Ekyama ky'Obulamu Obusanyufu

Obulamu buno obupya obw'omwoyo bwe nnali nnyingidde bwaweebwa amannya ag'enjawulo mangi. Abamesodisiti baabuyita "Omukisa ogw'Okubiri" oba "Omukisa ogw'Okutukuzibwa." Ab'ekibiina ky'Abapresbyteriya baalonda "Obulamu obw'Ekiwaggulu" oba "Obulamu obw'Okukkiriza." Ab'Emikwano baabwogerako nga "obulamu obukwekeddwa mu Kristo mu Katonda." Ne bwe wandibaddewo ebigambo ebyenjawulo, amazima agali emabega w'ebigambo ebyo byonna gaali gamu gagenkanankana, era gandiyinzizza okwolekebwa mu bigambo bina byokka: "Si nze, wabula Kristo."

Mu buli mbeera, ensonga enkulu yali kwewaayo — okweteeka mu mikono gya Mukama alyoke akole munda yaffe, ng'atereeza okwegomba kwaffe n'ebikolwa byaffe okusinziira ku kwagala kwe. Kyategeeza okumukkiriza ku kigambo kye: okumwesiga si kwokka okututaasa mu kibonerezo ky'ekibi naye n'okututaasa mu maanyi g'ekibi, n'okukkiriza ekisuubizo kye eky'okutuwa ekisa n'obuyambi mu buli kiseera eky'obwetaavu.

Nze kennyini, njagala okukiyita butereevu nti "obulamu obw'okukkiriza," kubanga eryo lye linnyonnyola erisinga obwangu.

Naye mu kitabo mwe nnakinnyonnyolera obulambulukufu ennyo, nnakiyita nti Ekyama ky'Obulamu Obusanyufu, kubanga okumala ebbanga ddene ddala kyali kyama gye ndi — era kubanga ntya nti kikyali kyama eri abaana ba Katonda enkumi na enkumi abakyatagala wansi w'emigugu emizito gy'emu gye nnali neetisse. Tekyali kyama olw'okuba nga Katonda yakikweka, wabula olw'okuba nga sinnaba kukizuula. Bulijjo kibadde kyama ekyeyolese — nga kyanjaddwa lwatu ku mpapula z'Ebyawandiikibwa — singa nnali nnina amaaso ag'omwoyo agasobola okukiraba.

"Ebyama bya bakatonda biva dda edda, bikuumibwa emirembe gyonna, ne biboolebwa emirembe gyonna; bibuulirwa mu matu gonna, naye bilangirirwa mu lulimi amakulu gaalwo bakatonda bokka be basobola okuggulawo."

Ente n'omugezigezi bayinza okutunuulira ennimiro y'emu, naye ne balaba ebintu eby'enjawulo ddala. Mu ngeri y'emu, nga sinnaba kuzuula kino ekya kitiibwa era ne bwe nnamala okukizuula, nnatunuulira Bayibuli y'emu era ne nsoma n'ennukuta z'emu — naye nnaziraba n'amaaso ag'enjawulo ddala. Ebyawandiikibwa, ng'obutonde, biba byanjuluze eri bonna, naye si bonna abaziraba mu mazima. Etteeka ery'okusika ery'ensi lyakola mu bwerufu mu maaso g'abantu okumala emyaka mingi, naye Newton yekka ye yalitegeera. Mu ngeri y'emu, etteeka ery'okukkiriza lyali liwandiikiddwa mu bwerufu mu Bayibuli, wadde nga nnali sisobola kulyawula. Amaanyi ge tukozesa mu butonde si ffe twagatonda, twagazuula bwazuuzi; gaaliwo mu mazima nga bwe gaali oluvannyuma lw'okuzuulibwa nga bwe gaali nga tegannazuulibwa. Era nkakasa nti tewali muzuuzi wa ssaayansi eyali awuliddemu essanyu erisinga lye nnawulira nga nzuula "ebyama bya Katonda."

Essanyu lyange lyali lingi nnyo nga neewaliriza okukyogera eri buli muntu — okukakaafuubalira nti banimpuliriza. Ku lubereberye, baze — eyali omukozi wa Kristo omunyiikivu era omuwanguzi — yali atidde katono. Yatya nti nnaba nsanyukira mu nsobi ng'eyandindumbye era oboolyawo n'abalala.

