Ebyafaayo
- 1766
- 1791
- 1838
Bwe nnamala okutandika mu linnya lya Yesu, amangwago ne mpulira ng'enjegere zisumululwa, n'obukakanyavu obukadde obw'omutima nga bugonda, era, nga bwe nnalowooza, ng'ensozi ez'obutiti n'omuzira zisaanuuka ne zisaanuuk…
Christmas Evans yazaalibwa ku lunaku lwa Ssekukkulu, nga 25 Ddesemba, 1766, mu kasenge akaawanvuko akaasereke n'essubi e Esgair-wen, okumpi ne Llandysul mu Cardiganshire, Wales. Olunaku olwo lwe lwamuwa erinnya lye. Naye tewaali kirala kye lwamuwa. Bazadde be, Samuel ne Joanna Evans, baali baavu — kitaawe yali mukozi wa ngatto — era Christmas bwe yali aweza emyaka mwenda, kitaawe n'afa, omulenzi n'aweebwa kojjaawe okumulabirira, eyamukozesa nnyo naye n'atamuyigiriza kintu na kimu. Yakulira ng'omuweereza mu nnimiro, ng'atambula okuva mu kifo ekimu okudda mu kirala, ng'abeera mu bantu ababi n'empisa embi okusingawo, era ng'aweza emyaka kkumi na musanvu yali tannaba na kusoma na kigambo kimu, mu Luwelisi oba mu Lungereza. Butono nnyo obulamu Katonda bw'anaajjuza olunaku olumu okutuusa lwe buyiika obwatandikira mu bwereere bwe butyo.
Okujjuzibwa kwatandikira mu kuzuukuka kw'eddiini. Awo nga ye w'emyaka kkumi na musanvu, omuvubuka omukozi yasikirizibwa mu kkuŋŋaaniro lya David Davies, omuweereza wa Ppulezbiteriya e Llwynrhydowen, era eyo, wansi w'okubuulira okw'olwatu era okunoonyereza mu mutima, n'akyusibwa. Ng'akaluubiridde okusoma Ekitabo ekyali kimuzuukusizza, yayiga ennukuta ng'akulembeddeko, ng'awola ekitangaala kyonna n'empapula ze yasobola, era n'akula mu kumanya okw'ekitalo nga mu mwaka gumu oba ebiri ng'asoma Oluwelisi n'Olungereza era ng'anoonya n'ebisingawo. Eriiso limu lyokka lye lyakola omulimu guno gwonna. Kubanga ng'akyali muto, ekibinja ky'abavubuka abaali bamukwatidde ettima kyamulumba mu kkubo ekiro ne bamukuba okutuusa lwe yagwa nga tawulira; omu ku bo n'amukuba ku riiso ery'oku kkono ekikonde ekyazikiriza okulaba kwalyo obulamu bwe bwonna. Wales yandimutegedde nga "omubuulizi ow'eriiso limu," era obwenyi obwaliko enkovu era obwaziba ekitundu ne bufuuka bumu ku bwasinga okwagalibwa mu ggwanga.
Teyalekayo kweyigiriza yekka, era ekyewuunyo ky'ekyo kyeeyongera n'emyaka. Ebitabo byali bitono era nga bya bbeeyi, era Evans yakuŋŋaanya okuyiga kwe kitundutundu, nga yakakedde, era ng'alwanagana n'obuzibu bwonna, naye ekiseera n'akituukako okuyingira mu nnimi enkulu ez'Ebyawandiikibwa. "Nnali nga wa myaka amakumi ana," bwe yawandiika, "bwe nnayiga okusoma Bayibuli ey'Olwebbulaniya n'Endagaano ey'Oluyonaani, n'okukozesa Enkuluze za Parkhurst mu nnimi zombi." Kye yayingiza yakiddamu n'akifulumya mu lulimi olwo lumu abawuliriza be lwe baayagala; ekituuti ky'okubuuliriza, so si ekisenge eky'okusoma, kye kyali ekifo okuyiga kwe kwonna gye kwakumira omuliro.
