Essuula 12 · eddakiika 11 ez’okusoma · eddakiika 14 ez’okuwuliriza
Okuzuukuka Kuzaalibwa mu Kusaba
Mussenga nnyo emitima gyammwe ku kuzuukuka kw’eddiini. Temwerabiranga nti ekkanisa zibadde ziriwo era zikulaakulana olw’okuzuukuka; era nti bwe ziba nga za kubeerawo n’okukulaakulana mu biseera ebijja, kinaaba kya kuyita mu nsonga y’emu eyabadde ekitiibwa kyazo n’obukuumi bwazo okuva ku lubereberye.—Joel Hawes
Omusumba yenna bw’aba ng’asobola okumatira nga tewali bantu bakyuka, taliba na bantu bakyuka.—C. H. Spurgeon
Sikkiriza nti okwegomba kwange olw’okuzuukuka kwali kubadde kwa maanyi wadde ekitundu nga bwe kwandibadde; era sitegeera ngeri musumba gy’ayinza kwewala kubeera mu “musujja ogutakoma” nga Mukama we anyoomebwa, n’emyoyo nga gizikirizibwa mu ngeri nnyingi bwe zityo.—Edward Payson
Omutukuvu omu omukadde yajja eri omusumba ekiro n’amugamba nti: “Tunaatera okufuna okuzuukuka.” Bwe yabuuzibwa ekyamumanyisa ekyo, yaddamu nti, “Nnagenze mu kiraalo okulabirira ente zange essaawa bbiri emabega, era eyo Mukama ankuumye mu kusaba okutuusa kaakano. Era mpulira nti tugenda kuzuukusibwa.” Eyo ye yali entandikwa y’okuzuukuka.—H. C. Fish
Kigambiddwa nti ebyafaayo by’okuzuukuka bye byafaayo by’eddiini, era tewali ayinza kusoma byafaayo byakwo nga tewuunyiddwa olw’amaanyi gaakwo amangi ku nkomerero y’olulyo lw’abantu. Okutunuulira emabega enkulaakulana y’Obwakabaka bwa Katonda ku nsi kwe kwetegereza ebiseera by’okuzuukuka ebyajja ng’enkuba eweweeza ku ttaka ekkalu erirumwa ennyonta, nga bifuula eddungu okumulisa ng’ejjirikiti, era nga bireeta emirembe emiggya egy’obulamu n’emirimu egy’omwoyo mu kiseera Ekkanisa we yabeerera ng’egudde wansi w’obugayaavu bw’ebiseera, nga yeetaaga okuzuukusibwa okutegeera obuggya omulimu gwayo n’obuvunaanyizibwa bwayo. “Okusinziira ku ndaba emu, era nga si ntono mu bukulu,” bw’atyo Principal Lindsay bw’awandiika mu “The Church and the Ministry in the Early Centuries,” “ebyafaayo by’Ekkanisa bikulukuta okuva ku kiseera ky’okuzuukuka ekimu okutuuka ku kirala, era ne bwe tutwala okuzuukuka mu Kkanisa ey’edda ey’Ekikatoliki, mu ey’Emirembe egya Wakati, oba mu ey’omu biseera bino, kubadde bulijjo mulimu gw’abantu abaaweebwa mu ngeri ey’enjawulo amaanyi ag’okulaba n’okulangirira ebyama by’obulamu bw’Ekikristaayo obusingayo obuziba, era ebibala by’omulimu gwabwe bibadde bulijjo bigeraageranyizibwa n’obwetegefu bw’omwoyo obw’omulembe gwe baayogeramu.”
