Obwetaavu bw’Okusaba
Okusaba n’Empisa n’Enneeyisa

Essuula 9 · eddakiika 9 ez’okusoma · eddakiika 11 ez’okuwuliriza

Okusaba n’Empisa n’Enneeyisa

“Jenero Charles James Gordon, omuzira w’e Khartum, yali muserikale Mukristaayo ddala. Bwe yasibirwa mu kibuga ky’e Sudan, yagumira n’obuzira okumala omwaka mulamba, naye, ku nkomerero, n’awangulwa era n’attibwa. Ku kijjukizo kye mu Westminster Abbey kuliko ebigambo bino, ‘Ensimbi ze yaziwa abaavu; okusaasira kwe abaali mu nnaku; obulamu bwe ensi ye, n’emmeeme ye Katonda.’” — HOMER W. HODGE.

OKUSABA kufuga enneeyisa, n’enneeyisa ezimba empisa. Enneeyisa kye tukola; empisa kye tuli. Enneeyisa bwe bulamu obw’okungulu. Empisa bwe bulamu obutalabika, obukwekeddwa munda, naye nga bulagibwa ekyo ekiri ekirabika. Enneeyisa ya kungulu, erabibwa okuva ebweru; empisa ya munda — ekolera munda. Mu nteekateeka y’ekisa enneeyisa ye mwana w’empisa. Empisa ye mbeera y’omutima, enneeyisa kwe kwolesebwa kwayo okw’okungulu. Empisa gwe mulandira gw’omuti, enneeyisa, kye kibala kye gubala.

Okusaba kulina akakwate n’ebirabo byonna eby’ekisa. Ku mpisa n’enneeyisa, akakwate kaakwo ka muyambi. Okusaba kuyamba okunyweza empisa n’okubumba enneeyisa, era byombi okusobola okugenda mu maaso obulungi byesigama ku kusaba. Wayinza okubaawo ekigero ky’empisa ennungi n’enneeyisa awatali kusaba, naye tewayinza kubaawo kintu kyonna kifaanana ng’empisa ey’eddiini eyeeyawula n’enneeyisa ey’Ekikristaayo awatali kwo. Okusaba kuyamba, awo obuyambi obulala bwonna we bulemererwa. Gye tukoma okusaba, gye tukoma okuba abalungi, obulamu bwaffe ne bweyongera okuba obulongoofu era obulungi.

Enkomerero yennyini n’ekigendererwa ky’omulimu gwa Kristo ogw’okutangirira kwe kutonda empisa ey’eddiini n’okuzaala enneeyisa ey’Ekikristaayo.

“eyeewaayo ku lwaffe, alyoke atununule mu bujeemu bwaffe bwonna, era yeerongooseza eggwanga ery’envuma, erinyiikirira ebikolwa ebirungi.”

Mu kuyigiriza kwa Kristo, si bikolwa bya kuyamba bwokka n’ebikolwa eby’okusaasira by’akaatiriza, wabula empisa ey’omwoyo ey’omunda. Kino kyetaagibwa, era tewali kitono ku kyo, ekiyinza okumala.

Mu kuyiga Ebbaluwa za Pawulo, waliwo ekintu kimu ekyeyoleka, mu ngeri entangaavu era etali ya kubuusabuusa — okukaatiriza obutukuvu bw’omutima, n’obutuukirivu bw’obulamu. Pawulo tanoonya nnyo kukubiriza ekiyitibwa “omulimu ogw’omuntu kinnoomu,” era omulamwa omukulu ogw’ebbaluwa ze si bikolwa bya kuyamba. Embeera y’omutima gw’omuntu n’obulamu bw’omuntu obutaliiko kya kunenyezebwa, bye bikola omugugu gw’ebiwandiiko bya Pawulo Omutukuvu.