Teyasobola kwekuumira njiri yekka. Bwe yatuuka ku nzikiriza z'Ababatisita, yabatizibwa n'atandika okubuulira, era oluvannyuma lw'emirimu egy'olubereberye mu lusozi olw'ensiko olwa Lleyn, mu 1791 n'asomoka okudda ku kizinga kya Anglesey. Eyo n'abeererayo okumala emyaka egisukka amakumi asatu ng'omulabirizi w'Ekkanisa za Ababatisita ezaali zisaasaanidde — omulabirizi mu buli ngeri wabula mu musaala, kubanga empeera yali ntono nnyo ate amakubo nga mawanvu, era yagatambuliranga n'ebigere oba ng'avuga mu buli mbeera y'obudde okubuulira. Wano we wano ekirabo kye eky'ekyewuunyo we kyatuukira ku ntikko yaakyo. Yabuulira mu bbanga eddwanga eri enkumi n'enkumi, mu ddoboozi eritambula era eriyimba Abawelisi lye bayita hwyl, era yabuulira mu bifaananyi: embuulira nnamba ezaazimbibwa ng'ekifaananyi kimu ekyeyoleka. Eyasinga okwatiikirira, The Fall and Recovery of Man, egamba enjiri yonna ng'ezannyo limu ery'okuzikirira n'okununulibwa, era yamuweesa ekitiibwa ky'atajja kwerabira — Bunyan wa Wales.
Ekyama kyakyo, bonna abaamuwulira kwe baakkiriziganya, kyali kuloota kwa maanyi agatasangibwa bulijjo okunywezebwa kyokka eri amazima. Teyayonja mbuulira ze na bifaananyi; yalowoozanga ng'ali munda mu byo, okutuusa enjigiriza lwe yafuuka nsi eraga, era omuwuliriza n'asanga nga ayimiridde munda mu kifaananyi ekyo. Wansi w'okubuulira okufaanana bwe kityo, ebibiina byonna byali, mu bigambo eby'omu byawandiiko bye, nga bisaanuusibwa mu bunkenke — nga bakaaba era nga baleekaanira wamu, ne kiba nga omuntu ayinza okulowooza ng'ekibiina kyonna, abasajja n'abakazi, kyasaanuusibwa enjiri, ng'ekigambo kya Katonda bwe kyafuuka gye bali "ekitala ekyogi eky'obwogi obubiri."
Naye ekirabo tekyamuwonya biseera bya butiti bw'omwoyo. Mu myaka egy'olubereberye egy'ekyasa ekiggya, empaka enkambwe — omwoyo omunnyogovu era ogwa kaamulali abalwanyi baagwo gwe baayita Sandemanianism — gwasooba mu Kkanisa z'Abawelisi era ne mu Evans yennyini. Ebibiina bye byayawukanamu era ne bikendeera; ekisingako obubi, omutima gwe yennyini ne gufa. Yannyonnyola ekiseera ekyo mu kigambo kimu ekiteerabika: yali "mukalu nga Gilboa," nga mugumba ku kituuti, mu kisenge eky'okusoma, ne mu kusaba okw'ekyama. Eri omusajja amaanyi ge gonna agaali mu mutima ogwaka omuliro, kyali ngeri ya kufa.
Okusaanuuka kwajja ku kkubo ery'oku lusozi ery'obwerere, era kwajja lwa kusaba. Ng'ava e Dolgelley ng'agenda e Machynlleth era ng'alinnya okwolekera entikko ennene eya Cadair Idris, Evans n'alaba nga kimusaanira okusaba, ne bwe yali awulira ng'omutima gukaluubidde era nga gw'ensi — n'atandika, mu linnya lya Yesu, awatali kulinda kusooka kuwulira bulungi.
Ekyabaawo ku kulinnya okwo teyakyerabira, era bye yawandiika yennyini, okuva mu kyawandiiko kye, bye biwa embeera eyo amaanyi gaayo: enjegere nga zisumululwa, obukakanyavu nga bugonda, n'ensozi ez'obutiti n'omuzira nga zisaanuuka ne zisaanuukira munda ye.
Bwe nnamala okutandika mu linnya lya Yesu, amangwago ne mpulira ng'enjegere zisumululwa, n'obukakanyavu obukadde obw'omutima nga bugonda, era, nga bwe nnalowooza, ng'ensozi ez'obutiti n'omuzira zisaanuuka ne zisaanuukira munda yange.
— Christmas Evans
Yava ku Cadair Idris ng'omuntu asaanuuse, era awo n'awo ne yeesiba eri Katonda mu ndagaano ey'amaanyi eyawandiikibwa — ebitundu kkumi na bisatu, nga buli kimu akissaako obubonero bw'amannya ge, ng'awaayo omutima gwe n'omubiri gwe eri Kristo era nga yeegayirira ekkanisa ze. Ekyasooka ku byo kye kyateeka empisa y'ebirala byonna.