Okuva Katonda bwe yakoze nnyo okuva ku lubereberye ng’ayita mu kuzuukuka, tewali ayinza kuwakanya nti okuzuukuka kitundu ku nteekateeka ya Katonda. Obwakabaka bwa Mukama waffe bukulaakulanye nnyo olw’ebiseera eby’enjawulo eby’ekisa, abantu bwe bakyuka mu bungi era mu bwangu; n’olw’ekyo kiyinza okulowoozebwa nti engeri Katonda ze yakozesa mu biseera ebirala ze zinaakozesebwa mu kiseera kyaffe okuleeta ebibala ebifaanana. “Okukyuka okusirifu okw’omwonoonyi omu oluvannyuma lw’omulala, wansi w’obuweereza obwa bulijjo obw’Enjiri,” bw’agamba omuwandiisi omu ku nsonga eno, “kulina bulijjo okutunuulirwa n’essanyu n’okwebaza abaweereza n’abayigirizwa ba Kristo; naye okulabikira okw’ebiseera n’ebiseera okw’enkumi n’enkumi nga bakyukira omulundi gumu nakwo kwa kwegombebwa, kubanga kusaanira okuleeta obukakafu obulabika era obukwata ku mutima nti Yesu oyo, eyagaanibwa n’akomererwa, Katonda yamufuula Mukama era Kristo; era nti, olw’obuweereza bwe obw’Obwakatonda obw’Omutabaganya, yeetisse omuggo ogw’obwakabaka ogw’obufuzi obw’ensi yonna, era nti “agwanidde okufuga okutuusa bw’alissa abalabe be bonna wansi w’ebigere bye.” N’olwekyo kya magezi okusuubira nti, buli luvannyuma lwa kiseera, alikola nate ekyo ekyali, ku lunaku lwa Pentekooti, obukakafu obumalirivu era obusingayo obw’Obumasiya bwe n’Obufuzi bwe; era bw’alikola bw’atyo, alikanga emyoyo egyebase egy’abantu b’ensi abatafaayo, alifuna amatu agawuliriza ag’abo abatannakyuka, era, mu ngeri ey’ekitalo, alimenya ebirooto ebyo ebimasamasa eby’ekitiibwa ky’ensi, obukulu, obugagga, obuyinza n’essanyu, ekibiina ekijeemu era ekyerabira Katonda bye kikuuma n’okwagala ennyo. Okufukibwa okw’Omwoyo Omutukuvu ng’okwo kwe bukakafu obulaga omulundi gumu nti okwewaayo kwe omulundi gumu nga ssaddaaka olw’ekibi kwali kujjuvu era kwakkirizibwa, era kwe “musingo” ogw’obunnabbi ogukakasa nti “Alirabika nate omulundi ogwokubiri, si kuddamu kwetikka bibi byaffe, wabula okuleeta obulokozi,” okusalira ensi omusango mu bwenkanya.”
Era nti okuzuukuka kwa kusuubirwa, nga bwe kuva ku kukozesa obulungi engeri ezisaanidde, ge mazima ageetaaga okuggumizibwa ennyo mu nnaku zino, ebintu eby’omubiri lwe bigulumizibwa ne kifiiriza eby’omwoyo, era nga kirowoozebwa nti emitendera gy’empisa gye gisinga byonna. Nti okuzuukuka si kyamagero, kyayigirizibwa n’amaanyi Charles G. Finney. Yagamba nti mu nsonga ezikukulembera wayinza okubaamu ekyamagero, oba nedda. Abatume baakozesanga ebyamagero ng’engeri bw’eti gye baasikirizaamu abantu okufaayo ku bubaka bwabwe, era gye baakakasaamu obuyinza bwabwo obw’Obwakatonda. “Naye ekyamagero si kye kyali okuzuukuka. Ekyamagero kyali kintu kimu; okuzuukuka okwakiddirira kwali kintu kirala ddala. Okuzuukuka mu nnaku z’Abatume kwali kukwataganye n’ebyamagero, naye tekwali byamagero.” Okuzuukuka kwonna kwesigama ku Katonda, naye mu kuzuukuka, nga bwe kiri mu bintu ebirala, ayita era yeetaaga obuyambi bw’omuntu, era ekibala ekijjuvu kifunibwa nga waliwo okukolera awamu wakati wa Katonda n’omuntu. Mu bigambo ebirala, okukozesa olugero olumanyiddwa, Katonda yekka y’asobola okulokola ensi, naye Katonda tasobola kulokola nsi yekka. Katonda n’omuntu begatta ku mulimu guno, Katonda n’addamu bulijjo okusinziira ku kwegomba n’okufuba kw’omuntu.