Awalala mu Byawandiikibwa, nawo, empisa n’enneeyisa bye biweebwa ekifo ekisooka. Eddiini ey’Ekikristaayo ekola ku bantu abatalina mpisa ya mwoyo, era abatali batukuvu mu bulamu, era egenderera okubakyusa, bafuuke abatukuvu mu mutima era abatuukirivu mu bulamu. Egenderera okukyusa abantu ababi okuba abantu abalungi; ekola ku bubi obw’omunda, era ekola okubukyusa okuba obulungi obw’omunda. Era wano okusaba we kuyingirira ne kulaga amaanyi gaakwo ag’ekitalo n’ebibala byakwo. Okusaba kusindiikiriza okutuuka ku nkomerero eyo yennyini. Mu butuufu, awatali kusaba, tewali nkyukakyuka ng’eyo ey’ekyamagero mu mpisa y’omuntu, eyinza okukolebwa. Kubanga enkyukakyuka okuva mu bubi okudda mu bulungi tekolebwa “si lwa bikolwa eby’omu butuukirivu bye twakola,” wabula olw’okusaasira kwa Katonda, okutulokola “mu kunaazibwa okw’okuzaalibwa okw’omulundi ogwokubiri.” Era enkyukakyuka eno ey’ekitalo ereetebwawo okuyitira mu kusaba okw’amaanyi, okunyiikivu, era okwesigwa. Engeri yonna eyeeyita Obukristaayo, etaleeta nkyukakyuka eno mu mitima gy’abantu, bulimba era mutego.

Omulimu gw’okusaba kwe kukyusa empisa n’enneeyisa z’abantu, era mu mirundi egitabalika, kino kikoleddwa okusaba. Wano, okusaba, olw’obujulizi bwakwo, kukakasizza nti kuva eri Katonda. Era nga bwe guli omulimu gw’okusaba okukola kino, bwe gutyo omulimu omukulu ogw’Ekkanisa kwe kukwata abantu ababi n’okubafuula abalungi. Omulimu gwayo kwe kukyusa obuntu, okukyusa empisa, okukwata ku nneeyisa, okukyusiza ddala enneeyisa. Ekkanisa esuubirwa okuba entuukirivu, era esaanidde okuba ng’ekyusa abantu okudda eri obutuukirivu. Ekkanisa kye kkolero lya Katonda ku nsi, era omulimu gwayo omukulu kwe kutonda n’okukuza obutuukirivu bw’empisa. Guno gwe mulimu gwayo ogusooka ddala. Okusookera ddala, omulimu gwayo si kufuna bammemba, wadde okukuŋŋaanya obungi, wadde okugenderera okufuna ensimbi, wadde okwenyigira mu bikolwa by’okuyamba n’eby’okusaasira, wabula okuzaala obutuukirivu bw’empisa, n’obulongoofu bw’obulamu obw’okungulu.

Ekikolebwa kiraga era kigabana ku mpisa y’ekkolero erikikola. Ekkanisa entuukirivu erina ekigendererwa ekituukirivu ekola abantu abatuukirivu. Okusaba kuzaala obulongoofu bw’omutima n’obulongoofu bw’obulamu. Tekuyinza kuzaala kirala. Enneeyisa etali ntuukirivu ezaalibwa obutasaba; byombi bitambulira wamu. Okusaba n’okwonoona tebiyinza kutambulira wamu. Kimu, oba ekirala, kirina, olw’obwetaavu, okukoma. Leetera abantu okusaba, era bajja kulekera awo okwonoona, kubanga okusaba kuleeta okukyawa ekibi, era kukola bwe kutyo ku mutima, ne kiba nti okukola ebibi kufuuka ekyenyinyalwa, n’obuntu bwonna ne bugulumizibwa okulowooza n’okussaamu ekitiibwa ebintu ebya waggulu era ebitukuvu.

Okusaba kwesigamye ku mpisa. Kye tuli eri Katonda kye kipima obuyinza bwaffe gy’ali. Gwali mpisa ey’omunda, so si ndabika ey’okungulu, ey’abantu nga Ibulayimu, Yobu, Dawudi, Musa n’abalala bonna, abaali n’obuyinza bungi eri Katonda mu nnaku ez’edda. Era, leero, si bigambo byaffe nnyo, wabula kye tuli ddala, ekizitowa eri Katonda. Enneeyisa ekwata ku mpisa, kya mazima, era ebalibwa nnyo mu kusaba kwaffe. Naye mu kiseera kye kimu, empisa ekwata ku nneeyisa okusingira ddala, era erina obuyinza obusingako ku kusaba. Obulamu bwaffe obw’omunda tebuwa kusaba kwaffe langi kyokka, wabula n’omubiri gwakwo. Obulamu obubi butegeeza okusaba okubi, era, ku nkomerero, obutasaba n’akatono. Tusaba nga tuli banafu kubanga tubeera balamu nga tuli banafu. Omugga gw’okusaba tegusobola kulinnya waggulu okusinga ensulo y’obulamu. Amaanyi g’ekisenge eky’omunda gakolebwa mu maanyi agakulukuta okuva mu migga egyegatta egy’obulamu. N’obunafu bw’obulamu buva mu bunafu n’obutaba na mutindo obw’empisa.