Yeeddangamu emirundi mingi ku ndowooza egamba nti "omuntu ow'edda" ali munda yaffe teyandiwangulibbwa ddala mu bulamu buno, era bulijjo yandituguddemu mu ngeri emu ey'obuddu.

Enkya emu, bwe twali twogera ku kino, nnagamba nti, "Kale, kiyinzike oba nedda, Bayibuli mazima ekigamba. Olowooza otya ku kifo kino mu Abaruumi 6: 'Nga tumanyi kino nti omuntu waffe ow'edda yakomererwa awamu naye, omubiri ogw'ekibi gulyoke guzikirizibwe, tuleme okuddayo okuweereza ekibi.' Kino kiyinza kutegeeza ki okuggyako nti amaanyi g'ekibi gagenda kuwangulwa ddala, tuleme okwongera okugaweereza?"

Ng'ekyewuunyisiddwa ekitangaala ekyabwatuka ekyafaanana ng'ekimyanse okuva mu bigambo ebyo, yagamba nti, "Tewali kifo kifaanana bwe kityo mu Bayibuli."

"Nedda, waliwo," nnaddamu. Nnaggulawo Bayibuli yange ne ngimulaga. Kyali olunyiriri lwe yali amanyi okumala emyaka mingi, naye mu kaseera ako lwamulabikira n'amakulu amapya era agakwata omuntu ku mutima nga yeewuunya ng'atalulabangako. Lwaleeta okukakasibwa okw'amaanyi, era okuva mu kaseera ako teyawummula okutuusa lwe yazuula amazima ye kennyini.

Ebyo bye yawandiika ye kennyini ku kuzuula kuno, ebyafulumizibwa mu 1868, bye bino. Ng'amaze okunnyonnyola ekibulako kye yali awulira mu bulamu bwe obwa Kikristaayo, yeeyongera nti: "Nnamanya nti Bayibuli yafaanana ng'esuubiza Omukristaayo obulamu obusinga obwo bwe nnali mmanyi, era okumala emyaka mingi okukakasibwa kwakula mu nze nti waliwo ekitundu ky'amazima ga Katonda kye nnali sinnaba kuzuula. Nnawulira nti waliwo ekintu ekikulu ekyali kibulako mu ngeri gye nnali ntegeeramu Ebyawandiikibwa — ekintu ekyandireese omwoyo ogwo ogw'okwagala Bayibuli gw'elangirira nti musingira waggulu okumanya kwonna n'okukkiriza kwonna. Emirundi mingi nnayogeranga ku kuwulira kwange okukula nti waliwo amazima agali galindiridde okumatuka okuva mu Kigambo kya Katonda — ekintu ekyandijjuza emitima gyaffe okwagala okusobola okugumira ebintu byonna. Okuwulira kwange kwali kunywevu nnyo nga ntegeka olukuŋŋaana n'ab'ooluganda abamu abamanyi obulungi Ebyawandiikibwa tulyoke twekenneenye, n'obwegendereza era mu bujjuvu, kitundu ki eky'Ekigambo kya Katonda kye twali tulemeddwa okutegeera n'okuyigiriza.

Embeera ez'omu kiseera zaalwisaawo olukuŋŋaana olwo, naye mu kiseera ekyo — okuyita mu kkubo eritasuubirwa n'akatono — nnaweebwa ekyama ekyanjigiriza essanyu ery'eddembe erya Kikristaayo n'amaanyi ag'okuweereza okw'amazima. Ekyama ekyo kwe kukkiriza. Nga kya kyewuunyo nti nze, eyayigirizanga bulijjo okukkiriza ng'ekkubo ery'okusonyiyibwa ebibi, nnali sisobola kulaba nti okukkiriza kwokka kwe kkubo ery'okununulibwa okuva mu maanyi g'ekibi agali munda. Si mwonoonyi yekka, naye n'Omukristaayo bw'atyo, ateekwa okufuna buli kimu olw'okukkiriza.

"Mu kiseera kino, nnasisinkana Abakristaayo abamu obulamu bwabwe obw'omunda, nga bwe baabunnyonnyola, bwafaanana ng'obw'enjawulo ddala ku bwange. Baalangirira nti okutukuzibwa okw'amazima kufunibwa, nga bwe kiri n'okuweebwa obutuukirivu, olw'okukkiriza okwangu; nti kuyinza okutuukirira mu kaseera konna ng'okukkiriza kw'omuntu kusobodde okukukwatira ddala; era baanywerera nti bo bennyini baali bakirabye. Ensonga eyo yeeyongera okunsisinkana, era emirundi n'emirundi ebifo by'Ebyawandiikibwa byanjuliriruzibwa — ebifo bye nnali nkkiriza mu bwesimbu nti nnabiwuliramu ddala. Naye nnatunuulira ensonga yonna n'okweraliikirira okunene, kubanga kyandabikira nti kye baanoonya era kye baagamba nti balina tekyali kirala okuggyako obutuukirivu obw'amazima mu mubiri — era ekyo, nnamanya nti tekiyinzika."

