Ekyawandiikibwa
Abakkolosaayi 3:11
Okuvvuunula kwa AI — kulindirira okukebera kw’omuzaaliranwa
Mu bufunze
Moody ayita mu Abakkolosaayi ng'akwata buli mulimu gwa Kristo — Omulokozi, Omununuzi, Omuwonyi, Omukulembeze, Omusana, Omuyigiriza, Omusumba, atwala omugugu — nga buli gumu guddamu obwetaavu ogugukulembedde bwe guleese mu lwatu: okuggyibwa mu mazzi tekinnaba kuba kununulibwa, ne Isirayiri bwe yava mu Misiri yali akyetaaga ekkubo mu ddungu. Akomya ng'akkiriza nti olukalala terusobola kuggwa ku ludda luno olw'emirembe.
Soma Abakkolosaayi iii. 11.
Kristo ye byonna mu byonna eri buli muntu amuzudde mu mazima. Ye Mulokozi waffe, Omununuzi, Omuwonyi, Omusumba, Omuyigiriza, era atukolera n’emirimu emirala mingi, gye njagala okubalaga.
1. Bwe tukyukira mu Lukka ii. 10, 11, tusanga Kristo alangirirwa eyo nga
OMULOKOZI WAFFE:
“Laba, mbaleetera amawulire amalungi ag’essanyu ery’amaanyi, aganaabeeranga eri abantu bonna. Kubanga leero mwazaaliddwa mu kibuga kya Dawudi Omulokozi, ye Kristo Mukama.” Tusooka okumanya Kristo nga Mulokozi waffe, okumusanga ku Lusozi Kalivvaali, okumutunuulira ng’Omwana gw’Endiga owa Katonda ayiwa omusaayi, nga tetunnaba kumumanya nga Omununuzi waffe, Omuwonyi, n’Omusumba. Kaakano, nga ntunuulira ekibiina kino ekinene, nze atamanyi mitima gy’abantu, siyinza kumanya oba osobola okugamba nti Kristo ye Mulokozi wo. Waliwo bangi, nga bwe nsuubira, abasobola okugamba kino, era abasanyukira obulokozi bwe; ate, awatali kubaako gwe nvuma, ntya nti waliwo bangi abatamanyiiko kantu ku Yesu nga Mulokozi waabwe.
Aweebwa buli omu ku mmwe leero nga Mulokozi; “Katonda yamuwaayo awatali kwesooza ku bwaffe ffenna,” tulyoke tulokolebwe ffenna ku bubwe. Bw’oba oli wa nsi eno, nsobola okukakasa nti olina Omulokozi. Singa wabadde owa nsi endala, ng’omwezi oba emmunyeenye yonna, olwo sandiyinzizza kugamba nti Omulokozi wakuweereddwa; kubanga tekyabikkulwa oba abantu b’ensi ezo ez’ewala, ne bwe zibaamu abantu, beetaaga obulokozi oba nedda. Naye kino nkimanyi, nti buli muntu ali ku nsi eno aweereddwa Omulokozi.
OBULOKOZI BWEREERE ERI BONNA.
Sirina kusaasira abantu abo abagezaako okukugira obulokozi bwa Katonda ku batono abamu. Nzikiriza nti Kristo yafiirira bonna abanajja. Mfunye ebbaluwa nnyingi eziŋŋunya, nga zigamba nti mazima ssikkiriza njigiriza y’okulondebwa. Nzikiriza mu kulondebwa; naye sirina buvunaanyizibwa kubuulira njigiriza eyo eri ensi yonna. Ensi terina kya kukola na kulondebwa; erina kukola na kuyitibwa kwokka, “Buli ayagala, atwale amazzi ag’obulamu aga bwereere.” Obwo bwe bubaka eri omwonoonyi. Ntumiddwa okubuulira enjiri eri bonna.
Bw’omala okufuna obulokozi, tuyinza okwogera ku kulondebwa. Y’enjigiriza ey’Abakristaayo, ey’Ekkanisa, si ey’ensi etakyusibwa. Obubaka bwaffe bwe “mawulire amalungi, aganaabeeranga eri abantu bonna; kubanga leero mwazaaliddwa Omulokozi, ye Kristo Mukama.” Mmwe abantu bonna, Omulokozi ono abaweereddwa. Mumusembeze, ne Katonda anaabasembeza; mumugaane, ne Katonda anaabagaana. Enkomerero yammwe ey’olubeerera esinziira ku kugaana kwammwe oba okusembeza Omulokozi eyaweereddwayo. Ensonga eno ya kuwa na kufuna kwokka. Katonda awa; nze mfuna. Kale kitugwanira okusooka okumanya Kristo nga Mulokozi waffe.
2. Naye akyali asingako: Ye
OMUNUNUZI WAFFE.
Ka tugambe nti ndaba omuntu ng’agwa mu mugga, ne mbuuka ne mmuwonya, nnaaba mulokozi gy’ali—nnaaba mmuwonyezza. Naye bwe nnaamala okumuggya ku lukalu, oboolyawo nnaamuleka, nga sikyakola kirala.
Naye Mukama akola okusingako. Tatulokola kyokka, wabula atununula—kwe kutugula okutuzza. Atununula okutuggya ku maanyi g’ekibi, ng’eyandisuubizza okulabirira omuntu oyo eyawonyezebwa emirembe gyonna, n’alaba nga taddamu kugwa mu mazzi. Mukama tatulokola okutuggya ku kufa okw’omwoyo kyokka, wabula atununula emirembe gyonna okufa kuleme kuddayo kutukwatako.
EDDEMBE ERI ABASIBE.
