Essuula 36 · eddakiika 9 ez’okusoma
Kkansa
Mu Apuli 2008, nnafuna obuyita obulala okulabirira ekkanisa nga bo baali banoonya omusumba. Ekkanisa ya Bethel Baptist ey’e Sidney, BC, baali wakati mu pulojekiti y’okuzimba, era omusumba waabwe eyaliwo bwe yawummula, ne bampita okubayamba. Eyo twaweererayo ekiseera ekyewuunyisa nga tukola emikwano emipya emingi, naye era nnafuna ekitiibwa eky’okubuusabuusa eky’okusoma ebbaluwa ez’okusaba omulimu ezisukka mu 250 ezaava mu abo abaali baagala okuba abasumba! Sidney tekiri wala na waka waffe, bwe ntyo nnali ntambulira eyo ennaku ezisinga obungi mu wiiki, era ekiseera kyange eyo ne kikoma mu Okitobba, mu budde butuufu okusobola okugenda ku Lukuŋŋaana lwa Atlanta olw’Okuzuukusa.
Mu biseera bya ssemate wa 2008, nga Lukuŋŋaana lwa Atlanta terunnaba, mwannyina Anne, Bernard, ne mukyala we Pam, bajja e Canada okuwummula. Twatambula okubasisinkana e Calgary, era okuva eyo ne tuvuga nga tuyita mu nsozi za Canadian Rockies okudda e Victoria. Twaweererako ekiseera ekirungi ennyo ffenna kubanga baali bapangisizza emmotoka ennungi ey’okuwummulamu (RV) olw’olugendo. Nga twakatuuka eka, nze ne Bernard twalinnya olusozi lwe waali, Mount Finlayson. Kwali kulinnya kunafuya, naye essanyu eryava mu kulinnya lyali lya kitalo bwe twatuuka ku ntikko.
Ekiro ekyo nga nnaakagenda okwebaka, nnafuluma omusaayi mungi mu misulo gyange. Okweraliikirira kwaffe kwali kumala okuleetera Bernard okuntwala mu kitongole ky’obujjanjabi obw’amangu (emergency) mu ddwaliro lyaffe erya wooza, omusawo w’obujjanjabi obw’amangu we yalagulira nti ‘nnali nnyaganyaganye omusuwa gw’omusaayi’ olw’okulinnya okunafuya okw’oku ssaawa ez’olweggulo.
Naye, ng’akola ekyokwekuuma, yateekateeka nsisinkane omusawo omukugu mu by’omisulo (urologist) nga wayiseewo wiiki bbiri. Alipoota ye era yali ya kuzzaamu amaanyi nnyo – nga tewali kabonero konna ak’ekizibu, naye bwe yalaba nga mpitira ku kifo we bakebera n’obuyimba (audio scanning) nga nzira eka, n’anteesa nkyalireyo nkeberebwe omulundi omulala. Kino bwe kyakolebwa, ne nnyerabira ku ky’okuvaamu omusaayi kyonna.
Nga wayiseewo wiiki bbiri, omusawo wange ow’omisulo n’ampita okuŋŋamba nti okukebera okw’obuyimba kwali kulaze akabonero k’ebiwundu ebimu ku kawago kange (bladder) bwe kityo ‘kirungi twekuume okusinga okwejjusa.’ N’ateeka ekyuma kye eky’okukebera, n’atunulatunula, n’oluvannyuma n’agamba nga tewali kabuusabuusa nti, “Weewaawo, olina kkansa!” Kino kyali kitasuubirwa n’akatono kubanga nnali mpulira nga ndi mulamu bulungi awatali kunyiganyiga kwonna. “Tuteekwa okugikwakkula tugiggye mangu ddala nga bwe kisoboka” n’ayongerako.
Nga wayiseewo ennaku bbiri nga tuli eka, nnagamba Anne nti, “Tuli mu kwegaana oba tuli tutya? Sirinnawulira kaseera na kamu ak’okweraliikirira okuva lwe nnafuna amawulire gano amabi.” Nate, twali tufunye “emirembe egisukkuluma okutegeera kwonna.” Nga wayiseewo wiiki bbiri, nnali omwogezi ku kambi y’abakadde era ne nfuna omukisa okwogera ku mirembe gino egyewuunyisa. Nnali sitegeera nti kino kyandibadde ekintu eky’okweraliikirira ennyo eri abamu ku bawuliriza bange, abaayimusa eggye ly’abasabi olwange. Nnasoma ne ku nze mu lupapula lw’amawulire olw’Ekikristaayo olwa wooza gye baali bawandiise nti nnali ‘nnwanagana ne kkansa.’
