ezaabu n'engoye enzijuvu, n'ebibiina by'abagoberezi — ng'alowooza nti ebibi bye byali bitundu bya bulambulambu ku ye.
Okubatizibwa kwakyusa ki?
Ekintu kye yali alowooza nti tekiyinza kubaawo ne kibaawo: "olw'omulimu gw'Omwoyo eyafuuwibwa okuva mu ggulu, okuzaalibwa okw'okubiri kwali kunzizizzaawo okuba omuntu omuggya ... ekyo ekyali kirowoozebwa nti tekiyinzika, okuba ekisoboka okutuukirizibwa." Yakikolerako amangu ago, ng'atunda ebibanja n'awa abaavu ensimbi ezaavaamu, era n'akwata obulamu obwangu ennyo obwewuunyisa ekibuga ekyali kimutunuulidde ng'alya embaga okumala emyaka amakumi abiri; mu myaka ebiri, ye ng'akyekaanya, Abakristaayo b'e Carthage ne bamulanga okuba omulabirizi waabwe.
Obuyigganya bwa Decius bwali ki, era yavunaanibwa ki?
Mu Janwali 250 kabaka Decius yalagira buli mutuuze okuwaayo ssaddaaka eri bakatonda n'okufuna ekiwandiiko ekikakasa ekyo — obukodyo obw'olubereberye, obw'enteekateeka, mu bwakabaka bwonna okuzikiriza ekkanisa. Mu Carthage Abakristaayo bangi ne bagwa mu kukkiriza, era Cyprian ne yeekweka, ng'afuga ekibiina kye ekyamenyeka ng'ayita mu bbaluwa okumala omwaka n'okusingawo. Yalumbibwa olw'ekyo mu kiseera ekyo era n'okuva olwo; okwewolereza kwe kwali nti ekibiina kyali kileekaanira erinnya lye, era nti okufa kwe mu kaseera ako kwandimazeewo ekkanisa mu Carthage mu kifo ky'okugizzaamu amaanyi.
Yakola atya ku abo "abaagwa"?
Yagaana ebisubizo ebyangu byombi. Ng'awakanya ab'amateeka amakalubo abaagamba nti abaagwa tebayinza kuddamu kukkirizibwa, era n'abo abaabasonyiwanga mu ngeri ennyangu, yasalawo nti abaawaayo ssaddaaka baalina okwenenya okwennyini ne balyoka bazzibwaawo, nti abaagula ebiwandiiko bayisibwe n'ekisa ekisingako, era nti tewali n'omu ayinza kuzzibwaawo lwa kigambo ky'omujulizi omu yekka ng'ali ebweru w'empisa z'ekkanisa. Empaka ezo zaamusindiikiriza okuwandiika ekitabo kye ku bumu bw'ekkanisa.
Yali ategeeza ki ku Kkanisa nga nnyina?
Mu kitabo kye On the Unity of the Church mwe muva sentensi ye eyamanyibwa era eyawakanyizibwako ennyo: "Tayinza nate kuba na Katonda nga Kitaawe, oyo atalina Kkanisa nga nnyina." Teyagiwandiika ng'endowooza obuwandiisi, wabula ng'omulabirizi agezaako okukuuma nga kiri kimu ekkanisa eyali yeeryamu obukuusa wansi w'okunyigirizibwa, ng'akakasa nti Abakristaayo abeeyawuddeyawudde bokka na bokka tebayinza kuba batuufu mu maaso ga Katonda.
Kawumpuli ayitibwa erinnya lye yali ki?
Okuva mu 252 endwadde ey'olukonvuba yabuna obwakabaka bwonna okumala emyaka — abalambuzi b'ebyafaayo bakyagiyita Kawumpuli wa Cyprian. Abantu ne badduka amaka gaabwe era abaali bafa ne bateekebwa ku luguudo. Cyprian yakuŋŋaanya ekibiina, n'awakanya ng'asinziira ku Kubuulira okw'oku Lusozi nti omwana wa Katonda kimugwanira okukoppa Kitaawe atonnyesa enkuba ne ku bagwira, era n'ategeka obuyambi bw'ekibuga: abalwadde ne bajjanjabibwa n'abafu ne baziikibwa awatali kubuuza oba amaka Makristaayo oba Makaafiiri — abantu abaali baagala omusaayi gwe ne bajjanjabibwa abo be baali baagala okutta.
Ekitabo kye ku Ssaala ya Mukama kiri kitya?
Ke kannyonnyola ka Lulattini akasooka ku ssaala eyo, era kakyali ekkubo erisinga obwangu okuyingira mu birowoozo bye. Endowooza yaakwo ekwewuunyisa: tetwandimanyi n'akatono engeri y'okwogera ne Katonda singa Katonda teyatubuulira — "Oyo eyatukola okuba abalamu, era yatuyigiriza n'okusaba." Ng'ayita mu ssaala akatundu ku katundu, yeeyongera okulaba nti ya bungi: tetugamba nti Kitaawe "wange" wabula "waffe," kubanga essaala yaffe ya lujjudde era ya bonna, esabirwa abantu bonna, kubanga ffenna tuli omu.
Yafa atya?
Mu 257 kabaka Valerian yalumba obukulembeze bw'ekkanisa; Cyprian n'agaana okuwaayo ssaddaaka era n'awaŋŋangusibwa e Curubis, omudiyakoni we gy'awandiika nti yalagibwa mu kwolesebwa ekibonerezo ky'okufa kwe era n'aweebwa okulwawo okw'omwaka. Bwe yakomezebwawo e Carthage, yasalirwa omusango omukungu era n'asalibwa omutwe ku lunaku olw'ekkumi n'ennya mu Ssebutemba 258, ng'asiba amaaso ge yennyini era ng'agezaako okwanguyiza omutemi, omukono gwe bwe gwali gukankana nnyo nga tasobola na kukwata kitala — ye mulabirizi wa Carthage asooka okufa ng'omujulirwa.
Kiki kye yaleka enyuma?
Kye yaleka kijjuvu mu ngeri ey'enjawulo eri omuntu ow'omu kyasa eky'okusatu: ebbaluwa ezisukka mu kinaana, ebitabo ebimpi nga kkumi na bibiri, n'enkola ey'obusumba ekkanisa ey'Ekilattini gye yandikozesezza okumala emyaka lukumi. Naye sentensi ekyaleeta abasomi okudda gy'ali ye eyo gye yawandiika mu ntandikwa y'ekisa, nga byonna tebinnabaawo, ng'akyali muntu bukyanga wakati mu myaka gye eyewuunya nti Katonda yali amukyusizza — "ekyo ekyali kirowoozebwa nti tekiyinzika, okuba ekisoboka okutuukirizibwa."