Bwe nnali e Richmond, mu Amerika, abantu ab’eddagala baali baakukuŋŋaana. Lwali lunaku olusooka olw’eddembe lyabwe. Nnagenda mu kkanisa y’Abaafirika, so seewulirangako edda oba oluvannyuma bufeezi obw’olulimi olw’ekika kino. “Maama,” omu bwe yagamba, “sanyuka leero. Omwana wo omuto atundiddwa okuva gy’oli omulundi ogw’enkomerero; ezzadde lyo lya ddembe emirembe gyonna. Ekitiibwa kibe eri Katonda mu ggulu ery’oku ntikko! Abavubuka, muwulidde embooko y’omuvuzi omulundi ogw’enkomerero; muli ba ddembe leero! Bawala abato, mutadde ku katale okutundibwa omulundi ogw’enkomerero!” Baayogera lwatu, ne baleekaana olw’essanyu; okusaba kwabwe kwali kuddiddwamu, gy’obeera nti yali njiri gye bali. Mu ngeri y’emu Yesu Kristo alangirira eddembe eri abasibe. Abamu bakkirizza; abalala, ng’abaddu abaavu, tebakkiriza mawulire malungi; naye tegava ku mazima. Kristo azze okutununula okutuggya mu buddu bw’ekibi. Kaakano, ani anaakkiriza okununulibwa okwo? Waaliwo omukazi omu ow’eddagala, omuweereza mu wooteeri mu bitundu eby’obukiikaddyo, eyalemwa okukkiriza nti wa ddembe. “Ndi wa ddembe, oba siri?” bwe yabuuza omugenyi. Mukama we yamugamba nti si wa ddembe, baganda be ab’eddagala ne bamugamba nti wa ddembe. Yamala emyaka ebiri nga wa ddembe naye nga takimanyi. Akiikirira bangi mu Kkanisa ya Katonda leero. Bayinza okuba n’eddembe, kyokka nga tebalimanyi.
3. Ate era, Kristo ye
OMUWONYI WAFFE.
Abaana ba Isirayiri tebaalokolebwa na kununulibwa kuva mu buddu bw’Abamisiri kyokka, wabula era baawonyezebwa, baleme kuzzibwayo nate mu buddu. Bangi batya; balowooza nti tebasobola kunywerera, kyekiva bewala okwatula okukkiriza kwabwe. Naye Kristo asobola okukuwonya oleme kugwa; asobola okukuwonya mu ssaawa enzikiivu ey’okugezesebwa n’okukemebwa, okukuggya mu buli nkwe embi eya Setaani, ne mu mutego gw’omutezi w’ebinyonyi.
Mu Isaaya xlix. 24, tusoma nti: “Omunyago gulyaggibwa ku w’amaanyi, oba omusibe omutuukirivu aliwonyezebwa? Naye bw’ati bw’ayogera Mukama nti, Weewaawo, n’abasibe ab’ow’amaanyi balibaggibwako, n’omunyago gw’ow’entiisa guliwonyezebwa: kubanga ndirwana n’oyo alwana naawe, era ndirokola abaana bo.” Ndimulokola; ndimuwonya. Abaana ba Isirayiri baalokolebwa okuva mu buddu obukambwe obwa Misiri, baaggibwa mu nsi ya Goseni; naye era tebaali baawonyezebwa ddala. Eggye ery’Abamisiri eddene lyali libwatuka emabega waabwe. Si kyali kituufu nti baali ba ddembe okutuusa lwe baayita mirembe mu Nnyanja Emyufu, eyaggalawo emabega waabwe n’emira eggye ery’omulabe—olwo lwe baafuuka aba ddembe, olwo lwe baawonyezebwa.
Era mu ngeri y’emu mu biseera byaffe eby’akabi tulikiraba nga kya mazima ku Kristo, “Yawonya emmeeme yange”; ate mu Yobu xxxiii. 24, “Olwo amukwatirwa ekisa, n’agamba nti, Muwonye aleme kukka mu bunnya: mfunye ekinunulo. Omubiri gwe gulisukka ogw’omwana obuto: alikomawo mu nnaku ez’obuvubuka bwe! Alisaba Katonda, era anaamusiima: era alilaba amaaso ge n’essanyu: kubanga aliwa omuntu obutuukirivu bwe. Aliwonya emmeeme ye ereme kukka mu bunnya, n’obulamu bwe bulilaba omusana.”
Wano tulinawo okulokola, okununula, n’okuwonya okuva mu bunnya. Omuntu agudde mu bunnya obuwanvu, akwatiddwa eyo ng’omusibe omutuukirivu omuntu ow’amaanyi. Bw’aba agenda okuzzibwa okuva mu kizikiza ky’obunnya alabe omusana, kale twetaaga ekinunulo. Wano Katonda ajja mu maaso, n’agamba nti, “Mfunye ekinunulo.” Kristo ye kinunulo, era anaatuwonya. Muleekaanire waggulu nti, “Kristo ye Muwonyi waffe.” Wa maanyi okulokola, asobola okuwonya.
OMUKULEMBEZE.
4. Naye kaakano twetaaga ekintu ekirala. Ddamu otunuulire abaana ba Isirayiri; bwe baamala okuyita n’ekitiibwa mu Nnyanja Emyufu, baali balokoleddwa, banunuddwa, era bawonyeddwa; naye ekyo kye kyokka kye baali beetaaga? Nedda; baali baleeteddwa mu ddungu. Kaakano kiki kye beetaaga? Baali balina okufuna ekkubo okutambulira mu ddungu eritalina makubo. Baali beetaaga omukulembeze. Kale Kristo ye kkubo era ye mukulembeze. Tuli mu buzibu, mu kubuusabuusa, oba mu kutabukatabuka? Kristo ye kkubo lyaffe. “Nze kkubo, n’amazima, n’obulamu” (Yokaana x.).
Mpulidde abamu nga bagamba nti, “Kale, bwe nkyusibwa, ne nfuuka ow’eddiini, simanyi kkanisa ki gye nnaagenda. Waliwo kkanisa n’amadiini mangi ago aga njawulo. Ddala ddala simanyi eriwa erisaana.” Kyebava abamu batabulwatabulwa, nga tebamanyi kkubo liruwa erya mazima. Kale, abo nnandibagambye nti, Tunuulira yekka oyo agamba nti,
“NZE KKUBO.”
Ye kkubo lyokka ery’amazima, era bw’oyagala okutuuka mu bwakabaka olina kumugoberera kyokka. Tuyinza okuba mu kizikiza, naye asobola okutukulembera mu kkubo ettuufu. Ye Musumba w’ekisibo kye. Anaatukulemberamu n’atutwala. Atuyita tugolokoke tumugoberere, era anaatukulembera mu kkubo lye tutamanyi; anaatutwala mu ddundiro erimu omuddo omuto singa tumutunuulira bumutunuulizi.
EMPAGI EY’EKIRE.