Sisobola kunnyonnyola bunene bw'obukyayi bwe nnawulira eri okuyigiriza kuno. Ebirowoozo bitono bye byali bimbuusizzaamu obujeemu obw'ekitegeka bwe butyo, era nnamala essaawa nnyingi nga neeraliikirira ku kye nnali nlowooza nti bye biva mu "buyigiriza obw'obulimba" buno okusensera mu ffe ebibi ebyakabi. Okulwanyisa kwange kwali kunywevu nnyo nga n'ebifo by'Ebyawandiikibwa bye nnamanyira ddala — ebiwandiiko bye nnali mmaze emyaka mingi mmanyi — byafaanana ng'eby'obugwagwa era nga tebikyategeerekeka omuntu bwe yabijuliza okukakasa nti okutukuzibwa kwava mu kukkiriza, era nti kyasoboka "okutambulira mu ngeri esaanira Mukama okumusanyusa mu byonna."

Enkya emu, Abaruumi 6:6 lwansomerwa: "Nga tumanyi kino nti omuntu waffe ow'edda yakomererwa awamu ne Kristo, omubiri ogw'ekibi gulyoke guzikirizibwe, tuleme okuddayo okuweereza ekibi." Munnange yagattako nti, "Mazima ebigambo bino biteekwa okutegeeza ekintu — era ekintu ekisobozesa omukkiriza okulekera awo okuba omuddu w'ekibi."

Nnewuunya nnyo amaanyi g'olunyiriri olwo okutuusa lwe nnayogerera waggulu n'obunyiivu nti, "Ekifo ekyo tekiri mu Bayibuli!" — wadde nga, mu mazima, kyali kimu ku bifo ebisinga okumanyika mu Byawandiikibwa byonna gye ndi. Bwe nnakakibwa okukkiriza nti mazima kyaliwo, nneekweka mu nnyinnyonnyola nti kyali mazima ga mu mbuga za mateeka bwokka: ekintu ekiri amazima "mu maaso ga Katonda," naye ekitali mazima mu bulamu bw'Omukristaayo.

Naye okuva mu kaseera ako, nnatandika okwebuuza oba mpozzi waliwo amazima mu kye abantu bano baayigiriza. Mpolampola ne kintangaalira nti nnali mbategedde bubi. Tebaali boogera ku butuukirivu mu mubiri, wabula ku kufa kw'omubiri — n'obulamu obukwekeddwa mu Kristo.

Obulamu obw'okubeera mu Ye, okutambulira mu Ye, okuba omulamu olw'amaanyi ge — obulamu obw'obuwanguzi n'essanyu obwali busanyusa Katonda ddala.

"Kale ekyo kye mutegeeza kyokka?" nnabuuza omulundi gumu, amazima gano bwe gaali ganfubirwako n'amaanyi agatali ga bulijjo. "Ekyo tekirina kipya. Bulijjo nnaba nkimanyi."

"Naye obumaze okubeera mu bwo?" okuddamu bwe kwajja.

"Yee," nnaddamu, "mbadde omulamu bwe ntyo oluusi n'oluusi. Emirundi mingi neewaddeyo mu bujjuvu mu bujjanjabi bwa Mukama ne ntegeera nti nnali nfudde, era nti Ye yekka ye yali omulamu mu nze."

"Okimanyi ng'ekintu ekibaawo oluusi n'oluusi," munnange bwe yagamba n'obukkakkamu. "Naye wali okimanyiddeko ng'obulamu? Ogamba nti oluusi weekweka mu Mukama — naye wali okoze amaka go mu Ye?"

Nnalaba amangu ago nti sikoze bwe ntyo. Okukkiriza kwange mu nsonga eno kwali kwa kaseera buseera. Mu biseera eby'obuzibu obutali bwa bulijjo, oba buli lwe nnawulira nga ndi munafu ennyo, nnakyukira Mukama yekka era bulijjo nnamusanga ng'annyweza mu bwetaavu bwange. Naye nti ekintu kino ekibaawo oluusi kyandifuuse — era kyandisaanidde okufuuka — ekintu eky'obulamu bwange bwonna, tekyali kinnajjira mu birowoozo.

