Omunyazi Eyali Afa

Soma Lukka 23:39-43

Nnaatwala ng’ekigambo kyange omuntu eyali asembayo okulokolebwa nga Kristo tannaba kwambuka mu ggulu, oba nga tannaba kufiira ku musaalaba, era olugero lw’okukyusibwa kwe lusaanira okuwa buli muntu essuubi. Mu Baibuli tulinamu ebyafaayo eby’okukyuka kw’abantu ab’engeri zonna. Tewali kika na kimu ekiralekebwa. Waliwo abagagga ennyo n’abaavu ennyo; ab’ekitiibwa n’abato; abasajja ab’engeri zonna, n’abakazi ab’engeri zonna.

Mu biseera bino waliwo abantu bangi nnyo aboogera nga banyiga ku bukyufu obw’amangu, kyenva ndowooza nti ekisinga obulungi kye tuyinza okukola kwe kulaba Ekyawandiikibwa kye kigamba ku nsonga eyo—okulaba Katonda kimutwalira bbanga ki okukyusa emmeeme. Bwe mba nga nsoma Baibuli yange bulungi, waaliwo enkumi munaana abaakyusibwa mu nnaku bbiri. Ogwo gwali muwendo mulungi mu bbanga ttono, si bwe kiri? Tetunnatuuka awo; nnandyagadde nga tutuuseeyo. Naye nkakasa nti, singa ekkanisa ya Katonda yanguka okuzuukuka, twandirabye ekifaanana ekiri ekyo.

TEKIBA KYA LWAVU.

Kale, omuntu ono teyali munyazi kyokka, wabula yali muvumi wa Katonda, ng’ali ku mulyango gw’obulamu obutaggwaawo, omuntu eyali ayonoonese ennyo era eyalekebwa awo. Matayo atugamba nti: “N’abanyazi ababiri abaakomererwa awamu naye nabo ne bamuvuma.” Wandirowoozezza nti bandikoze ekintu ekirungi okusinga ekyo, nga basembera nnyo eri okufa n’entaana; era nti ebirowoozo byabwe byandifuuse ebikakali nnyo mu maaso g’okufa, so si okufa kwokka, wabula oluvannyuma lw’okufa okusalirwa omusango. Mu kifo ky’ekyo, baali bavuma Kristo, nga bamuwaayiriza emisango nga tewakyali ssaawa nnyingi kubafiira. Kale, sirowooza nti omunyazi ono yandisobodde okugwa wansi okusinga awo, okuggyako ng’agwa mu ggeyeena. Newankubadde nga yali wala, Yesu yamulaba. Matayo ne Makko bombi batugamba nti abanyazi bano bombi baamuvuma. Yokaana talina ky’ayogera ku kuvuma kwabwe; ddala ddala, tatugamba ku omu ku bo okukyusibwa. Ekisooka kye tufuna kiri mu Lukka 23:40, gye tumusanga ng’agamba omunyazi munne nti, “N’okutya totya Katonda?” Sulemaani, omusajja ow’amagezi, agamba nti, “Mu kutya Mukama amagezi mwe gasookera.” Kale, wano tulaba entandikwa y’amagezi mu munyazi ono. Yatandika okutya Katonda. Nsuubira nga muno mu kizimbe kino munaabaamu abantu ebikumi abanaamutya; kubanga eyo y’entandikwa ey’amazima ey’amagezi.

OKULUMIRIZIBWA EKIBI.

Kale, ekiddirira kwe kuba nti omuntu yakwatibwa omusango. Tewali muntu ayinza kukyusibwa nga tasoose kulumirizibwa lwa kibi. Omunyazi ono yalumirizibwa. Kiki ekyamulumiriza? Teyawulira kubuulira kwonna okuva eri Kristo. Abafuzi mu kiseera ekyo baali bamuduulira. Abakulu b’ensi ye baali bamusanze n’omusango gw’okuvvoola, ne bamusalira okufa okw’oku musaalaba. Abasajja abakulu ab’obwakabaka baali awo nga banyeenya emitwe gyabwe nga bamuduulira. Kale kiki ekyalumiriza omunyazi ono omunaku? Teyalaba Kristo ng’akola byamagero byonna; teyawulira bigambo bya kyewuunyo nga biva ku mimwa gye; teyalaba ngule ya kumasamasa ku kyenyi kye. Ddala kyawandiikibwa waggulu w’omusaalaba gwe nti, “Yesu, Kabaka w’Abayudaaya”; naye obwakabaka bwe bwali ludda wa? Teyalaba Bayudaaya nga bamussaamu ekitiibwa. Abayudaaya baali bamutta. Tewaali muggo gwa bwakabaka mu mukono gwe. Ddala yali atikkiddwa engule sikadde ntono, naye ngule ya maggwa gokka, ate mu byonna ebyo omunyazi ono omunaku yakwatibwa omusango ng’okutya kumaze okumugwako.