Kyonna abaana ba Isirayiri kye baali balina okukola kwali kugoberera kire. Ekire bwe kyawummulanga, nabo ne bawummula; ekire bwe kyagendanga mu maaso, nabo ne bagenda. Nsobola okuteebereza nti ekintu ekisooka Musa kye yakolanga, obudde bwe bwakyanga, kwali kuyimusa amaaso n’alaba oba ekire kikyali waggulu w’olusiisira. Ekiro kyali mpagi ya muliro, ng’emulisa olusiisira, era ng’ebajjuza okutegeera okulabirira kwa Katonda okukuuma; emisana kyali kire ekibaziyiza obwokerevu obw’amaanyi obw’emisana g’enjuba, era ne kibakweka baleme okulabibwa abalabe baabwe.
Omusumba wa Isirayiri yasobola okubakulembera okuyita mu ddungu eritalina makubo. Lwaki? Kubanga ye yalikola. Yamanya buli lupeke lw’omusenyu olwalimu. Tebandifunye mukulembezi asinga mu ddungu okukira Omutonzi walyo.
Naawe, ggwe omwonoonyi, oyinza, mu buzibu bwo bwonna oba okubuusabuusa n’okutya, okufuna omukulembeze asinga Yakuwa? Nga njagala oluyimba luli olulungi olw’edda:
“Nkulembera, Ai ggwe Yakuwa ow’ekitiibwa,
Omutambuze mu nsi eno enkalu;
Ndi munafu, naye ggwe wa maanyi,
Onkwate n’omukono gwo ogw’amaanyi.
Emmere ey’omu ggulu,
Ondiise okutuusa lwe siriddayo kwetaaga.”
Weewaawo, okwo kwe kusaba okw’amazima okw’omwonoonyi eyatabuka, Katonda asobola, era n’okusingawo, ayagala, okutukulembera, n’okutuliisa. “Wabawa emmere okuva mu ggulu olw’enjala yaabwe, n’obaggyira amazzi mu lwazi olw’ennyonta yaabwe” (Nekkemiya ix. 15). Akyasobola okukulembera omuntu yenna ku ffe nga bwe yasobola emyaka enkumi nnya emabega okukulembera abaana ba Isirayiri, “Kubanga nze Mukama; sikyuka.” Eri buli omu ku ffe agamba nti, “Totya, ndikukulembera; ndikuyamba.” Kya kyewuunyo, si bwe kiri, okuba ne Katonda okutuyamba mu lugendo lwaffe?
Mu nsi zaffe ez’ebugwanjuba, abasajja bwe bagenda okuyigga mu bibira ebikutte, awatali makubo oba nseeyo za ngeri yonna, batwala embazzi zaabwe ne basala akapande mu kikuta ky’emiti nga bagenda, ne balyoka bazuula amangu ekkubo lyabwe olw’obubonero buno. Bakiyita “okulambika ekkubo.” Bwe kityo, singa munzikiriza okukozesa ebigambo bino, Kristo “yalambika ekkubo.” Ye kennyini yatambula mu kkubo, era ng’amanyi ekkubo, atugamba tumugoberere, era anaatutwala mirembe okutuusa waggulu.
5. Kaakano tulabye nti Kristo ye Mulokozi waffe, Omununuzi, Omuwonyi, Omukulembeze, oba Ekkubo. Naye asinga ebyo byonna;
YE MUSANA WAFFE.
“Nze musana gw’ensi: agoberera nze taalitambulira mu kizikiza, wabula anaabanga n’omusana ogw’obulamu.” Anaabeera n’‘omusana ogw’obulamu’ gwennyini. Weewaawo, kya nkizo eri buli Mukristaayo okutambulira mu ggulu eritaliiko bire.
Naye ffe tutambulira bwe tutyo mu ggulu eritaliiko bire? Nedda, Abakristaayo abasinga obungi emirundi mingi bali mu kizikiza. Singa mbuuza ekibiina kino oba bonna batambulira mu musana, nzikiriza nti tewali n’omu, singa ayogera bye awulira mu mutima gwe ddala, atagambe nti, “Nedda, emirundi mingi ndi mu kizikiza.” Kiki ekikiviirako? Kiva ku kuba nga tetugoberera Kristo, era nga tetuli kumpi naye. Tubeera mu kizikiza kingi ate nga twandibadde mu musana.
Ka tugambe nti amadirisa g’ekizimbe kino gonna gaali gaggaddwa, ne tweŋŋunya olw’ekizikiza, ani yanditugambye ki? Bandigambye nti, “Muyingize omusana; muggulewo amadirisa okwetooloola, mujja kufuna amangu omusana mungi.” Mu ngeri y’emu twanira okuyingiza Kristo, ye musana, ne tuggulawo emitima gyaffe okumusembeza, ne tulyoka tutambulira mu musana amangu. Waliwo ekizikiza kingi mu kiseera kino, ne mu mitima gy’abantu ba Katonda ye. Naye mugoberere, ne mulyoka mufuna omusana mungi. Olwo Kristo alyoleka buli omu ku ffe nti ye ‘Musana’; era alikola n’okusingawo, alitukoleeza omuliro n’omusana gwe, naffe tulyoke twake ng’omusana mu nsi eno enzikiivu.
Katonda ayambe abantu be ye
OKWAKA NNYO,
okumasamasa nga tuva mu kizikiza, abantu balyoke bategeere nti tubadde ne Yesu. Naye mujjukire, ensi ekyawa omusana. Kristo yali musana gw’ensi, n’ensi yagezaako okuguzikiza ku Kalivvaali. Kaakano aleseewo abantu be okwaka. “Mmwe muli musana gw’ensi.” Atulese wano okwaka. Ayagala tube “bbaluwa ennamu, ezimanyiddwa era ezisomebwa abantu bonna.” Ensi tesobola butakwekweta na kutusoma ffe. Bwe tuba abatanywera, kimanye nti ensi erifuna omukisa okwesittalira mu ffe.
Ensi esanga ebizibu bingi mu kkubo; ka twekuume ffe Abakristaayo tuleme kwongera nkonge ndala olw’okutambula kwaffe okutali kwa Kikristo. Katonda atuyambe okukuuma ettabaaza zaffe nga zaaka bulungi era nga zimasamasa! Ebugwanjuba mukwano gwange yali atambula mu luguudo olumu ekiro ekizikiivu, n’alaba omuntu ng’amwolekera ng’akutte ettaala. Bwe yamusemberera n’alaba olw’omusana omulungi nti omuntu oyo talina maaso. Yamuyita, naye ekirowoozo ne kimukwata, “Mazima omuntu oyo muzibe wa maaso.” Yakyuka, n’agamba nti, “Munnange, toli muzibe wa maaso?” “Weewaawo.” “Kale ettaala ogikutte ki?” “Ntwala ettaala abantu baleme kunneesittala, mazima,” omuzibe w’amaaso bwe yaddamu. Ka tuyige ekyokuyigako ku muzibe w’amaaso oyo, era tuyimuse omusana gwaffe, nga gwaka n’ekitangaala eky’omu ggulu ekirungi, abantu baleme kutwesittala.