Nnatuukirira omuwandiisi (editor) okumutereeza nti nnali sinwanagana wabula nnali nnwummulira mu Mukama. Okulongoosebwa kwange kwateekebwateekebwa era n’oluvannyuma ne kinsaana okukyalira omusawo wange ow’omisulo, nga guno gwe mulundi ogusooka mu mirundi mingi egy’okukyala buli myezi esatu. Wakati mu bino eby’okukyala nnatambula okugenda e Atlanta ku lukuŋŋaana olwaddirira. Laba wano nate, obulabirizi bwa Katonda obukulu. Singa saalinnya lusozi, nnandiba sifulumizza musaayi kiro ekyo. Singa saagenda mu kitongole ky’obujjanjabi obw’amangu, kkansa eno yandibadde mu kawago kange, nga tezuuliddwa okutuusa oluvannyuma lwa bbanga ddene, we yandikuze okusukka embeera gye twagisanga.
Oluvannyuma lw’olukuŋŋaana e Atlanta, twalina olukuŋŋaana olulala olwateekebwateekebwa e Greenock, Scotland mu Novemba 2008. Nnategeeza Greg nti sandigenze e UK olw’ennaku ennya z’olukuŋŋaana zokka, wabula nnandifunye omukisa okukyalira mikwano gyange mu Wales nga nnina mu kkubo, nga ntuukayo waakiri wiiki ssatu ng’enkuŋŋaana ezaateekebwateekebwa terinnatuuka. “Lwaki tojja nange?” ne mmubuuza, nga nnyongerako nti nnandisanyuse okumutwala okwetooloola ebifo ebyekuusa ku kuzuukuka kwa Wales okwa 1904.
Greg yakkiriza mangu bwe kityo ne tuteekateeka okusisinkana e London, awamu n’omuvubuka omulala eyafukibwako amafuta, Eli Brayley (www.timothyministry.com).
Bwe twatuuka, eyo twalamusibwa omuvubuka eyatuwa ebisumuluzo bya mmotoka ye ng’agamba nti – “Eno yammwe okumala ekiseera kyonna kye muba mu UK!” Mukisa nga ki ogwo! Naye, Greg ne Eli bwe baatunuulira ekirabo kino, ne batya katono ne bagamba nti, “Tetusobola kuvuga mmotoka eyo! Ya giya ya mukono era tetuvugangako egenkana eyo – ate era tuteekwa okuvugira ku ludda olutali lutuufu olw’oluguudo!” Tekyetaagisa kwogera nti, kyandeetera okufuuka omuvuzi waabwe okumala wiiki ssatu ezaddirira.
Nnavuga essaawa ssatu okutuuka e Wales, nga mbatwala mu biwonvu gye nnayigirizanga ne mu Kiwonvu Rhondda (Cwm Rhondda) ‘batabani’ bange Abakanada gye baalya fish & chips ez’amazima awamu n’ebijanjaalo ebisebenkedde (mushy peas). Mukwano gwange omwagalwa Rob Ash n’ab’omu maka ge baatusembeza ebiro bibiri e Bridgend nga tukyalira ebifo byange eby’edda, ne tulaba amaka gye nnazaalibwa omulundi ogwokubiri n’olusiisira gye nnazannyiranga, ne tusisinkana abamu ku batukuvu abaagalwa ab’edda ab’omu myaka gyange egy’obuto ng’omukkiriza.
Oswald Penry, kaakati nga ye muwandiisi wa Keswick mu Wales, yalina emboozi nnyingi ez’ennaku ziri ez’okuzuukuka, kubanga jjajjaawe yali amanyiddwa nnyo mu buweereza mu kiseera ekyo. Bwe yali ng’agamba emu ku mboozi zino eri mikwano gyange ebbiri abaali bawuniikiridde, muganda wa mukyala we, omusumba wa Baptist eyawummula eyabeeranga ku lusalosalo, n’ayingira mu kisenge n’eegatta mu bawuliriza. N’oluvannyuma n’atuyita mu ggalagi ye, gye yakuumira eterekero lye eddene ery’ebitabo eby’okuyiga eby’obwakabona (theology). “Mweronderemu!” n’agamba abavubuka. Baali bakubakuba mu kusooka naye bwe yaddamu okubakubiriza, ne batandika okwetegereza essanduuko eno ey’obugagga n’obwegomba.
Nga wayiseewo eddakiika kkumi na ttaano, baafuluma nga buli omu alina ebitabo okutuuka ku kkumi, ebya Eli nga bisinga kuba bya njigiriza ya Reformed ate ebya Greg nga bisinga kuba by’Abapuritani ab’edda. Baali bamaze okuweebwa omukisa olw’okusembeza okw’ekisa okw’ensi yange gye nnava.