AMAANYI G’OKWAGALA.

Kiki ekyamulumiriza? Nnaabategeeza kye ndowooza nti kye kyamulumiriza, wadde nga siyinza kukiyigiriza n’obukakafu, naye ndowooza nti kyali kusaba kw’Omulokozi. Mukama Yesu bwe yakaabira okuva mu buziba bw’emmeeme ye nti, “Kitange, basonyiwe,” okulumirizibwa ne kubuna mu mutima gwe. Ateekwa okuba nga yagamba nti, “Ee, ono asinga omuntu; alina omwoyo ogw’enjawulo ennyo ku gwange. Nze siyinza kusaba Katonda kubasonyiwa. Nnandiyise omuliro okuva mu ggulu okubookya, era nnandisabye Katonda okubakuba obuziba nga Eriya bwe yakola, era nnandibayeeye okuva ku lusozi luno singa mba nnina amaanyi.” Ekyo kye yandirowoozezza bwe yawulira eddoboozi eryayita nga ligenda waggulu nti, “Kitange, basonyiwe, kubanga kye bakola tebakimanyi.” Laba, kwali kwagala okwamenya omutima gwe. Mu nnaku ezo, bwe baakomereranga omuntu, baamukubanga embooko. Omuntu ono omunaku yali atwaliddwa mu mbuga, n’asalirwa omusango omulamuzi n’amusinga; naye ekyo tekyamenya mutima gwe. Yali atwaliddwa n’akubwa embooko; naye ekyo tekyamenya mutima gwe. Ne kaakano baali bamukomereredde ku musaalaba; naye n’ekyo tekyamenya mutima gwe. Awo w’ali ng’avuma Katonda we. Naye bwe yalaba Omulokozi oyo eyeeyagaza, n’afuna akatambi k’okwagala kwe, era akatambi ako kokka ne kamenya omutima gwe.

Nawulira ku muvubuka omu edda eyali alina omutima omukakanyavu. Kitaawe yamwagala nga bwe yeeyagalanga obulamu bwe. Yali agezaako buli kimu kye yasobola okukomyawo omwana oyo omwononnefu. Kitaawe bwe yali afa, ne bamutumira; naye n’agaana okujja. Naye oluvannyuma lw’okufa kwa kitaawe, n’akomawo eka okujja ku maziiko; naye tewali zziga na limu eryava mu maaso ge. Yagoberera kitaawe okumutuusa mu kifo kye eky’okuwummuliramu, naye n’atakaaba zziga na limu ku ntaana ye. Naye bwe baatuuka eka, ne basoma ekiraamo, ne basanga nti kitaawe teyali yeerabidde mwana we omwononnefu, wabula nga yamujjukira n’ekisa mu kiraamo kye; era obukakafu obwo obw’okwagala kwa kitaawe ne bumenya omutima gwe. Bwe ntyo ndowooza nga bwe kyali eri omunyazi bwe yawulira Omulokozi ng’akaaba nti, “Kitange, basonyiwe, kubanga kye bakola tebakimanyi”; ne kimufumita ng’akasaale mu mutima gwe, n’akwatibwa omusango.

OKWATULA KUDDIRIRA OKUKWATIBWA OMUSANGO.

Kale, ekiddirira mu muntu ono kwe kuba nti yaatula ekibi kye. Agamba munne omunyazi nti, “Ffe tuvunaaniddwa bya nsonga, kubanga ebikolwa byaffe bitusaanyiza kino.” Siramanyanga muntu alokolebwa okutuusa lwe yeeyimirira ng’omwonoonyi. Kayini teyaatula kibi kye. Yuda teyaatula kibi kye eri Katonda, wadde nga yagenda n’akyatulira omuntu.