6. Abawakanyi bagambye nti byonna bya musana gw’omwezi obwereere ku kigambo nti abantu ba Kristo be musana mu kkubo. Kale, ekyo kye kituufu kye tukkiriza; ffe tulaga omusana gwa Kristo nga bwe gutwakako.
OMUSANA OGUKOZEBWA.
Nga bwe kiri n’omusana gw’omwezi, omusana gwaffe gwe musana ogweyazikiddwa. Bwe tuba tubeera mu musana gwa Mulokozi waffe twaka n’omusana gwe: nga bwe kiri ekyenyi kya Musa, ekyayakaayaka nga amaze okubeera ku lusozi ne Katonda. Ka tubeere mu mpewo ey’omu ggulu, era tetuyinza butaaka. Naye buli lwe tunakuwala ne tunafuwa mu kukkiriza, olwo tetulemererwa kufiirwa musana gwaffe.
Njijukira mu kiseera ky’olutalo lw’Amerika nnali mu lukukuŋŋaana lw’okusaba. Twenna twali abazikiivu era abanakuwavu. Ebintu byali bitugendedde bubi okumala akaseera. Ku nkomerero omusajja omukadde n’ayimirira, n’agamba nti, “Kiki ekitutuuseeko, nga tunakuwadde era nga tuweddemu amaanyi? Kiva bulyo ku kubulwa okukkiriza kwaffe.” Musa, Yoswa, ne Dawudi baali basajja ba maanyi mu kukkiriza. Baakkiriza, Katonda kyeyava abassaamu ekitiibwa. Okubulwa kwaffe okukkiriza kuva wa? Katonda tafudde. Akyalina amaanyi, era akyayagala okuyamba leero nga bwe yali bulijjo. Kale, lwaki tetujjudde kukkiriza mu ye? Kya kunyooma Katonda okwerabira nti akyalina amaanyi, ne bwe kiba nga amaggye gaffe gawanguddwa, era nga byonna bifaanana bizikiivu era binakuwavu.
TUUKA WAGGULU W’EBIRE.
Ka mbabuulire ekyantuukako edda bwe nnali ebugwanjuba. Nnayagala okutuuka ku ntikko y’olumu ku nsozi ez’ebugwanjuba. Baali baŋŋambye nti okuvaayo kw’enjuba kulabika bulungi nnyo nga kutunuulirwa okuva ku ntikko. Twatuuka ku nnyumba ey’ekkubo wakati olweggulo olumu, gye twali tunaawummulira okutuusa mu ttumbi, ne tulyoka tusitukira ku ntikko. Mangu ago akabinja kaffe ne katandika n’omukulembeze omulungi. Nga tetunnaba kutambula bbanga ddene ne kitandika okutonnya, ne kifuuka kibuyaga eky’okubwatuka n’okumyansa. Nnalowooza nti tewali nsonga ya kweyongerayo, ne ŋŋamba omukulembeze nti, “Ndowooza kirungi tudde emabega; tetuulabe kantu ku makya gano, n’ebire bino byonna.” “Nedda,” omukulembeze bwe yagamba, “nsuubira nga tunaatera okuyita mu bire bino, ne tutuuka waggulu waabyo, ne tulyoka tufuna endabika ey’ekitiibwa.” Kale ne twongerayo, okubwatuka nga kuwuluguma ku matu gaffe. Naye mangu ne tutandika okutuuka waggulu w’ekire eky’okubwatuka; empewo yali nnyonjo ddala, era enjuba bwe yavaayo ne tufuna endabika ennungi ennyo ey’emisana gyayo nga gikwata ku nsozi ez’oku ntikko; n’oluvannyuma, ng’omusana ogw’ekitiibwa gwatandika okwakira we twali tuyimiridde, ne tusobola okulaba ekire ekiddugavu wansi ennyo w’obugulumivu bw’olusozi lwaffe. Ekyo kye ekyetaagibwa abantu ba Katonda—okutuuka mu mpewo ennyonjo waggulu w’ebire eby’omuyaga, era
OKULINNYA WAGGULU
waggulu ennyo ku ntikko y’olusozi. Eyo gy’onookwatira emisana egisooka egiva ku Njuba ey’Obutuukirivu waggulu ennyo w’ebire n’olufu. Abamu ku mmwe muyinza okuba mu kizikiza kingi n’obunaku; naye temutya, mulinnye waggulu, musemberere Mukama waffe, era mangu munaakwata emisana gye eminyirivu ku mmeeme yammwe, era ginaamasamasira ku balala.
MUKUUME ETTAALA EZ’EMMANGA NGA ZAAKA.
Twanira okubeera ng’abaana ab’omusana, so si ng’abaana ab’ekizikiza. Bwe tuba abazikiivu era abanakuwavu, ensi eneemanya etya nti tuli baana ba mirembe, na ssanyu, na kujaguza? Okumalirira kwaffe kwe kuba kukuuma ettaala zaffe nga zaaka. Emyaka mitono egiyise, ku mulyango gw’omwalo gwa Cleveland waaliwo ettaala bbiri, emu buli ludda lw’olukiba, ezaayitibwanga ettaala ez’engulu n’ez’emmanga; era, okuyingira mu mwalo mirembe ekiro, emmeeri zaali zirina okulaba ettaala zombi zino. Ennyanja zino ez’ebugwanjuba emirundi egimu za kabi okusinga ennyanja ennene. Ekiro kimu eky’omuyaga omungi eryato ery’omukka lyali ligezaako okuyingira mu mwalo. Kapiteeni n’omugoba baali balindirira n’obweraliikirivu ettaala. Bbidde nga wayise akaseera omugoba n’awulikika ng’agamba nti, “Olaba ettaala ez’emmanga?” “Nedda,” bwe baamuddamu; “naye ntya nti tuziyiseeko.” “Ah, ettaala ziri,” omugoba bwe yagamba! “era zirina kuba, olw’olukaka kwe ziyimiridde, ettaala ez’engulu. Tuyiseeko ettaala ez’emmanga, era tufiiriddwa omukisa gw’okuyingira mu mwalo.” Kiki kye baali balina okukola? Baatunula emabega, ne balaba ekifaananyi ekitali kirungamu eky’ennyumba y’ettaala ez’emmanga nga kyolekedde eggulu. Ettaala zaali zizikidde. “Toyinza kukyusa mutwe gw’eryato?” “Nedda; ekiro kya muyaga nnyo. Teriwulira kigobera kyalyo.” Omuyaga gwali gutiisa nnyo ne batayinza kukola kantu. Baaddamu okugezaako okwolekera omwalo, naye ne bakubagana ku njazi, ne basaanawo emmanzi. Batono nnyo abaawona; abasinga obungi baafiira mu mazzi. Lwaki? Kubanga bulyo ettaala ez’emmanga zaali zizikidde.