Mpaayo omwoyo gwange n'omubiri gwange gye buli, Yesu, Katonda ow'amazima, n'obulamu obutaggwaawo — omponye ekibi, n'okufa okutaggwaawo, era onzize mu bulamu obutaggwaawo.
— Christmas Evans, okuva mu ndagaano ye ne Katonda
Ekkubo ery'oluvannyuma teryali ddiba. Mukyala we Catherine, eyali agabanye n'obwavu n'olugendo olutaggwaawo, yafa mu 1823; oluvannyuma mu myaka gye egy'oluvannyuma n'awasa omulala. Emitawaana n'obutategeeragana ku nkomerero ne bimuggya mu Anglesey, era omubuulizi eyali akaddiye — eyandisaanidde okulekebwa awummule — mu kifo ky'ekyo n'atwala obuvunaanyizibwa obuggya: e Caerphilly, n'oluvannyuma e Cardiff, era ku nkomerero e Caernarvon, ng'akyabuulira, ng'akyatambula, ng'akyazza obuggya endagaano ye ne Katonda ng'ali ku maviivi ge. Yayingira obuweereza n'atalina kintu, era n'abuvaamu n'ebitono; naye ekkanisa ze yafukirira zaali nnyingi, era eggwanga ly'Abawelisi lyali litutte embuulira ze mu kujjukira kwalyo ddala.
Mu byonna ebyo yasigala musajja mwavu, era omwetoowaze. Omusaala gwe mu Anglesey gwali obupawundi kkumi na musanvu buli mwaka, era okumala emyaka amakumi abiri teyeetaaga kusaba kusingawo, ng'ayize awamu n'omutume nti omuweereza wa Kristo, "ng'alina emmere n'ebyokwambala," ayinza okumatizibwa n'ebyo. Naye ekitono kye yalina yakigaba — okulaba obwetaavu, kyayogerwa nti bulijjo kyaggulanga ensawo ye — era abo abaali bamusobezza baamusanga ng'ayanguwa okusonyiwa. Nga musanyufu, nga yeerabira yekka, era ng'alina obukwatampola eri buli ngeri y'ennaku, yambala obukulu bwe mu ngeri ennyangu ennyo, ne kiba nga omugenyi eyandisisinkanye omutambuze omukadde ow'eriiso limu ku kkubo ery'oku lusozi teyanditeebeezezza nti yali ayise omubuulizi eyasinga amaanyi mu Wales.
Mu biseera by'ekyeeya mu 1838 yali ku lugendo olw'okubuulira mu South Wales, nga musajja mukadde ow'emyaka nsanvu mu gumu, obulwadde bwe obusembayo bwe bwamutuukako e Swansea. Okufa tekwaliko ntiisa eri omubuulizi ow'eriiso limu eyamala ebbanga ddene ng'alangirira Kristo azuukidde. Ku nkomerero yaddamu olunyiriri lw'Oluwelisi olw'okwesiga Omununuzi we, n'oluvannyuma, ng'olugendo nga lukyusa bukyusa embalaasi, n'ayogera ebigambo bye ebisembayo mu Lungereza.
Weeraba! Mugende mu maaso!
— Christmas Evans, ebigambo bye ebisembayo, 19 July 1838
N'ekyo n'akyuka ng'agenda okwebaka, era n'agenda. Yaziikibwa e Swansea. Yajja mu nsi n'omugabo gw'omwavu era awatali kusoma na kumu, era n'agivaamu ng'omubuulizi eyasinga bonna Wales be yali azadde — omusajja eriiso lye erimu lye lyalaba, era ne lireetera abantu bonna okulaba, ekitiibwa kya Mukama eyakomererwa era eyazuukira. Ebbanga ddene oluvannyuma lw'okufa kwe Abawelisi baali bakyayogera ku mbuulira ze ng'ebifaananyi bye baalaba mu maaso mu kifo ky'ebigambo bye baawulira, era baazikuŋŋaanya ne bazivvuunula abasomi abataamanya hwyl balyoke bawulireko akatono ku bbugumu bwayo. Embuulira ezo ezaakubibwa mu kyapa zisigalawo, era mu zo omuliro ogw'oku kkubo ery'oku lusozi gukyaka.