"Wandirowoozezza otya," munnange bwe yeeyongera, "ku bantu abeesiga Kristo mu ngeri ey'oluusi n'oluusi bwe etyo olw'obulokozi bw'emyoyo gyabwe? Ka tugambe nti wiiki emu bawulira nga tebalina maanyi ne beesuula ku Ye mu bujjuvu, ne wiiki eddako bagimala nga bagezaako okwefunira obulokozi ekitundu bo bennyini, nga bamusaba bwokka okuyunja ekyo kye babuliddwa. Toolowooze nti enkola ng'eyo teekwatagana era ya busirusiru? Naye ate si kwe kutakwatagana kwe kumu — era okuvvoola Kristo bwe kumu — okumwesiga mu ngeri eno ey'okuddamu-okulekera awo mu bulamu bwo obwa buli lunaku? Oluusi ng'otambulira mu kukkiriza, oluusi ng'oyeesiga amaanyi go ggwe?"

Saasobola kwegaana mazima ga kino, era obusoboke — n'obulungi — obw'obulamu obw'okukkiriza okutasalako ne butandika okwanjuluza mu maaso gange.

Bwe kityo bwe kwali okunnyonnyola kwa baze ku kye yazuula. Ku ssanyu lyange eddene, okuva mu kiseera ekyo ne twegatta ddala mu nsonga eno. Si kubanga omu ku ffe yakkiriza nti tufuuse abatalina kibi, oba nti tetwaddayo kugwa. Wabula, twali tuzudde ekyama ky'obuwanguzi — nti tetwali baddu ba kibi nate, abawalirizibwa okuwuluma eri amaanyi gaakyo, naye twasobola, singa twagala, okufuuka "abasinga okuwangula ku bw'oyo eyatwagala."

Kino tekyategeeza nti okukemebwa kwakoma. Naye twali tuyize nti Mukama asobola era ayagala okututaasa okuva mu buli kukemebwa — singa twamwesiga. Twalaba nti enzikiriza yaffe eya edda — nti twali tulagirwa okuba "abaddu b'ekibi" obulamu bwaffe bwonna — yali ekontana n'Ebyawandiikibwa era nga kya kuwaayiriza obujjuvu bw'obulokozi bwa Kristo, kubanga yafiira ddala okututaasa mu buddu bw'ekibi. "Kubanga ekibi tekiibafugenga, kubanga temuli wansi w'amateeka, wabula wansi w'ekisa."

Tweyongera okuyiga nti okukkiriza — okukkiriza kwokka — kwe kkubo ery'obuwanguzi, era nti okufuba n'okwerwanako tekiimalako kantu mu lutalo luno. Omugabo gwaffe kwali kwewaayo n'okwesiga; omugabo gwa Katonda gwe gwali ebirala byonna.

Omulundi ogw'okusatu, nga bwe ŋŋambye, olutimbe lwafaanana ng'oluggibwako ku mpapula z'Ebyawandiikibwa, era buli wamu twalaba "ekyama ky'obuwanguzi" nga kimasamasa mu nnukuta ez'ekitangaala. Ebiwandiiko eby'edda byabala n'obujjuvu obupya. Twekwaseeko, ng'ekyokulabirako: "Kubanga buli ekyazaalibwa Katonda kiwangula ensi; era buno bwe buwanguzi obuwangula ensi, kwe kukkiriza kwaffe. Ani awangula ensi wabula oyo akkiriza nti Yesu ye Mwana wa Katonda?" Edda twalowooza nti kino kyayogera ku buwanguzi obw'omu maaso, oluvannyuma lw'okufa. Kaakano twalaba nti kyayogera ku buwanguzi obwa kaakati, olw'okukkiriza okwa kaakati, nga tukyali balamu mu nsi.

Oba kino: "Laba Omwana gw'Endiga owa Katonda, aggyawo ekibi ky'ensi." Bulijjo twali tukitwala ng'ekitegeeza okuggyibwawo kw'ekibonerezo ky'ekibi. Kaakano twalaba nti kyategeeza okuggyibwawo kw'amaanyi gaakyo — nti tekyetaagisa nate kukiweereza oba okufuulibwa omuddu waakyo.