Kale okukolera awamu kuno bwe kuba nga kwetaagisa, mulimu ki ffe, ng’abakolera awamu ne Katonda, gwe tulina okukola? Ekisooka, era ekisinga obukulu—ensonga gye twagala okuggumiza ennyo—tulina okwewaayo eri okusaba. “Okuzuukuka,” nga Dr. J. Wilbur Chapman bw’atujjukiza, “kuzaalibwa mu kusaba. Wesley bwe yasaba, Bungereza n’ezuukuka; Knox bwe yasaba, Scotland n’ezzibwamu amaanyi; abasomesa b’Essomero lya Ssande e Tannybrook bwe baasaba, abavubuka 11,000 ne beegatta ku Kkanisa mu mwaka gumu. Ebiro ebiramba eby’okusaba bibadde bulijjo biddirirwa ennaku enzijuvu ez’okuwangula emyoyo.”
Ekkanisa ya D. L. Moody e Chicago bwe yali ng’ezikiriziddwa omuliro n’efuuka evvu, yagenda e Bungereza mu 1872, si kubuulira, wabula okuwuliriza abalala nga babuulira, nga bw’ezimbibwa ekkanisa ye empya. Ku Ssande emu ku makya baamwegayirira n’akkiriza okubuulira ku kituuti mu London. Naye mu ngeri emu embeera ey’omwoyo teyaliiwo. Oluvannyuma yakkiriza nti mu bulamu bwe tabuulirangako mu buzibu bwe butyo. Buli kintu kyali kifu ddala, era bwe yali agezaako okubuulira nga tekiriimu, ne yeegamba nti, “Nga nnali musirusiru okukkiriza okubuulira! Najja wano kuwuliriza, naye laba kati nze nzuuno mbuulira.” Awo ekirowoozo ekitiisa ne kimujjira nti yalina okuddamu okubuulira ekiro, era ekyamukuumira ku ndagaano eyo kyali kyokka nti yali yasuubiza okukikola. Naye Omwami Moody bwe yalinnya ku kituuti ekiro, n’atunuulira ekibiina ekyali kijjudde, n’awulira embeera empya. “Amaanyi g’ensi etalabika gaali ng’agagudde ku bawuliriza.” Bwe yali anaatera okumaliriza okubuulira kwe, n’afuna obuvumu okuyita abantu, era bwe yali amaliriza n’agamba nti, “Bwe wabaawo omusajja oba omukazi wano anaakkiriza Yesu Kristo ekiro kino, nkwegayiridde yimirira.” Amangu ago abantu nga 500 ne bayimirira. Bwe yalowooza nti waliwo ekikyamu, n’asaba abantu batuule, oluvannyuma, waleme kubaawo butategeeragana bwonna, n’addamu okuyita, ng’akozesa ebigambo ebisingawo okutegeerekeka n’okuba ebizibu. Era omuwendo gwe gumu ne guyimirira. Ng’akyalowooza nti waliwo ekitali kituufu, Omwami Moody, omulundi ogwokubiri, n’asaba abasajja n’abakazi abaali bayimiridde batuule, n’alyoka ayita bonna abaali bagenderera ddala okukkiriza Kristo bayingire mu kisenge eky’emabega w’ekkanisa. Abantu abatakka wansi wa 500 ne bakola nga bwe baasabibwa, era ogwo gwe gwali entandikwa y’okuzuukuka mu kkanisa eyo ne mu kitundu ekyo, okwakomyawo Omwami Moody okuva e Dublin, oluvannyuma lw’ennaku ntono, alyoke ayambeko mu mulimu gwa Katonda ogw’ekitalo.