Okubuulira kwa Christmas Evans (1)
Ebibuuzo n'Eby'okuddamu
Christmas Evans yali ani?
Christmas Evans (1766–1838) ye yali omusinga ku babuulizi b'e Wales — omukozi wa nnimiro omwavu eyeeyigiriza yekka, eyaziba eriiso limu olw'okulumbibwa mu buvubuka bwe, era eyamanyibwa nga "Bunyan wa Wales." Okumala emyaka egisukka amakumi asatu yalabirira Ekkanisa za Ababatisita ezaali zisaasaanidde mu Anglesey ng'afuna obupawundi kkumi na musanvu buli mwaka, ng'abuulira enkumi n'enkumi mu mbuulira ez'ebweru ennyumirivu era ezisikiriza. Obuweereza bwe bwazzibwamu obulamu oluvannyuma lw'endagaano eyaatiikirira gye yakola ne Katonda wansi wa Cadair Idris.
Obuto bwe bwali butya?
Yazaalibwa ku lunaku lwa Ssekukkulu mu 1766 mu kasenge akaawanvuko akaasereke n'essubi okumpi ne Llandysul mu Cardiganshire — olunaku olwo lwe lwamuwa erinnya lye, naye kumpi tewaali kirala kye lwamuwa. Kitaawe, eyali omukozi w'engatto, yafa Christmas bwe yali aweza emyaka mwenda, omulenzi n'aweebwa kojjaawe eyamukozesa ennyo naye n'atamuyigiriza kintu na kimu. Yakulira ng'omuweereza mu nnimiro, ng'atambula okuva mu kifo ekimu okudda mu kirala mu bantu ababi, era ng'aweza emyaka kkumi na musanvu yali tannaba kusoma na kigambo kimu, mu Luwelisi oba mu Lungereza. Butono nnyo obulamu Katonda bw'anaajjuza olunaku olumu okutuusa lwe buyiika obwatandikira mu bwereere bwe butyo.
Yakyuka atya, era yayiga atya okusoma?
Nga ye w'emyaka nga kkumi na musanvu, yasikirizibwa mu kkuŋŋaaniro lya David Davies, omuweereza wa Ppulezbiteriya e Llwynrhydowen, era wansi w'okubuulira okw'olwatu era okunoonyereza mu mutima n'akyusibwa. Ng'ayaayaanira okusoma Ekitabo ekyali kimuzuukusizza, yayiga ennukuta ng'akulembeddeko, ng'awola ekitangaala kyonna n'empapula ze yasobola, era n'akula mu kumanya okw'ekitalo nga mu mwaka gumu oba ebiri ng'asoma Oluwelisi n'Olungereza — era bwe yali aweza emyaka nga amakumi ana yali yeeyigirizza yekka okusoma Bayibuli ey'Olwebbulaniya n'Endagaano ey'Oluyonaani.
Eriiso lye yaliziba atya?
Bwe yali akyali muto, ekibinja ky'abavubuka abaali bamukwatidde ettima kyamulumba mu kkubo ekiro ne bamukuba okutuusa lwe yagwa nga tawulira; omu ku bo n'amukuba ku riiso ery'oku kkono ekikonde ekyazikiriza okulaba kwalyo obulamu bwe bwonna. Wales yandimutegedde nga "omubuulizi ow'eriiso limu," era obwenyi obwaliko enkovu era obwaziba ekitundu ne bufuuka bumu ku bwasinga okwagalibwa mu ggwanga.
Okubuulira kwe kwali kutya?
Bwe yatuuka ku nzikiriza z'Ababatisita, mu 1791 yasomoka okudda ku kizinga kya Anglesey n'abeererayo okumala emyaka egisukka amakumi asatu ng'omulabirizi w'Ekkanisa za Ababatisita ezaali zisaasaanidde, ng'atambulira n'ebigere oba ng'avuga ku makubo amawanvu mu buli mbeera y'obudde. Yabuulira mu bbanga eddwanga eri enkumi n'enkumi, mu ddoboozi eritambula era eriyimba Abawelisi lye bayita hwyl, era yabuulira mu bifaananyi — embuulira nnamba ezaazimbibwa ng'ekifaananyi kimu ekyeyoleka. Eyasinga okwatiikirira, The Fall and Recovery of Man, egamba enjiri yonna ng'ezannyo limu, era yamuweesa ekitiibwa kya Bunyan wa Wales.
Ekyama ky'amaanyi ge kyali ki?