Nnandiwadde ebyokulabirako ebitabalika eby'okwanjulwa kuno okw'Ebyawandiikibwa, naye bino biteekwa okumala. Twali tukoze okuzuula okukyusa, era ne kujjuza buli kirowoozo kyaffe. Buli lwe nnasisinkana munnange, ekibuuzo kyange ekisooka kyali nti, "Olina budde bumeka? Ndina ekintu eky'ekitalo eky'okukubuulira." Era nnayiwanga oluganda lwange olw'obulokozi obukulu bwe nnali nzudde.

Eri abasinga obungi, kyali kipya era kisanyusa nga bwe kyali gye ndi, era bangi baakyaniriza amangu ago ng'amazima ag'okwerabirako. Naye munnange omu — oyo yennyini eyansisimula eri eby'eddiini nga nnina emyaka kkumi na mukaaga, era eyabadde omwesigwa wange asinga okumpi mu by'omwoyo okuva olwo — yawuliriza n'oluvannyuma n'agamba nti, "Naye Hannah, ekyo tekirina kipya. Bulijjo nnaba nkimanyi."

"Kale lwaki," nnaleekaana n'obusungu, "tewaali ntegeezaako? Wamanya nga bwe nnafuba emyaka gino gyonna — nga mpangula entalo entono, nga nsingibwa nnyingi nnyo — ate mu kiseera ekyo kyonna ng'olina ekyama kino eky'obuwanguzi so tewaali ntegeezaako! Wasobola otya okuba omukambwe bwe kityo?"

"Naye nnalowooza nti buli muntu yali akimanyi," yagamba. "Kye Abakwakeri bye baabadde bayigiriza bulijjo. Okubuulira kwabwe kumpi kwonna kwoli ku kino."

"Kale," nnagamba, "si buli muntu akimanyi. Batono nnyo abakimanyi. Abakristaayo abasinga obungi bakkiriza nti bateekwa okusigala nga 'baddu b'ekibi' obulamu bwabwe bwonna olw'obunafu bw'omubiri. Era abasinga obungi balowooza nti bwe banaaba baja okufuna obuwanguzi, bateekwa okubulwanirira bo bennyini, era okuggyako ng'okuwangulwa kulabika kuli kumpi lwe bayinza okukoowoola Mukama okuyamba. Tebategeera nti olutalo luteekwa okuweebwa Ye okuva ku ntandikwa — nga Abayisirayeri bwe bayimirira kkookkoolo ku Nnyanja Emyufu ne balaba obulokozi bwa Mukama."

"Era," nnagattako n'obukakafu, "nteekateeka okubuulira kino buli muntu gwe nsobola."

Era bwe ntyo bwe nnakola. Omuto oba omukulu, ne bwe baali Bakristaayo abakuze oba abaakatandika — tewaali eyawona kuwulira oluganda singa nnaba nvumiriza okwogera. Kumpi bonna abaaluwulira baalwaniriza ne batandika okuba abalamu mu maanyi gaalwo.

Omu ku bo yali muwala wange omuto, eyali n'emyaka nga musanvu oba munaana. Yali atandise okukulaakulanya obukakanyavu obw'omutima obw'amaanyi bwe nnasanga nga kumpi tekisoboka kufuga. Ye kennyini yakitegeera nti kibi era yafuba nnyo okubuwangula, naye yafaanana ng'akwatiddwa bwo. Olunaku lumu yajja gye ndi, ng'atabuddwatabuddwa, n'agamba nti, "Maama, lwaki ndi mukambwe bwe ntyo? Mmanyi nti ndi kawala ka Kikristaayo, era nnalowooza nti abaana Abakristaayo bulijjo baba balungi. Naye ne bwe nfuba ntya okwefuula omulungi, sisobola kwewala kuba mukambwe."

Okuva mu bye nnali mmaze okulaba, nnamutegeera bulungi ddala. Nnagamba nti, "Ndowooza, mwana wange, ensonga eri nti ogezaako okwefuula omulungi. Tetusobola kwefuula balungi, ka tufube tutya. Kitaffe ali mu ggulu yekka y'asobola okukikola. Buli lw'owulira ng'okemeddwa okuba omukambwe, mubuulire byonna, mumusabe akufuule omulungi, olwo omwesige akikole. Mazima ajja kuggyawo obukambwe."

Yalowoozaako akaseera n'agamba nti, "Ah, ekyo nnali sikimanyi. Nnalowooza nti oteekwa okukozesa okwagala kwo n'okikola wekka."