Naye ebyaddirira biteekwa okwogerwa, oba ekigendererwa kyaffe mu kunyumya ekyabaawo kino kiriba kifudde bwereere. Omwami Moody bwe yabuulira mu kusinza kw’oku makya, mu kibiina mwalimu omukazi eyalina mwannyina omulwadde. Bwe yaddayo eka n’abuulira omulwadde nti omubuulizi yali Omwami Moody ava e Chicago, era bwe yawulira ekyo n’asiiwuuka. “Ki,” bwe yagamba, “Omwami Moody ava e Chicago! Nnasoma ku ye edda mu lupapula lw’amawulire olw’Amerika, era mbadde nsaba Katonda amuweereze e London, ne mu kkanisa yaffe. Singa nnamanya nti agenda kubuulira ku makya ga leero, sandiridde ky’enkya. Nandimaze ekiseera kyonna mu kusaba. Kale, mwannyinaze, fuluma mu kisenge, osibe oluggi, tondeetera kyakulya kya misana; ne bw’aba ani ajja, tomuganya kundaba. Ngenda kumala olweggulo lwonna mu kusaba.” Era bwe kityo Omwami Moody bwe yali ayimiridde ku kituuti ekyali kifaanana ng’ekisenge ky’omuzira ku makya, omutukuvu oyo eyali agalamidde ku kitanda yali amukwatidde mu maaso ga Katonda, era Katonda, bulijjo asanyukira okuddamu okusaba, n’afuka Omwoyo we mu maanyi mangi.
Katonda w’okuzuukuka eyaddamu okusaba kw’omwana we ku lwa Omwami Moody, mwetegefu okuwulira n’okuddamu okusaba okw’obwesigwa n’okukkiriza okw’abantu be leero. Buli awatuukirizibwa obukwakkulizo bwa Katonda, eyo okuzuukuka kuteekwa okugwa. Pulofeesa Thos. Nicholson, owa Cornell College, U.S.A., anyumya ekyamutuukako ku kitundu kye eky’obuweereza ekyasooka, ekiddamu okunyweza essomo ery’edda ery’ekifo ky’okusaba mu mulimu gwa Katonda.
Ku kitundu ekyo kwali kumaze emyaka nga tekuliiko kuzuukuka, era ebintu tebyali bya ssuubi mu by’omwoyo. Okumala wiiki ezisukka mu nnya omusumba yali abuulidde n’obwesigwa, ng’akyalira nju ku nju, mu maduuka, mu bifo eby’emirimu, ne mu bifo ebyesudde, era ng’akoze buli kye yasobola. Ku Bbalaza ey’okutaano ekiro, bangi ku bakulembeze b’ekkanisa baali mu nkuŋŋaana z’ebibiina byabwe, naye mu kkanisa mwalimu akabinja katono nnyo kokka.
Okuva mu lukuŋŋaana olwo omusumba yaddayo eka, ng’aweddemu amaanyi, naye nga tannaggwaamu ssuubi. N’amalirira okumala ekiro ekyo mu kusaba. “N’asiba oluggi, n’akwata Bayibuli n’ekitabo ky’ennyimba, n’atandika okubuuza Mukama n’obunyiikivu obusingawo, newankubadde ng’enkuŋŋaana zaali zimaze okusabirwa essaawa nnyingi n’omwoyo gwonna. Katonda yekka y’amanyi okweraliikirira n’okunoonyereza okw’obwesigwa mu kusaba okw’ekiro ekyo. Bwe bwali bunaatera okukya, emirembe emingi n’obukakafu obujjuvu ne bijja nti Katonda ddala yandiwadde omukisa enteekateeka eyali esaliddwawo, era ne walondebwa ekyawandiikibwa kye yali akakasa nti kyava eri Mukama. Bwe yeesuula ku kitanda, omusumba yeebaka essaawa nga bbiri, n’alyoka agolokoka, n’alya ky’enkya mu bwangu, n’atambula mayiro mwenda okutuuka ku luuyi olw’ewala olw’ekitundu okukyalira abalwadde. Olunaku lwonna obukakafu ne bweyongera.