Naye gye tuli ffe ettaala ez’engulu nga nnungi. Kristo yennyini ye ttaala ery’engulu, ffe tuli ttaala ez’emmanga, era omulanga eri ffe gwe nti, mukuume ettaala ez’emmanga nga zaaka, ekyo kye tulina okukola. Mu kifo Katonda gye yatuteeka asuubira tulyoke twake, tube abajulirwa abalamu, tube ettaala eyaka era emasamasa. Nga tukyali wano omulimu gwaffe kwe kwakira ye, era anaatutwala mirembe ku lubalama olw’omusana olwa Kanani, gye watali nzikiza nate.
7. Naye Kristo asinga okuba Omusana gwaffe mu kkubo kyokka; kubanga ye
OMUYIGIRIZA WAFFE.
Kya kyewuunyo okuba n’omuyigiriza eyatumibwa okuva mu ggulu. “Naye omuntu yenna bw’abulwa amagezi, asabe Katonda, agabira bonna n’obugabi so nga tavuma; era anaagaweebwa” (Yakobo i. 5).
“Bw’abulwa amagezi”: ntya nti waliwo bangi ku ffe abaabulwa amagezi, era n’abasinga obulungi ku ffe oluusi banaabeera mu kutabukatabuka. Waliwo obudde mu bulamu bwa ffe bwenna lwe tulabika nga tuzibiddwa; tuyimirira busse, ne twogera nti, “Nnaakola ntya? Simanyi kkubo erituufu.” Kirekere Katonda, ye kennyini anaaba muyigiriza waffe!
“Mujje gye ndi, mmwe mwenna abakooye era abazitoowereddwa, nange ndibawummuza. Mwetikke ekikoligo kyange, era muyige okuva gye ndi.” Ono ye muyigiriza ow’ekitalo. Abadde n’essomero okumala enkumi z’emyaka; abadde n’abantu abasinga obulungi mu ssomero lye; naye era wakyaliwo ekifo ky’omuyizi omulala. Ekibuga kye eky’okuyigira tekinnajjula, era omuyigiriza ye oyo eyatumibwa okuva mu ggulu. Buli omu, buli muntu mu kibiina kino ayinza okwegatta ku ssomero lino. Yesu anaakwaniriza eyo. Obuusabuusa ku kintu kyonna? buuza Yesu; anaakubuulira.
Ggwe omwonoonyi eyeeraliikirivu, noonya omuyigiriza omulungi, nga Nikodemo bwe yakola: “Omuyigiriza, tumanyi ng’oli muyigiriza eyava eri Katonda.” Bw’omunoonya bw’otyo anaakuluŋŋamya. Anaakukuuma, era anaakutwala mu ddundiro erimu omuddo omuto ne ku mazzi amateefu. Nnasisinkana omukazi olulala eyali ajjudde okubuusabuusa n’ebirowoozo eby’obutakkiriza. Yali tasobola kukkiriza. Okusoma okumala ebbanga ebitabo eby’obutakkiriza kyaleeta ekizikiza n’obunaku ku birowoozo bye. Kyandeetera ennaku okumulaba mu mbeera ng’eyo. Abamu ku mmwe muyinza okuba nga ye. Nnandyagadde mutwale Kristo nga muyigiriza wammwe, olwo ekizikiza kyonna kinaddukira ewala.
Kristo asobola okutuyigiriza. Laba nga bwe yayigiriza abayigirizwa. Teyakoowa nakato okuyiga kwabwe okuva gy’ali. Bw’atyo anaatuyigiriza singa tumuwuliriza bumuwulirizi.
OMULAMUZI OMUKADDE BWE YAKYUSIBWA.
Njijukira, nga nfuluma mu lukukuŋŋaana lw’okusaba olwa buli lunaku mu limu ku bibuga byaffe eby’Amerika emyaka mitono egiyise, omukyala n’agamba nti ayagala okwogera nange; eddoboozi lye lyakankana olw’okuwulira, ne ndaba amangu nti yali azitoowereddwa nnyo ekintu ekimu. Yagamba nti yali amaze ebbanga ddene ng’asabira balo, era yayagala okumanya oba nnandigenze okumulaba; yalowooza nti kiyinza okumuganyula. Erinnya lye ye ani? “Omulamuzi---,” n’ayogera ku omu ku ba bufuzi abaamanyibwa ennyo mu ssaza. “Mmuwuliddeko,” ne ŋŋamba; “ntya nti ssaana kugenda, mukaafiiri anywevu; siyinza kuwakana naye.” “Ekyo si kye ayagala,” omukyala bwe yagamba. “Amaze okuwakana nnyo dda. Genda omwogereko ku mmeeme ye.” Nnagamba nti nnandigenze, wadde nga ssaali na ssuubi lingi. Nnagenda mu nnyumba ye, ne bansembeza mu kisenge kye, ne neeyanjula nti nzize okumwogerako ku bulokozi. “Kale ozze ku bubaka obusirusiru nnyo,” bwe yagamba; “tewali nsonga ya kunnumba, nkugamba bwe ntyo. Sikwatibwa bintu bino byonna, sibikkiriza.”
