Essuula 40 · eddakiika 6 ez’okusoma
Okujjukira Anne
Kati mwaka 2026, era nzizibwamu amaanyi okuwandiika essuula endala ku lugendo lwange. Mukama akyanneewuunyisa olw'enzigi z'anzigulidde, bbiri ku zo nga ziyimiridde ng'olwo olwanzigulirwa mu Ssomero ly'Abayudaaya (Hebrew School), olutera okuyitibwa “Everest” ey'obulamu bwange. Wabula, nandibadde nsobya singa sisooka na kitiibwa eri munnange gwe twamala naye emyaka 65 era gwe twatambula naye olugendo luno – mukyala wange omwagalwa ennyo, Anne.
Anne yayingira mu maaso g'Omulokozi we nga 17 Ddesemba 2025, mu mirembe, awaka, oluvannyuma lw'okulwanagana ne kookolo okumala emyaka 14.
Gwali mwaka ogwaddirira oluwummulo lwaffe olw'ekitalo mu Norway, bwe twali tujaguza emyaka 50 egy'obufumbo bwaffe, bwe twafuna okuyitibwa okuva ewa Vincent ne Shirley Cheah mu Malaysia okubeera abagenyi baabwe mu kulambula China. Twasanyuka nnyo, naddala nze, kubanga ekisooka ku ‘lukalala lw'ebintu bye nnali njagala okukola nga sinnava ku nsi’ kwali kulaba abaserikale ab'ebbumba abamanyiddwa ennyo (terracotta soldiers) ne Bbugwe Omunene (Great Wall). Twali tumaze okugula tikiti okugenda e Hong Kong, gye twandibeegatteko okuyingira China, bwe twafuna amawulire nti Anne bamusanzeemu kookolo w'amabeere. Amawulire gano yagakkiriza n'obugumu, ng'amanyi nti Mukama yali akyali mu buyinza. Yali yeeraze ku ntikko z'ensozi; kaakano twali tugenda kumwetaaga okutambula naffe mu kiwonvu kino ekiwanvu. Ennyonyi zaasazibwamu (ne tuddizibwa ssente zonna) Anne n'atandika eddagala lya kemo (chemotherapy). Kyali kintu kizibu ddala, naye yakiyitamu n'obukkakkamu, wadde nga yali munafu nnyo.
Emyaka ebiri egy'‘okuwona okw'ekiseera’ gyaddirira, oluvannyuma kookolo n'addamu omulundi ogwokubiri, ne kivaamu okumusalako ebbeere. Emyaka emirala mitono gyayitawo ng'agenda kwekebeza buli kiseera, byonna ng'abigumiikiriza n'obukkakkamu – olwo kookolo n'addamu omulundi ogwokusatu mu nsigo z'omu bulago (lymph nodes), ne yeetaaga okujjanjabibwa n'obusannyalazo (radiation). Yagezaako okubeera n'obulamu obuwa obujulirwa bw'obulungi bwa Mukama eri abayizi baffe, nga teyeemulugunya n'akatono, wabula bulijjo ng'abeera maama gye bali – era ne gye ndi.
Mu Ssebutemba 2025 nnalina okumutwala mu kitongole ky'abalwadde ab'amangu (Emergency) mu ddwaliro lyaffe ery'okumpi kubanga yali assa bubi. Baazuula nti amawuggwe ge gaali gazingamye, erya kkono lyonna n'erya ddyo ekitundu. Amazzi agasukka mu liita nnya gaamuggyibwamu okwetooloola amawuggwe, era, nga bwe twali tutya, kookolo n'azuulibwa mu mazzi ago. Omusawo waffe wa kookolo yatunnyonnyola nti tewaali kirala kye basobola kumukolera, naye n'addamu nti, “Kale. Mmanyi gye ŋŋenda era ndi mu mirembe mingi ku nsonga eyo. Nja kubeera mu bulamu lunaku ku lunaku okutuusa Mukama lw'alintwala eka.” Yabeera nange awaka okumala omwezi ogwasembayo, nga talina kigambo kirala okuggyako ebirungi ku basawo bonna, abalabirira abalwadde, n'abakozi abajjanjaba abali ku nkomerero y'obulamu abaamuweereza.