Okuva e Bridgend, twatambula okutuuka e Swansea ne mu maka ga muganda wange e Loughor. Eyo twakyalira ekkanisa ya Moriah Evan Roberts gye yatandikira obuweereza bwe era Katonda gye yatandikira okuyingiza kungi kw’emyoyo mu kkanisa.
Omukadde ow’ekitundu ekyo, Dyffrig, yatusembeza nnyo, ng’amala ebbanga ddene ng’atulaga ebiwandiiko eby’edda (archives) era ng’atubuulira emboozi nnyingi ez’ekiseera ekyo. Bwe twagamba nti twagala okumala ekiseera nga tusaba eyo, yali ayagala nnyo okwegatta naffe, bwe kityo essaawa ey’omuwendo ne tugimalira mu kifo ekyo eky’enjawulo Katonda gye yakolera nnyo emyaka kikumi emabega.
Greg yantegeeza nti yali afunye email okuva ku Dick Funnel, Omwamerika eyabeeranga mu West Wales, eyali aweereddwa omukisa olw’omukutu gwa sermonindex era eyayagala tukyalire ekitundu kye nga tuli mu kkubo okugenda e Scotland. Mu butuufu, West Wales kiri wala nnyo ne ekkubo eridda e Scotland, naye nnawalirizibwa okutambulira ebugwanjuba kubanga Greg yali akkirizza obuyita, ate Dick, eyali atusuubizza obuweereza ku wiikendi, yandibadde mu maka ge okumpi ne Cardigan.
Twatuuka ku Lwakutaano akawungeezi ng’akyuma kaffe aka GPS ak’okulungamya kamaze okututwala nga tuyita mu bakubo obw’ebyalo obuwanvu ennyo nga tuli kumpi okukwatako ku bisaka ebya ku njuyi zombi nga tuyitawo, ekintu ekyasanyusa era ne kyewuunyisa Greg ne Eli. Nnasuza ewa omusumba wa Baptist ow’ekitundu ekyo, Steve Evans ne mukyala we Sulwen.
Ku wiikendi eyo, baawamba omutima gwange nga beeteesa okutuwa omukisa n’okututwala okwetooloola ebifo n’okutuwa emikisa gy’obuweereza. Ku Ssande ku makya, nnali nteekebwateekebwa okubuulira mu Cardigan New Life Church, ekulemberwa abasumba Doug & Janice Bell. Mu kiseera ky’okulangirira, Janice yatwanjulira Tony Nam eyalina obujulirwa obw’ekitalo obw’okuwonyezebwa mu, ekisinga byonna, kkansa y’akawago (bladder cancer).
Oluvannyuma lw’ekyo, omusajja n’ayimirira n’alangirira nti naye yali azuuliddwa nga alina kkansa y’akawago, naye Mukama era yali amuwonyezza! N’oluvannyuma omukazi n’ayimirira n’agamba ekintu kye kimu! Kaakati Janice n’alangirira nti ‘Kirabika, Mukama akola ekintu wano ku bya kkansa y’akawago. Waliwo omulala alina kkansa y’akawago?” Saakkiriza matu gange nga bwe nayimusa omukono gwange mpolampola. Tekyetaagisa kwogera nti, nnazzibwamu nnyo amaanyi bwe baankuŋŋaanirako okunsabira nga banteekako emikono.
Sisobola kujjukira lwe nnali mpulidde omuntu yenna ng’awa obujulirwa obw’okuwonyezebwa mu kkansa y’akawago, naye wano nnawulira basatu mu ddakiika si nnyingi – mazima ddala Mukama yali addamu okwogera okunkakasa nti ali kumpi nange mu bulwadde bwange. Mazima ddala, yali antegekedde okuba mu kkanisa eyo olw’akaseera akali ng’akano!
Ku Balaza, twatambula okutuuka e NewQuay Florrie Evans gye yaleekaanira (mu Luwelisi) nti “Njagala Yesu n’omutima gwange gwonna” – abangi ge balowooza okuba ‘ensibuko’ eyatandika okuzuukuka kwa Wales. N’oluvannyuma ne tugenda e Blaenannarch Evan Roberts gye yafunira Okubatizibwa mu Mwoyo n’akaabira mu nnaku, “Ai Mukama, nkootakoote!” Okuva eyo, n’adda e Loughor era ebyasigalawo bimanyiddwa – abakkiriza abapya abasukka mu 100,000 mu bbanga lya wiiki ntono! Nga tuli mu kkanisa e Blaenannarch, ne twegattibwako abasajja basatu okuva e Swansea.