Obunafu bw’obulamu bulaga obukoowu bwabwo n’okuggwaamu amaanyi mu biseera eby’okusaba. Mazima ddala tetuyinza kwogera na Katonda, n’amaanyi, mu kumpi, era n’obwesige okuggyako nga tubeerawo ku lulwe, mu bwesigwa era mu mazima. Ekisenge eky’omunda tekiyinza kutukuzibwa eri Katonda, obulamu bwe buba nga bwawukana n’ebiragiro bye n’ekigendererwa kye. Tulina okuyiga ekyokuyiga kino obulungi — nti empisa entuukirivu n’enneeyisa efaanana nga Kristo bituwa ekifo eky’enjawulo era eky’enkizo mu kusaba mu maaso ga Katonda. Ekigambo kye ekitukuvu kikaatiriza nnyo omugabo enneeyisa gw’erina mu kuwa okusaba kwaffe omuwendo bwe kirangirira nti:

“Olwo olikoowoola, Mukama n’akuddamu; olikaaba naye n’akuddamu nti, Ndi wano. Bwe muliggyawo ekikoligo ekinyigiriza n’okusonga ennwe, n’okwogera n’ejjoogo;”

Obubi bwa Isirayiri n’ebikolwa byabwe eby’omuzizo Isaaya yabyogerako lwatu, ng’ensonga lwaki Katonda yandikyusizza amatu ge okuva ku kusaba kwabwe:

“Bwe munaayimusanga emikono gyammwe musabe nnaabakwekanga amaaso gange, era ne bwe munaasabanga ennyo siiwulirenga kubanga emikono gyammwe gisaabaanye omusaayi.”

Amazima ge gamu ag’ennaku Mukama yagalangirira okuyitira mu kamwa ka Yeremiya:

“Noolwekyo tosabira bantu bano, tobakaabiririra wadde okubegayiririra kubanga siribawulira mu biro lwe baligwako akabi.”

Wano, kyogeddwa lwatu, nti enneeyisa etali ntukuvu kiziyiza okusaba okuwangula, nga bwe kiragiddwa obulungi nti, okusobola okufuna ekkubo eddene eri Katonda mu kusaba, wateekwa okubaawo okulekerawo ddala ekibi kye tumanyi era kye tugenderera.

Tulagirwa okusaba, “nga bayimusa emikono gyabwe emirongoofu, nga tebalina busungu wadde empaka,” era tulina okumala ekiseera ky’okutambula kwaffe wano, nga twewala ddala obubi bwe tuba ab’okusigaza enkizo yaffe ey’okukoowoola Kitaffe. Tetuyinza, mu ngeri yonna, kwawula kusaba ku nneeyisa.

“Era buli kye tumusaba akituwa, kubanga tugondera ebiragiro bye, era ne tukola ebimusanyusa.”

Era Yakobo alangirira lwatu nti abantu basaba ne batafuna, kubanga basaba bubi, era banoonya kwesanyusa mu kwegomba kwabwe okw’okwefaako bokka.

Ekiragiro kya Mukama waffe, “Mutunule nga musaba Katonda buli kiseera,” kigendereddwa okubikka n’okukuuma enneeyisa yaffe yonna, tulyoke tujje mu kisenge kyaffe eky’omunda ng’amaanyi gaakwo gonna gakuumibwa omukuumi atunula ennyo ku bulamu bwaffe.

“Mwekuume muleme okwemalira mu binyumu n’okutamiira, n’okweraliikirira eby’obulamu, okujja kwange okw’amangu kuleme kubakwasa nga temugenderedde ng’abagudde mu mutego.”