Oluvannyuma lw'okugenda kwe “okulungi”, omusawo wa kookolo yatugamba nti Anne yali kyamagero, kubanga omuntu alina kookolo ow'ekika kye atera kuwangaala emyaka 5 oba obutassa awo. Anne yabeera nange emyaka 14. Oba ng'okugenda kwe kwali “kulungi”, obulamu bwe nange bwali bugagga, era nkitegedde buto nti nnalina eky'obugagga ekinene ennyo okutambula nange ku mabbali mu lugendo luno.
Twasisinkana nga ndi mu yunivasite, era nga yeetaba mu nkungaana z'abavubuka mu kkanisa y'emu gye nnasabirangamu. Yalina ensonyi nnyo, ng'alina mikwano mitono, era ng'ebiseera by'obuto bwe ebisinga yabimala alabirira kitaawe eyali omulwadde. Nze nnali ‘muganzi’ we eyasooka era nnalina okukola ebisinga okusobola okugatta enjawulo ennene wakati w'engeri zaffe, ensonyi ze nga za njawulo nnyo ku kwemalirira kwange (olw'okufiirwa maama nga nkyali muto). Emirundi mingi nnamuswazanga, naye n'asigala nange, kubanga omulundi gwe yasooka okundaba, nga nnyimiridde mu kizikiza ku mulyango gw'ekkanisa nga beeraga firimu ya Billy Graham mu kkanisa yaffe, Mukama yali amugambye nti, “Oyo ye musajja gw'ogenda okufumbirwa!” Kyatwala emyaka ng'ebiri nga tannaŋŋamba nze ekintu kye kimu!
Twafumbiriganwa mu 1961 ne tusenguka e Kenfig Hill gye nnasomesezanga mu ssomero lya Comprehensive ery'omu kitundu. Emyaka ebiri oluvannyuma ‘nnamusikambula’ okuva mu bukuumi bw'ab'ewaabwe ne mmutwala emitala w'ennyanja e Germany, gye twali tetulina muntu mulala wabula buli omu ku munne mu nsi ey'ebweru ng'erina olulimi olutamanyiddwa. Nze nnali musomesa asinga obuto eyali akoledde Amagye ga Bungereza, nga nsinga abalala emyaka etaano, nga nnina obumanyirivu bw'emyaka ebiri gyokka, mu kifo ky'emyaka etaano egy'‘etaagibwa’, era nga sisoose kuweereza mu magye nga bwe kyali kiragiro (National Service) nga sinnalondebwa.
Anne yali asemberera nnyo emyaka gy'abayizi bange okusinga omusomesa omulala yenna oba mukyala w'omusomesa yenna. Wadde nga kyali kizibu nnyo gy'ali, teyeemulugunya n'akatono – mu butuufu, ffembi twamanya nti Germany ye “yatuzimba” ng'amaka kubanga twalina buli omu ku munne bokka – ne Mukama. Guno tegwali gwa mulundi gwokka gwe nnandimuggye mu bukuumi bwe. Twagenda e Hong Kong, gye yasembayo okwemalamu ensonyi ze bwe yatandika okutunda ebintu bya Tupperware mu maka g'abantu.
Bwe twakomawo mu Bungereza (UK) mu 1969, ye yatandika omulimu gw'abavubuka mu maka gaffe ng'ayita abawala bana abali mu myaka egy'obuvubuka okwegatta naye mu kusoma Bayibuli buli wiiki. Omulimu ogwo gwakula ne gufuuka omulimu gw'Abavubuka gwe nnakulembera e Bridgend, ekiseera abangi kye bayita “okuzuukuka” (revival). Nze nnatenderezebwa, naye ye yali omutandisi.
Twasenguka ne tugenda e Canada mu 1975 era emyaka ebiri oluvannyuma nnamala ne “ntuuka” bwe nnalondebwa okuba Omukulu w'Ekitongole kya Fizikisi ku Toronto Hebrew Academy. Kaakano twali tusobola okubeera n'obulamu obulungi kubanga nze nnali musomesa asinga okusasulwa mu Canada, okuggyako Abakulu b'Amassomero. Bawala bange abaali mu myaka egy'obuvubuka baatandika okunoonya amayumba agalina ebidiba eby'okuwugiramu n'ebirala, mu bukiikakkono bwa Toronto, ffe ne tutandika okulongoosa ebintu byaffe eby'omu nnyumba n'engeri gye twali tubeeramu, bulijjo nga tuwa obujulirwa ku “bulungi” bwa Katonda gye tuli.