Kaakano, njagala okugamba nti sizze wano kubakubiriza kwatulira bibi byammwe muntu yenna, okuggyako nga mukoze ekibi ku ye era nga akyesittalako; bwe kiba bwe kityo, genda okyatule mazima. Tetuteekwa kwatula bibi byaffe eri omuntu yenna wabula Katonda. Sirina kusaasira kunene eri ekika ky’abantu abaddukira buli kiseera eri ono n’oli okwatula ebibi byabwe. Tewali kabona ku nsi ayinza okusonyiwa ebibi. Nnina Kabona Asinga Obukulu, gw’ayogerwako nti, “Oli kabona okutuusa emirembe gyonna ng’olubu lwa Merukizeddeeki bwe luli.” Omuntu yekka gwe tulina mu Kyawandiikibwa eyaatulira omuntu ebibi bye yali Yuda, era n’agenda amangwago ne yeetuga.

OKUKKIRIZA MU KRISTO.

Ekiddirira ku munyazi ono kwe kwali okukkiriza kwe mu Kristo Yesu. Twogera ku kukkiriza kwa Ibulayimu ne Musa; kyokka, omunyazi ono yalina okukkiriza okw’ekitalo okusinga omuntu yenna eyawandiikibwako. Yeeyimiririra ku mutwe gw’ekibiina, ng’ayisa bangi abaalina okukkiriza okw’ekyewuunyo. Teyawulira kubuulira, teyalaba muggo gwa bwakabaka mu mukono gwa Kristo, newaakubadde ngule ku kyenyi kye, so teyalaba bikolwa bya magero, kyokka yalina okukkiriza okw’ekitalo. Kubanga Katonda yamala emyaka amakumi abiri mu etaano ng’anyiriza okukkiriza kwa Ibulayimu. Katonda yasisinkana Musa mu kisaka ekyaka omuliro, n’ayambuka ku nsozi n’ayogera naye; ne Isaaya n’alaba Katonda ng’agulumizibwa ku ntebe ye ey’obwakabaka; naye si bwe kyali eri omunyazi ono. Baali bangi abaali basisinkanye Kristo ne balaba ebintu eby’ekitalo. Abayigirizwa be baali bamuwulidde ng’ayogera, ne bamulaba ng’azuukiza abafu, kyokka baali bamulese ne bamudduka. Kyokka wano wakati mu kizikiza n’ekizibu, omunyazi ono omunaku yali n’okukkiriza mu ye; kubanga wadde ng’Abayudaaya baali bamukomereredde emikono n’ebigere ku musaalaba, tebaakomerera maaso ge, era yasobola okumutunuulira. Tebaakomerera mutima gwe ku musaalaba, era omuntu akkiriza na mutima gwe, nga bwe tusoma mu Baruumi, era na mutima gwe yakkiriza. Okwo kwe kukkiriza.

TEYAKWATIBWA NSONYI OLWA KRISTO.