“Nga bunaatera okuziba enkuba ey’amaanyi n’etandika, enguudo ne zijjula ebisooto, ne tutuuka eka nga tutobye, nga tetunnalya kyeggulo, era nga tulwiddeko katono, ne tusanga nga mu kkanisa temuli muliro, ettaala nga tezaakiddwa, era nga tewali kabonero ka kusaba. Omukuumi w’ekkanisa yali alowoozezza nti enkuba yandiremesezza okusaba. Ne tukyusa enteekateeka, ne tukuba endege, ne twetegekera olutalo. Abavubuka basatu be baali ekibiina kyonna, naye mu ‘bukakafu obujjuvu’ obwo omusumba n’abuulira obubaka obwali busabiddwa mu kiro ekyayita, n’obunyiikivu n’obujjuvu nga bwe yandikoze singa ennyumba yali ejjudde, n’alyoka yeegayirira buli muvubuka kinnoomu. Babiri ne beewaayo, ne bawa obujulirwa ng’olukuŋŋaana terunnaggwa.
“Omusumba eyali akooye n’agenda okuwummula obulungi, era enkeera, bwe yazuukuka ng’alwiddeko katono okusinga bulijjo, n’ategeera nti omu ku bavubuka yali ava mu dduuka erimu ng’agenda mu ddala okwetooloola ekibuga kyonna ng’abuulira ku kununulibwa kwe okw’ekitalo, era ng’akubiriza abantu okufuna obulokozi. Ekiro n’ekiro abantu ne bakyuka, okutuusa mu wiiki bbiri lwe twawulira abantu 144 nga bawa obujulirwa mu ddakiika amakumi ana mu ttaano. Ebifo byonna ebisatu eby’ekitundu ekyo byalaba omuliro gw’okuzuukuka mu biseera by’obutiti ebyo, era amaka n’amaka ne gajja mu kkanisa, okutuusa omuwendo gw’abammemba lwe gwasukka emirundi esatu.
“Ku bakyuka ab’omu lukuŋŋaana olwo, omu kaakano musumba awangula mu Michigan Conference, omulala ye mukyala w’omu ku basumba baffe abasinga obulungi, n’ow’okusatu yali mu buweereza okumala emyaka egiwerako, oluvannyuma n’agenda mu kkanisa endala, gy’ali omwesigwa n’okutuusa leero. Oboolyawo tewali n’omu ku bammemba eyali amanyi ku kiro ky’omusumba eky’okusaba, naye akkiriza ddala nti Katonda mu ngeri emu akolera omuntu asaba bw’atyo ekyo ky’atakolera muntu atasaba, era mukakafu nti ‘ebintu bingi bikolebwa olw’okusaba okusinga ensi eno bw’eyinza okuloota.’”
Okuzuukuka kwonna okw’amazima kuzaaliddwa mu kusaba. Abantu ba Katonda bwe beeraliikirira ennyo olw’embeera y’eddiini ne bagalamira ku maaso gaabwe emisana n’ekiro nga beegayirira n’omwoyo gwonna, omukisa guteekwa okugwa.
Bwe kibadde bwe kityo mu mirembe gyonna. Buli kuzuukuka kwe tulinako ebiwandiiko kunnyikiddwa mu kusaba. Ka tutwale, ng’ekyokulabirako, okuzuukuka okw’ekitalo mu Shotts (Scotland) mu 1630. Bwe kyamanyibwa wonna nti abaweereza abawerako, abaali bayigganyizibwa mu biseera ebyo, bandizze mu lukuŋŋaana olutukuvu, ekibiina ekinene ennyo eky’abantu abatya Katonda ne kikuŋŋaana ku mukolo guno okuva mu buli nsonda y’eggwanga, era ennaku eziwerako zaamalibwa mu kusabira wamu, nga beetegekera okusinza. Akawungeezi, mu kifo ky’okugenda okwebaka, ekibiina ne kyeyawulamu obubinja obutono ne bamala ekiro kyonna nga beegayirira era nga batendereza. Bbalaza yawongebwa okwebaza, empisa eteyali ya bulijjo mu biseera ebyo, era ye yafuuka olunaku olukulu ennyo olw’embaga. Oluvannyuma lw’okwegayirirwa ennyo, John Livingston, omusumba wa Countess w’e Wigtown, omuvubuka eyali tannatuuzibwa, n’akkiriza okubuulira. Yali amaze ekiro mu kusaba n’okwebuuza—naye essaawa y’okukuŋŋaana bwe yali esembera, omutima gwe ne gutya olw’ekirowoozo ky’okwogera eri abatukuvu bangi bwe batyo abakadde era abalina obumanyirivu, n’adduka ddala omulimu gwe yali akkirizza. Naye ekkanisa y’e Shotts bwe yali ng’ebula mu maaso ge, ebigambo bino, “{jer}” ne bimukka ku mwoyo n’amaanyi agaamuwaliriza okuddayo ku mulimu.