Kale, ne ndaba nti tewali nsonga ya kuwakana naye; ne ŋŋamba nti, “Nnaakusabira, era njagala onsuubize nti bw’onookyusibwa onontegeeze.” “Ah, weewaawo, nnaakutegeeza,” bwe yagamba mu ddoboozi ery’okuduula. “Ah, weewaawo, nnaakutegeeza bwe nnaakyusibwa!” Nnamuleka, naye ne nneeyongera okumusabira. Bwe wayise akaseera ne mpulira nti omulamuzi omukadde yakyusibwa. Nnali nkomyewo okubuulira mu kibuga ekyo oluvannyuma lwa kabanga, era bwe nnamala okwogera omulamuzi yennyini n’ajja gye ndi, n’agamba nti: “Nnasuubiza okukutegeeza bwe nnaakyusibwa; nzize okukibuulira. Tokiwuliddeko?” “Yee; naye nnandyagadde okuwulira okuva gy’oli engeri gye kyabaamu.”
“Kale,” omulamuzi bwe yagamba, “ekiro kimu, nga wayise akaseera nga onziseeko, mukyala wange yali agenze mu lukukuŋŋaana; tewaali muntu mu nnyumba okuggyako abaweereza. Nnatuula okumpi n’omuliro mu kisenge eky’okusembeza abagenyi, ne ntandika okulowooza nti: Ka tugambe nti mukyala wange mutuufu, nti waliwo eggulu n’omuliro ogutazikira; ate ka tugambe nti ali mu kkubo ettuufu erigenda mu ggulu, nze ndaga wa? Ne ndyoka nsuula ekirowoozo. Naye ekirowoozo eky’okubiri ne kijja: Mazima oyo eyantonda asobola okunjigiriza. Yee, ne ndowooza, bwe kiri. Kale lwaki simusaba? Nnalwanyisa ekyo, naye ku nkomerero, wadde nga nnali nnyekuluntaza nnyo okufukamira, ne ŋŋamba busse nti, ‘Kitange, byonna bizikiivu; ggwe eyantonda osobola okunjigiriza.’
Mu ngeri eteeyoleka, gye nneeyongera okusaba gye nneeyongera okuwulira obubi. Nnali munakuwavu nnyo. Ssaayagala mukyala wange kudda eka n’ansanga bwe ntyo, ne mbbulira ku kitanda, era bwe yayingira mu kisenge ne neefuula nga ngudde otulo. Yafukamira n’asaba. Nnamanya nti ansabira, era nti okumala emyaka mingi emiwanvu yali akoze bw’atyo. Nnawulira nga nnandibuuse ne ŋŋenda okufukamira okumpi naye; naye nedda, omutima gwange ogw’amalala ne gutankkiriza, ne ngalamira busse, nga neefuula nga ngudde otulo. Naye ssaebaka kiro ekyo. Amangu ne nkyusa okusaba kwange; kaakano kwali nti, ‘Ai Katonda, ndokola; nziyako omugugu guno ogutiisa.’
Nnali sinnakkiriza Kristo n’okutuusa mu kiseera ekyo. Nnalowooza nti nnandigenze butereevu eri Kitaffe yennyini. Naye gye nneeyongera okusaba gye nneeyongera okulaba ennaku; omugugu gwange ne gweyongera okuzitowa. Enkeera ssaayagala kulaba mukyala wange, ne ŋŋamba nti ‘Ssaawulira bulungi, era ssaalinde kya nkya.’ Nnagenda mu ofiisi, era omulenzi bwe yajja ne mmusindika eka awummule. Abaakuwandiisa bwe bajja ne mbagamba nti bayinza kugenda olunaku olwo lwonna. Nnaggalawo enzigi z’ofiisi: nnayagala okubeera nzekka ne Katonda. Nnali kumpi neeraluse olw’obunaku mu mutima gwange. Nnakaabirira Katonda anziyeko omugugu guno ogw’ekibi. Ku nkomerero ne nfukamira, ne nkaaba nti, ‘Olwa Yesu Kristo nziyako omugugu guno ogw’ekibi.’ Oluvannyuma ne ŋŋenda eri omusumba wa mukyala wange, eyali amaze emyaka ng’asaba naye olw’okukyusibwa kwange, era omusumba omu oyo eyasaba ne maama nga tannafa. Nga ntambula mu luguudo olunyiriri lwe maama lwe yanjigiriza ne lujja mu birowoozo byange, ‘Buli kye munaasabanga, bwe munaasabanga, mukkirize nti mukifunye, era munaakiweebwa.’ Kale, ne ndowooza nti, Nsabye Katonda, ate wano ŋŋenda okusaba omuntu. Siigende. Nzikiriza nti ndi Mukristaayo. Ne nkyuka ne ŋŋenda eka. Nnasisinkana mukyala wange mu ddiiro nga nnyingira. Ne nkwata ku mukono gwe, ne ŋŋamba nti, ‘Kaakano ndi Mukristaayo.’ Yakyusa langi n’atukula; yali amaze emyaka amakumi abiri mu gumu ng’ansaba, kyokka n’atayinza kukkiriza nti okuddibwamu kwali kutuuse. Ne tuyingira mu kisenge kyaffe, ne tufukamira ku mabbali g’ekitanda mwennyini mwe yafukamiranga emirundi mingi okusabira balo. Awo ne tuzimba ekyoto ky’amaka gaffe; era omulundi ogusooka amaloboozi gaffe ne geegatta mu kusaba. Era nsobola kugamba busse nti emyezi esatu egiyise gy’emyezi egisinze okuba egy’essanyu mu bulamu bwange bwonna.”
Okuva olwo omulamuzi oyo abadde n’obulamu obw’Ekikristaayo obunywevu; era byonna kubanga yajja eri Katonda, ng’asaba obulagirizi.
Bwe wabaawo omu wano leero ng’ebirowoozo bye bijjudde ebirowoozo eby’obutakkiriza, genda eri Katonda mu bwesimbu, era anaakuyigiriza ekkubo ettuufu okuyita mu ddungu eddiddugavu ery’obutakkiriza. Taakuleke mu kizikiza oba mu kubuusabuusa. Gwe mulimu gwa Setaani okutwala abantu mu kubuusabuusa okufaanana ng’okwo; amanyi bulungi nti bw’abatuusa eyo aba abanyweza.
Gwe mulimu gwa Setaani okukukuuma mu butamanya oba mu kubuusabuusa. Gwe mulimu gwa Katonda okukuyigiriza. Omuyigiriza ye Kristo; alondeddwa Katonda olw’omulimu guno. Katonda atuyambe ffenna okumusembeza nga muyigiriza waffe.
8. Kaakano tulabye Kristo nga Mulokozi waffe, Omununuzi, Omuwonyi, Omukulembeze, Omusana, n’Omuyigiriza. Naye akyali asingako; era ye
OMUSUMBA WAFFE.