Bonna abaamuwulira baakkiriziganya nti kyali kuloota kwa maanyi agatasangibwa bulijjo okunywezebwa kyokka eri amazima. Teyayonja mbuulira ze na bifaananyi; yalowoozanga ng'ali munda mu byo, okutuusa enjigiriza lwe yafuuka nsi eraga, era omuwuliriza n'asanga nga ayimiridde munda mu kifaananyi ekyo. Wansi w'okubuulira okufaanana bwe kityo, ebibiina byonna byali, mu bigambo bye yennyini, "nga bisaanuusibwa mu bunkenke" — nga bakaaba era nga baleekaanira wamu, ng'ekigambo kya Katonda bwe kyafuuka gye bali ekitala ekyogi eky'obwogi obubiri.
Ekiseera kye eky'obufu mu mwoyo kyali kitya?
Mu myaka egy'olubereberye egy'ekyasa ekiggya, omwoyo omunnyogovu era ogwa kaamulali abalwanyi baagwo gwe baayita Sandemanianism gwasooba mu Kkanisa z'Abawelisi era ne mu Evans yennyini. Ebibiina bye byayawukanamu era ne bikendeera, era ekisingako obubi, omutima gwe yennyini ne gufa; yeeyogerako nti yali "mukalu nga Gilboa," nga mugumba ku kituuti, mu kisenge eky'okusoma, ne mu kusaba okw'ekyama. Eri omusajja amaanyi ge gonna agaali mu mutima ogwaka omuliro, kyali ngeri ya kufa.
Kiki ekyaliwo ku kkubo ery'okwolekera Cadair Idris?
Okusaanuuka kwajja ku kkubo ery'oku lusozi ery'obwerere, era kwajja lwa kusaba. Ng'alinnya okwolekera entikko ennene eya Cadair Idris n'omutima omunnyogovu era ogugaana, Evans yamalirira okusaba ne bwe kityo, "ne bwe nnawulira omutima gwange nga mukalubo," era n'amala essaawa nnyingi ng'ali mu kulwanagana kwa kyama ne Katonda, ng'ayita ekkanisa ze emu emu, okutuusa obufu lwe bwaggwaawo: "amangwago ne mpulira ng'enjegere zisumululwa, n'obukakanyavu obukadde obw'omutima nga bugonda, era ... ng'ensozi ez'obutiti n'omuzira zisaanuuka ne zisaanuukira munda yange."
Endagaano ye ne Katonda yali ki?
Yava ku Cadair Idris ng'omuntu asaanuuse, era awo n'awo ne yeesiba eri Katonda mu ndagaano ey'amaanyi eyawandiikibwa — ebitundu kkumi na bisatu, nga buli kimu akissaako obubonero bw'amannya ge, ng'awaayo omwoyo gwe n'omubiri gwe eri Kristo era nga yeegayirira ekkanisa ze. Ekyasooka kye kyateeka empisa y'ebirala byonna: "Mpaayo omwoyo gwange n'omubiri gwange gye buli, Yesu ... omponye ekibi, n'okufa okutaggwaawo, era onzize mu bulamu obutaggwaawo." Okusaba okw'oku lusozi kwaddibwamu nga "okuwummuzibwa okw'ekyewuunyo okuva mu maaso ga Mukama"; mu myaka ebiri ebifo bye kkumi eby'okubuulirira ku Anglesey byali bikuze okutuuka ku amakumi abiri.
Yabeera atya mu bulamu era yafa atya?
Yasigala musajja mwavu era omwetoowaze: omusaala gwe mu Anglesey gwali obupawundi kkumi na musanvu buli mwaka, era okumala emyaka amakumi abiri teyasaba kusingawo, ng'agaba ne ekitono kye yalina. Nga musanyufu, nga yeerabira yekka era ng'ayanguwa okusonyiwa, yambala obukulu bwe mu ngeri ennyangu ennyo ne kiba nti omugenyi teyandibuteebeezezza. Mu biseera by'ekyeeya mu 1838, ng'omusajja omukadde ow'emyaka nsanvu mu gumu ku lugendo olw'okubuulira, obulwadde bwe obusembayo bwamutuukako e Swansea; yaddamu olunyiriri lw'Oluwelisi olw'okwesiga, n'oluvannyuma n'ayogera ebigambo bye ebisembayo mu Lungereza — "Weeraba! Mugende mu maaso!" — n'agenda.