Ekyawandiikibwa kye yalonda kyali Ezeekyeri 36:25, 26, n’ayogera n’amaanyi mangi okumala essaawa nga bbiri. Kyakkirizibwa nti abantu ebikumi bitaano baakyuka olw’okubuulira okwo okumu, okwasookebwamu okusaba bwe kutyo. “Kwali kusiga nsigo okubuna Clydesdale, ne kiba nti bangi ku Bakristaayo abasinga okumanyika mu kitundu ekyo baali basobola okubala okukyuka kwabwe, oba okunywezebwa okw’ekitalo okw’embeera yaabwe, okuva ku lunaku olwo.”
Ku Richard Baxter kyogeddwa nti, “yasiiga ebisenge by’ekisenge kye eky’okusomeramu omukka gw’okusaba kwe; era bwe yamala okufukibwako amafuta g’Omwoyo Omutukuvu bw’atyo, n’asindika omugga gw’amazzi amalamu ku Kidderminster.” Whitfield yasaba omulundi gumu bw’ati, “Ai Mukama, mpa emyoyo oba ggyawo omwoyo gwange.” Oluvannyuma lw’okwegayirira ennyo mu kisenge eky’okusabiramu, “yagenda omulundi gumu ku katale ka Setaani n’aggya emyoyo egisukka mu lukumi mu njala z’empologoma ku lunaku lumu.”
Omwami Finney agamba nti: “Nnali mmanyi omusumba eyafuna okuzuukuka mu biseera by’obutiti kkumi na bina nga biddiriŋŋana. Saategeera ngeri ya kukinnyonnyola okutuusa lwe nnalaba omu ku bammemba be ng’ayimirira mu lukuŋŋaana lw’okusaba n’ayatula. “Ab’oluganda,” bwe yagamba, “mmaze ebbanga ddene nga nnina empisa ey’okusaba buli Lwamukaaga ekiro okutuusa ng’ettumbi liyise, nga nsaba Omwoyo Omutukuvu akke mu ffe. Era kaakano, ab’oluganda (n’atandika okukaaba), njatula nti nkirekeddaawo okumala wiiki bbiri oba ssatu.” Ekyama ne kimanyibwa. Omusumba oyo yalina ekkanisa esaba.”
Era bwe tutyo twandisobodde okugenda mu maaso nga twongera ekyokulabirako ku kyokulabirako okulaga ekifo ky’okusaba mu kuzuukuka n’okukakasa nti buli kutambula kwa maanyi okw’Omwoyo wa Katonda kwasibuka mu kisenge eky’okusabiramu. Essomo ly’ebyo byonna lye lino: nti ng’abakolera awamu ne Katonda tulina okwetwala nga tuvunaanyizibwa mu kigero ekitali kitono ku mbeera eziri okutwetooloola leero. Tweraliikirira obunnyogovu bw’Ekkanisa? Tunakuwala olw’obutabaawo bakyuka? Emmeeme yaffe eyita Katonda mu kukaaba okw’ettumbi olw’okufukibwa kw’Omwoyo we?
Bwe kiba nga si bwe kiri, ekitundu ku musango kiri ku ffe. Bwe tukola ekitundu kyaffe, Katonda ajja kukola ekikye. Okutwetooloola waliwo ensi ebuze mu kibi, waggulu waffe waliwo Katonda ayagala era asobola okulokola; ffe tulina okuzimba olutindo olugatta eggulu n’ensi, era okusaba kye kyuma eky’amaanyi ekikola omulimu ogwo.
Era bwe kityo okukaaba okw’edda kutujjira n’eddoboozi erirumiriza, “Musabe, ab’oluganda, musabe.”