Kye kirowoozo ekiwoomerera nnyo gye ndi, “Mukama ye musumba wange; siryetaaga.”
Tewali n’omu wano, okuggyako abaana abato ddala, atategeera mulimu gwa musumba. Alabirira ekisibo kye, akikuuma okuva mu kabi, akiriisa, akitwala mu ndundiro ezisinga obulungi. Mu butuufu, Zabbuli ey’amakumi abiri mu esatu njogera ntuufu ku bivunaanyizibwa by’omusumba omulungi: “Mukama ye musumba wange; siryetaaga,” n’ebirala.
Oyagala okuliisibwa; ojja kubuluubuuta ng’onoonya ekintu eky’okumatiza okwegomba kw’emmeeme yo? Kale, nkugamba, toolisanga kantu ka kumatiza kwegomba kwa mutima gwo. Ensi teyinza, era teyayinza, kumatiza mmeeme erina enjala. Mukama Yesu asobola—ye Musumba ow’amazima. Anoonya okuzza obuggya emmeeme yo, okukuzza mu makubo ag’obutuukirivu. N’okutuusa mu kufa anaakukulembera, era n’akuyisa mirembe mu kisiikirize kyakwo n’akutwala mu nsi esinga obulungi. Maama, taata, munaamwatula nga Musumba wammwe?
Ggwe omuvubuka, ggwe omuwala omuto, munaamufuula Musumba wammwe?
Ggwe omwana wange omuto, onoofuula Yesu Musumba wo? Anaakukulembera mirembe era mpola.
Musobola, mmwe mwenna, bwe munaayagala. Kubanga “Katonda yamuwaayo awatali kwesooza ku bwaffe ffenna,” alyoke atufune okuba ekisibo kye. Anaatukulembera okuyita mu bulamu, okutuuka ku mabbali ga Yoludaani; anaatusomosa omugga omuddugavu okutuyingiza mu bwakabaka bwe. Ye Musumba omukwatampola, ayagala.
Oluusi nsisinkana abantu mu kisenge eky’okwebuuza abeeraliikirivu abakuza enneewulira enkambwe, enkaawa eri Katonda, okusinga olw’okuba nga baabonyaabonyezebwa. Maama omu yaŋŋamba olulala nti, “Ah, Owaffe Moody, Katonda ankoze obutali bwenkanya; azze n’aggyawo omwana wange.” Mmwe bamaama abaabonyaabonyezebwa abaagalwa, Katonda tazizza baana bammwe mu bulamu obulongoofu era obw’essanyu? Muyinza obutakitegeera kaakano, naye mulikitegeera oluvannyuma. Ayagala okubatwala eyo waggulu.
OMUSUMBA OW’EBUVANJUBA.
Mukwano gwange, eyali abadde mu nsi ez’ebuvanjuba, yaŋŋamba nti yalaba omusumba eyayagala ekisibo kye okusomoka omugga. Ye kennyini yayingira mu mazzi n’akiyita; naye nedda, tekyamugoberera mu mazzi. Yakola ki? Yasiba ekiwato kye n’asitula akaana k’endiga kamu buli mukono, n’abbika butereevu mu mugga, n’aguwunguka nga tatunula na kutunula mabega. Buli lwe yasitulanga obwana, endiga enkulu ne zitunula mu maaso ge ne zitandika okubukaabira; naye bwe yeeyiwa mu mazzi baanyina ne beeyiwa nga bamugoberera, era ekisibo kyonna ne kigoberera. Bwe baatuuka ku ludda olulala n’assa wansi obwana, era mangu bannyinaabwo ne babeegattako, ne wabaawo okusisinkana okw’essanyu.
Mukwano gwange agamba nti yalaba ng’endundiro ez’oku ludda olulala zaali nnungi nnyo era ennimiro nga za kiragala; era olw’ekyo omusumba yali abasomosa. Omusumba waffe omukulu ow’e Palesitaayini akola bw’atyo. Omwana oyo gw’aggye ku nsi aggyibwa buggyibwa n’atwalibwa mu ndundiro eza Kanani ez’omuddo omuto, era omusumba agenderera okusika emitima gyammwe okugigoberera, okubayigiriza “okuteeka emitima gyammwe ku bintu ebiri waggulu.” Bw’anaggyawo Maliya wo omuto, oba Ediisi, oba Juliya, kikkirize ng’okuyitibwa okutunula waggulu n’ebweru w’awo. Ggwe maama, okaabira omwana wo omuto amaziga amakaawu? Tokaaba! Omwana wo agenze mu kifo gye watali kukaaba wadde ennaku. Wandyagadde akomewo? Weewaawo nedda n’akatono.
Kristo ye Musumba waffe—omwesigwa era ayagala. Wadde obulwadde, oba obuzibu, oba n’okufa kwennyini, kubeeko okujja mu nnyumba yaffe, ne kutwala abaagalwa baffe, era tebafiiridde, wabula bakulembedde kutugenda mu maaso. Katonda ayambe buli omu ku ffe okumufuula Musumba waffe.
Singa ebbanga liyingirira, nnandyagadde okuyingira mu nsonga ya Kristo nga Kuweebwa Obutuukirivu kwaffe, Amagezi gaffe, Obutuukirivu bwaffe, Mukwano agwokwatagana n’okusinga owooluganda; naye kyandimaze obulamu obutaggwaawo bwonna okwogera Kristo ky’ali eri abantu be, n’ekyo ky’abakolera.
Njijukira bwe nnali mbuulira ku nsonga eno mu Sukokolande, bwe nnamala, ne ŋŋamba omusajja nti “Nnali munakuwavu nti ssaayinza kumaliriza nsonga olw’okubula kw’ebbanga.” “Okumaliriza ensonga,” Omusukoko bwe yagamba, “kyo kyandyagadde obulamu obutaggwaawo bwonna, era ne bwe kityo tekyandibadde kituukiridde; gunaaba mulimu gw’omu ggulu.”
9. Nate omulundi omulala, ka tutunuulire Kristo nga
OMWETISI W’EMIGUGU GYAFFE.
Nga njagala okumulowoozaako ng’omwetisi w’emigugu gyaffe awamu n’okuba omwetisi w’ebibi byaffe. Yeetikka ebibi byaffe, wadde nga bisinga obungi enviiri ez’oku mitwe gyaffe. Wadde nga emigugu gino minene era gya ntiisa, Katonda agisse gyonna ku Yesu.