Kale, ekiddirira kwe kuba nti yaatula Kristo mu kiseera ekyo eky’ekizikiza. Kyali kiseera ekisingayo obuzibu mu lugendo lwa Kristo ku nsi kuno. Tetulirabayo kiseera kirala kya kizikiza nga ekyo. Ekibi ky’ensi kyali ku ye; eggulu lyali liggaddwawo gy’ali—nga lisibiddwa era ne liggalibwa. Kaakano yali awanikiddwa ku muti ng’asitula ebibi byaffe; era kyawandiikibwa nti, “Akolimiddwa buli awanikiddwa ku muti.” Era ne Katonda yalina okumwekweka amaaso ge, kubanga teyasobola kutunuulira kibi, ne Kristo mu kiseera ekyo yali asitula ekibi ky’ensi yonna. Nzikiriza nti ekyo Kristo kye yategeeza mu nnimiro ya Gesusemane, bwe yasaba ekikompe kimuveeko. Okutuusa mu kiseera ekyo yali alaba amaaso ga Kitaawe, era ng’amanyi nti aweereddwa omukisa gwe, era buli luvannyuma eddoboozi ne liva mu ggulu nti, “Ono ye Mwana wange omwagalwa.” Naye kaakano yali atutte ekifo kyaffe mu maaso ga Katonda ng’omwonoonyi, ne Katonda n’alina okumwekweka amaaso ge. Ee, kyali kimenya mutima gwa Mulokozi; ne kaakano, ekizikiza bwe kiba kijja ku bitonde byonna, n’omwezi bwe gunaafuulibwa musaayi, n’enjuba bw’eneetera okwekweka amaaso gaayo kubanga teyinza kutunuulira embeera embi eyo, ne Peetero, omu ku bayigirizwa be abaamanyibwa ennyo, bwe yali amaze okumwegaana n’ekikolimo, ng’alayira nti tamumanyangako, ne Yuda, omu ku bayigirizwa be, bwe yali amaze okugenda n’amutunda ku bitundu bya ffeeza amakumi asatu, n’abasajja abakulu b’eggwanga nga bamuduulira nga bagamba nti, “Yalokolanga balala, ka tulabe naye bwe yeerokola, obanga ye Kristo wa Katonda Omulonde we”—wakati mu kizikiza n’obuzibu buno bwonna, ne wavaayo okukkiriza kuno okw’ekitalo okw’omunyazi nti, “Yesu, onzijukiranga.” Yamuyita Mukama awo n’awo; era n’agamba omunyazi munne nti, “Naye ono talina kisobyo kyonna ky’akoze.” Katonda yeebazibwe olw’okwatula okwo. Okwo kwe kukkiriza n’okwatula. Bw’oba oyagala okulokolebwa, oteekwa okuba n’okukkiriza mu Kristo, era okuba omwetegefu okumwatula mu maaso g’abantu bonna.

“MUKAMA, ONZIJUKIRA.”

Tunuulira okusaba kw’omunyazi. Abantu bagamba nti, “Saba obulokozi, ojja kubufuna!” Ye, naye jjukira nti oteekwa okuba n’okukkiriza mu Kristo nga tonnasaba. Yali afunye okukkiriza mu Kristo, ne kaakano amuyita “Mukama.” Kyali kiwoobe ky’eddoboozi ly’omuntu eyaakakyusibwa nti, “Yesu, onzijukiranga bw’olijja mu bwakabaka bwo.” Tekyali kusaba kuwanvu nnyo, naye kyali kusaba okwaka omuliro, okwava ddala mu mutima gwe. Abantu abamu babagamba nti tebasobola kusaba awatali kitabo kya kusaba. Naye omunyazi omunaku yali talina kitabo kya kusaba; era singa waaliwo ebitabo eby’okusaba mu kiseera ekyo, tewaali eyandimuwadde kimu. Yali ayagala obulokozi, yali yeetaaga bulokozi bwokka, n’akaaba ng’ava mu mutima gwe nti, “Yesu, onzijukiranga!” era tewali kusaba kweyogera bulungi nga okwo kwe kwawulirwa oba okwawandiikibwa ku nsi. Naye si ekyo kyokka, yafuna okusinga bwe yasaba, kubanga yasaba kujjukirwa kwokka. Buli lwe tujja eri Mukama tufuna okusinga bwe tusaba.

OKULABA KW’ENSI OKW’ENKOMERERO KU KRISTO.

Kaakano, omuntu omukulu bw’afa, abantu baba baagala nnyo okufuna ebigambo bye eby’enkomerero n’ebikolwa bye. Kirungi okufuna ebigambo eby’enkomerero eby’Omwana wa Katonda. Ensi okulaba kwayo okw’enkomerero ku Kristo kwali ku musaalaba. Tebamulabangako kasookedde ekyo. Tetulina kiwandiiko kikakasa nti eriiso lyonna eritakomolebwa lyalaba Kristo ng’amaze okuzuukira mu bafu. Ensi okulaba kwayo okw’enkomerero ku Kristo kwali ng’alokola omwonoonyi omunaku ng’awanikiddwa ku musaalaba, ng’amuwonya okuva mu kamwa k’omuliro gwa ggeyeena n’okukwatibwa Setaani. Kristo yamuggya mu mukono gwa Setaani ddala, n’amugamba nti, “Olwa leero ojja kubeera nange mu Lusuku lwa Katonda.” Empologoma ey’ekika kya Yuda yawangula empologoma ey’omuliro, bwe yaggya omunyazi eyali afa ng’omwana gw’endiga okuva mu mukono gwa Setaani. “Olwa leero ojja kubeera nange mu Lusuku lwa Katonda.” Eyo y’enjiri ey’ekitiibwa. Nga tuli ba ddembe okuva mu mateeka. Abo abali mu Kristo Yesu, tebaliiko musango.