Steve yali abamanyi bulungi bwe kityo n’ayita omu ku bo, omuyimbi wa opera era omukkiriza ow’omukwano ogw’amaanyi, Huw Priday, okutuyimbira. Eddoboozi lye ery’ekitalo lyajjula ekisenge nga ayimba oluyimba olwawandiikibwa mu kiseera ekyo eky’okuzuukuka. “Wano waliwo okwagala okugazi ng’ennyanja, ekisa eky’okwagala ng’amataba…”
Ai, emitima gyaffe nga bwe gyasanyuka ng’ebigambo bino ebyewuunyisa bitukubiriza okwegomba Mukama okwolesa nate obubeerawo bwe wakati waffe! Nga tetunnava mu West Wales, akagambo ka bwereere kye nnagamba Steve Evans kaaleeta okuddamu okwandintuusizza ku kimu ku bintu ebirungi eby’omukisa Mukama by’ampadde. Nnamugamba nga bwe nnandyagadde okudda mu kitundu kino eky’ensi, kye ssaali nkyalidde emabega, nsobole okwennyika mu kitundu eky’aboogera Oluwelisi we nnandifunye omukisa okuyiga olulimi lwa bajjajjange. Bulijjo kibadde kimu ku bintu bye nejjusa ennyo – nti soogera Luwelisi, wadde nga ngezezaako okuluyiga okuva mu mpuliziganya za BBC n’okuyigiriza okwa ku yintaneeti. (Ekintu ekirala kye nejjusa kiri nti sikuba pinno bulungi – maama wange yali omukubi wa pinno amanyiddwa ennyo nga alina ennukuta nnyingi oluvannyuma lw’erinnya lye, naye eky’ennaku n’afa mu myaka gyange egy’obuto.)
Bwe nnadda e Canada, Steve yandiwandiise okumpita okudda e Cardigan we twandifunidde emmotoka, n’amaka mwe twandibeeredde okumala wiiki nnyingi, n’emikisa gy’obuweereza wamu naye mu kkanisa ya Mt Zion Baptist. Ebisingawo ku kiseera ekyo ekirungi mbyogerako mu ssuula yange eddako.
Bwe twava mu West Wales, twavuga nga twolekera Scotland, nga tuyimirira olw’ekiro ekyasooka mu maka ga Netta Rowland, muzzukulu wa muzzukulu wa David Morgan, Katonda gwe yakozesa nnyo mu kuzuukuka kwa Wales okwa 1859. Kigambibwa ku ye nti ekiro ekimu ‘yagenda okwebaka ng’omwana gw’endiga naye n’azuukuka ng’empologoma; nga wayiseewo emyaka ebiri yagenda okwebaka ng’empologoma n’azuukuka ng’omwana gw’endiga.’ Netta ne bba Wynn, kaakati balunda embalaasi ennene ez’okusika amagaali (shire) – ebisolo ebya kitalo.
Olukuŋŋaana e Greenock lwali lwa njawulo ku ebyo ebibiri eby’omu Amerika, naye era lwaweebwa omukisa mungi. Omu ku boogezi yali mukwano gwange ow’edda Yorrie Richards, omuntu obuntu eyalina okufukibwako amafuta okungi ku kubuulira kwe. Ng’akyali muvubuka, yali abeera obulamu obw’obumenyi bw’amateeka okutuusa Mukama lwe yamukwata. Yali n’okwekweta okw’entiisa era yali asobola okusoma n’okuwandiika katono nnyo. Naye, nnaliwo mu lukuŋŋaana we yasookera okwogera awatali kwekweta – ekyamagero ekinene – era oluvannyuma ne mmuwulira ng’abuulira emirundi mingi n’amafuta amangi. Greenock era teyandibadde wa njawulo!
Amafuta nga ki agaali gawummulidde ku mutukuvu ono omwagalwa ow’edda ng’afuka omutima gwe olw’okuzuukuka, era nga kyakosa nnyo bwe yajuliza omu ku basumba be ab’edda – “Kwe kusaasira kwa Katonda okuba nga ATASINDIKA kuzuukuka – ku bantu abatalina kwetegeka!”
Nnakuza olunaku lwange olw’amazaalibwa olw’emyaka 70 ku lukuŋŋaana olwo n’omugaati (cake) n’obussebo obulungi obw’abo be twateekateeka nabo. Nate, twali tulaba omukono gwa Katonda ku buweereza buno ne ku Greg ng’atambulira mu maaso ga Mukama n’obwetoowaze.