“Ai Kristo, migugu ki egyavuunika omutwe gwo!
Omugugu gwaffe gwateekebwa ku ggwe.”
Oludda olwo olw’okwetikka kwe emigugu tumaze okulutunuulira mu mulimu gwe nga Mulokozi era Omununuzi. Kaakano njagala okuyingira mu kirowoozo ekiwoomerera, ekimbadde ekizzaamu amaanyi ekinene.
“Mazima yeetikka ennaku zaffe, n’asitula obuyinike bwaffe.” Kya kitiibwa, si bwe kiri, okumanya nti tulina Omulokozi afaanana bw’atyo? Osobola okuwulira nti asitudde omugugu gwo okuguggya ku bibegabega byo n’aguteeka ku kibegabega kye ye? Olwo onoowulira ng’oli mwangu mu mutima.
OMUTIMA OMWANGU.
Ku mulundi gumu, nga mmaze okwogera bwe ntyo, omukazi n’ajja mu maaso, n’agamba nti, “Ah, Owaffe Moody, kirungi gy’oli okwogera bw’otyo, ku mutima omwangu. Naye oli musajja muto, era singa wabaddewo omugugu omuzito nga gwange wandyogedde mu ngeri ndala. Nze ssiyinza kwogera bwe ntyo, omugugu gwange munene nnyo.” Nnaddamu nti, “Naye si munene nnyo eri Yesu.” “Ah,” n’agamba, “siyinza kugusuula ku ye.” “Lwaki nedda? mazima si munene nnyo gy’ali. Si nti munafu. Wabula kubanga toyagala kuguleka gy’ali. Oli ng’abalala bangi. Tebaagula kuguleka gy’ali. Batambulatambula nga bawambaatidde omugugu gwabwe, kyokka nga bagukaabira. Mukama ky’ayagala kwe nti, ogumuleke, omuleke agwetikke ku lulwo. Olwo onoobeera n’omutima omwangu, ennaku ziriddukira ewala, so tewaabeewo kussa myoyo nate. Omugugu gwo gwe guuwa, munnange, gw’otoyinza kuleka na Kristo?” N’addamu nti, “Nnina omwana omulenzi eyabuulubbuuka ku nsi. Tewali amanyi gy’ali okuggyako Katonda.” “Kristo tayinza kumuzuula, n’amukomyawo?” “Ndowooza asobola.” “Kale genda obuulire Yesu, omusabe akusonyiwe olw’okubuusabuusa amaanyi ge n’okwagala kwe; tolina buyinza kumutabuula.” N’agenda ng’azzeeddwamu amaanyi nnyo, era nzikiriza nti ku nkomerero omwana we eyabuulubbuuka yakomezebwawo gy’ali!
OKUSABA KWA MAAMA OKUDDIBWAMU.
Embeera eno enzijukiza kitaawe ne maama abatya Katonda mu nsi yaffe, abaana baabwe omubereberye eyali agenze e Chicago ku mulimu. Muliraanwa waabwe yali mu kibuga ku nsonga ezimu, n’asisinkana omuvubuka ng’atagala mu nguudo ng’atamidde. Yalowooza nti, “Nnaategeeza ntya bazadde be?” Bwe yadda mu kyalo kye, yagenda n’ayita kitaawe ebweru, n’amutegeeza. Kyali kifube kya maanyi eri kitaawe oyo, naye n’atagamba maama kantu okutuusa abaana abato bwe baamala okugenda okwebaka; abaweereza baali bawummudde, era byonna nga bisiriikiridde ku kayumba kali akatono ku ttale ery’ebugwanjuba. Ne basembeza entebe zaabwe ku kameeza k’omu ddiiro, n’alyoka amutegeeza amawulire amanaku. “Omwana waffe alabiddwa ng’atamidde mu nguudo z’e Chicago—ng’atamidde.” Ah, maama oyo yanakuwala nnyo; tebaasula tulo tungi kiro ekyo, wabula baamala essaawa nga basabira omwana waabwe n’obunyiikivu. Awo obudde bwe bwali bunaatera okukya maama n’awulira mu mutima gwe okukakasa nti byonna binaaba birungi. N’ategeeza kitaawe nti “yali agusudde ku Mukama, yali aleseewo omwana we ne Yesu, era yawulira nti anaamulokola.” Wiiki emu okuva mu kiseera ekyo omuvubuka n’ava e Chicago, n’atambula olugendo lwa mayiro ebikumi bisatu okutuuka mu nsi; era bwe yatuuka eka, n’ayingira, n’agamba nti, “Maama, nzize eka okukusaba onsabire.” Ah, okusaba kwe kwali kutuuse mu ggulu; yali agusudde omugugu gwe ku Yesu, era yali agwetiise ku lulwe. Yatwala omugugu, n’awaayo okusaba kwe nga kumansiddwako omusaayi ogutangirira, n’akuddibwamu. Mu nnaku bbiri omuvubuka oyo n’akomawo e Chicago ng’asanyukira Omulokozi. Kya kyewuunyo okuba ne Kristo ng’omwetisi w’emigugu gyaffe! Nga kyangu, nga byangu ebitutuma nga tubisudde ku ye!
Ogamba nti Kristo taliiko ky’akutuma? Bwe kiba bwe kityo, kiva bulyo ku kuba nga toyagala kumusembeza. Eri bonna abanaamusembeza ye Mulokozi okuva mu kufa, Omununuzi okuva mu maanyi g’ekibi, Omuwonyi okuva eri abalabe baffe, Omukulembeze okuyita mu ddungu; ye kkubo lyennyini, ye Musana mu kizikiza, ye Muyigiriza eri abantu be, ye Musumba w’ekisibo kye, Okuweebwa Obutuukirivu kwaffe, Amagezi, Obutuukirivu, Mukulu waffe ow’oluganda, Omwetisi w’emigugu. Mu butuufu ye “byonna mu byonna eri ffe.”
Kale jja eri Kristo; ah, jja leero,
Kitaffe, n’Omwana, n’Omwoyo bagamba,
Omugole addamu okuyita,
Kubanga anaanaaza ebbala lyo ery’omusango,
Okwagala kwe kunaakkakkanya obulumi bwo obukooye,
Kubanga Kristo ye Byonna mu Byonna.
Nkendo za bonna. Ebiwandiiko ebisibuka ku ekitundu eky’entandikwa.