WA DDEMBE! WA DDEMBE!

Mu nnaku za Wilberforce, obuddu bwe bwaggibwawo, ne kigambibwa nti tewali muddu ayinza kubeera wansi wa bendera ya Union Jack, kubanga waali wayisiddwa etteeka erilangira buli muntu okuba ow’eddembe, amawulire ne gabuna, era omukulu w’ekyombo bwe yali agenda ku kizinga ekiri ewala mu bitundu eby’obuddu, abaddu baali beetegese okufuna amawulire n’okukakasa obanga mazima. Baali baagala okumanya obanga etteeka lyali liyise nti mazima baali ba ddembe. Era omukulu w’ekyombo bwe yatuuka okulengera akazinga akatono, baali balindiridde okufuna amawulire, omukulu w’ekyombo n’ateeka akagombe ku mumwa gwe, n’aleekaanira waggulu ng’ayita ku kizinga nti, “Wa ddembe! Wa ddembe!” Ekiwoobe ne kikwatibwa ne kiddiŋŋanwa mu kizinga kyonna nti, “Wa ddembe! Wa ddembe!” Ne baleekaanira essanyu, kubanga tebaali baddu nate. Mbaleetera amawulire amalungi. Omwana wa Katonda alyogera ekigambo nti, “Wa ddembe.” Yayogera ebigambo ku musaalaba, omunyazi omunaku n’afuuka omuntu ow’eddembe, era Setaani teyasobola kumukwata.

Kale lowooza ku njawulo! Ku makya yafulumizibwa ng’omuntu omunaku eyasalirwa omusango, ng’akolima era ng’avuma Omwana wa Katonda yennyini; akawungeezi ng’ayimba oluyimba oluggya olw’okununulibwa. Akawungeezi ako mmulaba ng’ali kumpi n’entebe ey’obwakabaka, ng’ayimba oluyimba oluwoomu olwa Musa n’Omwana gw’Endiga. Ku makya ng’akolima, akawungeezi ng’ayimba nti, “Ekitiibwa kibe eri Katonda Ali Waggulu ennyo.” Ekyo tekyali kyakuukyusa? Njawulo ki eyo! Kirowoozeeko, ggwe omwonoonyi. Ng’asalirwa omusango ku makya omuntu, ng’asuulibwa ng’atasaanira nsi; akawungeezi ng’asaanira eggulu; akawungeezi ng’anaazibbwa mu musaayi gw’Omwana gw’Endiga, ne Kristo ng’amwetegese okumusembeza mu bwakabaka obw’omu ggulu. Kristo teyakwatibwa nsonyi kutambula naye ku luguudo olwa kalulu olw’omu ggulu. Yawulira ekiwoobe ku musaalaba Kristo bwe yaleekaana nti, “Kiwedde!” Emmeeme ye yateekwa okusanyuka nnyo ku kiwoobe ekyo! Yagamba nti, “Obulokozi bwange bumaze kutuukirira kaakano.” Yalaba effumu nga lifumita mu mbiriizi eziri, n’omusaayi ne guteweera, era mmulaba ng’akyenyi ke kamasamasa n’ekitiibwa. “Awatali kuyiwa musaayi tewabaawo kusonyiyibwa.” Kyali kifaananyi kya nnaku, naye nga kya kitiibwa.

EKISINGA OKUBA EKIRUNGI OKUKOLA.

Kaakano, ggwe omuvubuka, oyagala akulokole? Weetegese okumwatula ng’Omukama wo era Omulokozi wo, n’oyimirira ku ludda lwa Mukama, era n’ogamba okuva mu ssaawa eno nti, Nnaaweereza Mukama Yesu? Bwe kiba bwe kityo, buno bunaaba obusiibo obusinga obulungi mu bulamu bwo okutuusa kaakano. Ekisinga obulungi ky’oyinza okukola kwe kwewaayo eri Kristo amangwago. Buli Mukristaayo ow’amazima yandikuwadde amagezi ago, era singa mba nsobola okuleekaanira waggulu okutuuka ku ntebe ey’obwakabaka, ne mbuuza Omulokozi ky’ayagala okole, nandiwulidde eddoboozi nga liva mu ggulu, nga ligamba nti, “Mugambe anoonye obulokozi.” Omunyazi omunaku bwe yakyusibwa, kirabika gwe gwali omulundi gwe yasooka okuwulira ku Mukama Yesu Kristo, oba okuyitibwa. Naye ggwe si bwe kiri. Bangi nnyo abalwawo n’okulwawo okulokolebwa, okutuusa lunaku lumu nga kiba kya lwavu! Waliwo bangi ababeera mu biseera eby’omu maaso. Kirungi obeere w’amagezi, oyingire mu bwakabaka bwa Katonda kaakano. Leka okusaba kwo, nga okw’omunyazi omunaku, kwambuke okuva mu mutima gwo nti, “Yesu, onzijukiranga,” era tolisaba bwereere.