Yagenda mpola nga tasaba, nga kirabika alowooza ku kirowoozo kino ekipya. Mangu ago nnalaba enkyukakyuka enene. Obukakanyavu bwe bwafaanana ng'obuweddewo ddala; yali muteefu era omuwulize ng'omwana gw'endiga. Sirina kye nnagamba, kubanga nnayagala okussa ekitiibwa mu bukwakkulizo bw'akaseera ako. Nga wayiseewo ennaku ntono, nnamuwulira ng'azannya mpola n'ebibbo bye era ng'ayogerera mu ddoboozi ery'essanyu erisirikitivu nti, "Ah, nsanyuse nnyo nti Kitange ali mu ggulu ampindula omulungi ennyo. Kiwoomera nnyo okuba omulungi."

Nga bwe kiri sirina kye nnagamba. Naye nga wayiseewo ennaku ntono ez'ekiro, nga mmusseeka mu kitanda, yayogerera waggulu nti, "Ah, Maama, tosanyuse nti Kitange ali mu ggulu ampindula omulungi ennyo? Agenda kunfuula omulungi nnyo n'okusingawo, naye tosanyuse nti ampindudde omulungi nga bwe ndi kaakano?"

Nga mmuwambaatira era mmunywegera, nga nsanyukira wamu naye, yagattako n'obunyiikivu nti, "Maama, obuulira buli muntu ku kino?"

Nnagamba nti ngezaako, naye ye n'anywerera nti, "Tosaana kugezaako kwokka — oteekwa okukikola ddala buli lw'obuulira. Ndowooza abantu bangi bali nga bwe nnali — nga bayagala okuba abalungi naye nga tebamanyi ngeri. Oteekwa okubuulira buli muntu gw'osisinkana."

Bulijjo nkitutte ng'ekika ky'okuyitibwa okwa Katonda eri omulimu gwange.

Mu mazima, emitima gyaffe gyali gijjudde nnyo nga kumpi tetwetaaga kugumibwa. Buli gwe twamanya yakomawo n'awulira oluganda, era mangu ago olyewuunyo olunene ne luvaayo — si mu kitundu kyaffe kyokka, wabula mu kkanisa yonna ey'e Amerika era ne mu Bungereza. Ebbaluwa zaayiwa okuva mu njuyi zonna nga zibuuza kiki kino "ekiyigirizo ekipya ekiyigirizibwa Abaka Pearsall Smith ab'e Millville, New Jersey." Enkuŋŋaana n'olukiiko ne bivaayo ebikyagenda mu maaso ne leero, ebisinga ebimanyiddwa nga "enkuŋŋaana ez'okunnyiikiriza obulamu obw'omwoyo."

Okuzuula kuno kwe kwali entandikwa y'okuzuukuka okunene mu bulamu obw'omwoyo obw'Ekkanisa buli wamu. Kwatuuka ku ntikko yaakwo mu nkuŋŋaana ez'omu 1873 ne 1874 ku Ssemazinga, era oluvannyuma e Oxford ne Brighton, enkumi n'enkumi gye baajja okuwulira obubaka. Ebiva mu kwo bikyawulirwa mu bulamu obutabalika. Buli gye ŋŋenda, abantu bambuulira nti obulamu bwabwe bwonna bwakyusibwa kye baayiga eyo.

Si ddiini mpya gye baazuula, wabula obulamu obw'eyo ey'edda. Amazima ge baali bamaze ebbanga ddene nga baatula gafuuka amazima amalamu. Baali bayise Kristo Omulokozi waabwe; kaakano baayiga nti alokola ddala, era bwe baamwesiga, baamusanga nga mwesigwa.

Mu kuyigiriza temwali kya kwawukana kwa madiini. Tewaali eyateekebwa okukyusa enzikiriza oba eddiini.

Mu makanisa gonna — Amesodisiti, Abakwakeri, Abakatoliki, n'agalala — bulijjo bibaddewo abo abategeera ddala era ne batambulira mu bulamu obw'okukkiriza. Nzikiriza nti kiri mu mutima gw'enzikiriza yonna eya Kikristaayo. Ekyetaagisa kwokka kwe nti abakkiriza balekere awo okwatula bwatuzi okukkiriza kwabwe ne batandika okukukkiririza ddala — era bulijjo bajja kukusanga nga kwa mazima.

Obulamu obw'okukkiriza busaanira buli nzikiriza na buli ddiini. Oluganda lwe lumu buli wamu.