Awo, ne mbwatukira Anne n'amawulire agaali ng'ebomu. Oluvannyuma lw'emyezi nga nneegugunga, nnamutegeeza nti, “Anne, nzikiriza nti Mukama ampita mu Buweereza!” Buli kimu munda mu ye kiteekwa okuba nga kyali kiwoggana nti, “Nedda! Nedda!” oluvannyuma lw'obuto obw'obwavu, kitaawe bwe yali omubuulizi w'enjiri atambula mu Norway, ng'aleeta awaka akasente katono nnyo. Wabula, okuddamu kwe kwalaga empisa ze n'obwesige bwe mu Katonda. “Katonda bw'aba ng'akuyita, kirungi ogondere!”
Kyandiwezezza emyaka emirala 10 nga tetunnakka ‘wansi’ omulundi omulala. Yanyumirwanga okubeera ku Anastasis nga kiri ku mwalo e Victoria, naye teyalina kwagala kwonna kwa “kubeera mu bantu ababeerera awamu mu ssanduuko ey'ekyuma mu bbugumu lya Afirika nga tewali kyuma kiwoza mpewo.” Nedda, webale! Awo ne nfuna essimu enjita “okulinnya ku kyombo” okuwummuzaamu omusumba w'oku kyombo (chaplain) eyaliwo. Nnagamba Don Stevens nti nnandyetaaze okwogera ne Anne ku kumuleka okumala emyezi mitono okukkiriza okuyita kwe. Nnamukubira essimu era, nga kyewuunyisa nze naye, n'ayoleka nti ayagala okugenda okumala ebbanga eddene (okusalawo kwe tetwejjusa n'akatono). Yafuuka mukozi munnange ow'amaanyi era “maama” w'abakozi bonna Abafirika ku kyombo, era yayagalibwa nnyo abantu bonna.
Emyaka ena oluvannyuma twava ku kyombo ne tugenda okulaba muwala waffe Lynette n'ab'omu maka ge e Australia. Emyezi mukaaga oluvannyuma, bwe twali tupakira okuddayo, nnayitibwa okukomawo oluvannyuma lw'emyezi kkumi n'ebiri okukulembera omusomo (seminar) ogw'abasumba n'abakulembeze ne The Christian & Missionary Alliance. Bwe nnayoleka nga bwe kyali “tekisoboka” kubanga nnali nsuubira okutwala ekkanisa empya mu Canada era nga sisobola kusaba luwummula mwaka gumu oluvannyuma, ye Anne eyagamba nti, “Tosaanye kutwala kkanisa mpya. Oli mugolokofu nnyo okugumiikiriza ‘ebisiraani’ ebitera okubeera mu makanisa. Olina okufuuka omutambuze, ng'oyigiriza era ng'otendeka abasumba n'abalala. Nze nsobola okusuza abayizi mu maka gaffe okukusobozesa okutambula gy'onoobanga Mukama akuyise!”
Bwe ntyo bwe nnava ku Hebrew Academy nga nfuna omusaala omunene n'akasiimo k'obukadde (pension) akanene, ne ngenda mu busumba nga nfuna kitundu kya musaala na kitundu kya kasiimo k'obukadde, ne ngenda mu mulimu gw'obuminsani ogutaalina musaala wadde akasiimo k'obukadde, ne ngenda mu kutambula nga nneesasulira ssente zange!! Ekkubo eryo teryali lya kutuuka ku buwanguzi n'akatono!! Naye ekitabo kino kiraga nti ekirowoozo ekyo kya bulimba, kubanga Katonda atutambuzza mu lugendo olw'ekitalo.
Wabula, tewali kimu ku ebyo kyandisobose singa Anne teyawulira ddoboozi lye n'agondera. Njogera mazima bwe ŋŋamba nti singa yagamba nti “Nedda” mu kiseera kyonna, sandikoze kintu kikontana na by'ayagala, kubanga nnayiga dda nti Mukama ayogera nange mu ngeri esinga okutegeerekeka ng'ayita mu bigambo bya mukyala atya Katonda – era ddala nnali naye! Webale, Mukama, olwa munnange omulungi ennyo gwe wampa! Nfunye okutenderezebwa kungi, naye mmanyi nti ddala kwali kwa ye – era nti kaakano afuna ettendo lye yatatera kufuna mu lwatu ng'ali ku nsi – okuva eri Oyo asinga obukulu.
Essuula 40 ewedde
Okujjukira Anne