OKUKYUSIBWA OKW’OMU KISEERA EKITUUFU.

Omuweereza wa Katonda mu Edinburgh ayogera olugero olw’okukyusibwa kw’omuvubuka eyali akolera mu kimu ku bitundu eby’obusimbi. Olukuŋŋaana mu kimu ku bikanisa bwe lwaggwa akawungeezi akamu, n’amulaba ng’ayimiridde ku mpagi mu kkanisa, abalala nga bagenze, okuggyako babiri oba basatu, ne bamubuuza omuntu ono obanga tagenda ka. N’agamba nti, “Nsazeewo nti sijja kuva mu kkanisa eno okutuusa lwe nnaafuuka Omukristaayo”; kale ne bayimirira ne boogera era ne basaba naye. Ekyo kye kyali ekisinga obulungi ky’asobola okukola. Nandyagadde buli muntu wano akole ekintu kye kimu. Musalewo nti temuvaawo okutuusa lwe munaamala okuteekateeka ku mmeeme yammwe olw’obulamu obutaggwaawo. Kale, olunaku olwaddirira, omuvubuka ono ng’akyakola mu kirombe, amanda ne gamugwako, era nga tannafa, yali akyalina amaanyi agamala okugamba banne nti, “Kirungi nti nnabimalirizza ekiro ekyayita—kirungi nnyo.” Ggwe omuvubuka, nnaakuleka oddemu ekibuuzo nti, Tekyali kirungi nti yabimaliriza ekiro ekyo?

Omuvubuka omu, eyali mu magye mu kiseera ky’Olutalo lwa Civil war, yaŋŋamba nti bwe yawulira nti muganda we, gwe yali atawaganeeko, yali yeegasse ku kibinja ekimu eky’abaserikale, n’agenda amangwago n’awandiika erinnya lye wansi w’erya muganda we. Baaliira wamu, ne batambulira wamu, ne balwanira wamu. Ku nkomerero muganda we n’akubwa essasi lya Minnie ball, n’agwa ng’afumitiddwa mu mbiriizi ze. Yalaba bulungi nti kimugwanira okufa, era ng’olutalo lubuguumira, ate nga tasobola kukola kimuwonya, n’ateeka ensawo ya muganda we wansi w’omutwe gwe, n’amukola bulungi nga bwe yasobola, n’akutamira gy’ali, n’amunywegera, n’amusiibula, n’amuleka afe. Bwe yali agenda, muganda we n’agamba nti, “Charlie, komawo, onnywegere ku mimwa.” “Bwe nnakutamira gy’ali,” bw’atyo bw’ayogera omuserikale omuvubuka eyaŋŋamba olugero, “yannywegera ku mimwa, n’agamba nti, ‘Twala eyo eka eri maama, omugambe nti nnafudde nga mmusabira’; era bwe nnamuvaako, nawulira ng’agamba nti, ‘Kino kye kitiibwa,’ era bwe yali agalamidde mu musaayi gwe, ne nneewuunya kye yategeeza, ne mmubuuza ekitiibwa kye kyali ki. N’agamba nti, ‘Charlie, kya kitiibwa okufa ng’otunula waggulu—ndaba Kristo mu ggulu.’”

OKUFA NG’OTUNULA WAGGULU.

Bw’oba oyagala okufa ng’otunula waggulu era ng’olaba Kristo, noonya obwakabaka bwa Katonda. Oyinza obutaddayo kuwulira kuyitibwa. Tovaawo mu kifo kino nga tonnasalawo kumalirira nsonga eyo enkulu ey’obulamu obutaggwaawo amangwago.