Emirundi mingi, obumanyirivu bw’Ekikristaayo bwekoona ku lwazi lw’enneeyisa. Endowooza ennungi zonoonebwa obulamu obw’ensonyi. Ekisinga obuzibu mu kutya Katonda, era ekisinga okukwata ku bantu, kwe kusobola okukutambuliramu. Obulamu bwe bubalibwa, era okusaba kwaffe kubonaabona, nga n’ebitundu ebirala eby’obumanyirivu bwaffe obw’eddiini bwe bibonaabona, olw’obulamu obubi.

Mu biseera eby’edda ababuulizi baalagirwanga okubuulira n’obulamu bwabwe, oba obutabuulira n’akatono. Bwe kityo, leero, Abakristaayo, buli wamu, basaanidde okulagirwa okusaba n’obulamu bwabwe, oba obutasaba n’akatono. Okubuulira okusinga okukola si kwe kuwulirwa okuva ku kituuti, wabula okwo okulangirirwa mu kasirise, mu bwetoowaze era mu ngeri etakyukakyuka; okulaga obulungi bwakwo awaka, ne mu kitundu. Ekyokulabirako kibuulira omusomo ogukola ennyo okusinga okuyigiriza okw’ebigambo. Okubuulira okusinga, wadde ku kituuti, kwe kunywezebwa okutya Katonda mu bulamu bw’omubuulizi yennyini. Omulimu ogusinga okukola ogw’abo abatuula mu ntebe gukulemberwa, era gugenderwako, obutukuvu bw’obulamu, okweyawula ku nsi, okwesala ku kibi. Ebimu ku byegayiro ebisinga amaanyi bikolebwa n’emimwa egisirika — bakitaabwe abatya Katonda ne bannyaabwe abatukuvu abaali, nga batudde ku muliro mu maka, batya Katonda, baagala omulimu gwe, era buli lunaku nga balaga abaana baabwe n’abalala ababeetoolodde, obulungi n’ebirungi eby’obulamu n’enneeyisa ey’Ekikristaayo.

Omusomo ogusinga okutegekebwa, ogusinga obulungi mu kwogera, guyinza okwonoonebwa ne gufuulibwa ogutaliiko kye gukola, olw’ebikolwa ebibuusibwabuusibwa mu mubuulizi. Omukozi w’ekkanisa asinga okunyiikira ayinza okwonoonebwa omulimu gw’emikono gye olw’omwoyo ogw’ensi n’obulamu obutakwatagana. Abantu babuulira n’obulamu bwabwe, so si n’ebigambo byabwe, era emisomo gibuulirwa, si nnyo mu, era okuva ku kituuti, wabula mu mbeera z’omwoyo, mu bikolwa, ne mu bintu enkumi n’enkumi ebijjuza ekkubo ly’obulamu obwa buli lunaku.

Kya mazima, okusaba kw’okwenenya Katonda akukkiriza. Asanyukira okuwulira okukaaba kw’aboonoonyi abeenenya. Naye okwenenya tekuzingiramu nnaku olw’ekibi kyokka, wabula n’okukyuka okuva ku kukola ebibi, n’okuyiga okukola obulungi. Okwenenya okutaleeta nkyukakyuka mu mpisa n’enneeyisa, bulimba bwokka, obutasaanidde kulimbalimba muntu yenna. Eby’edda biteekwa okuggwaawo, ebintu byonna biteekwa okufuuka ebiggya.

Okusaba, okutavaamu kulowooza kutuufu n’obulamu obutuufu, kya kusaaga. Tuba tusubiddwa omulimu gwonna ogw’okusaba bwe kuba nga tekulongoosa mpisa n’okutereeza enneeyisa. Tuba tulemereddwa ddala okutegeera amaanyi g’okusaba, bwe kuba nga tekuleeta nkyukakyuka ya ddala mu bulamu. Mu butonde bw’ebintu, tulina okulekera awo okusaba, oba enneeyisa yaffe embi. Okusaba okunnyogovu, okw’omukolo obukolo, kuyinza okubeerawo wamu, n’enneeyisa embi, naye okusaba okw’engeri eyo, mu maaso ga Katonda, si kusaba n’akatono. Okusaba kwaffe kweyongera amaanyi, nga bwe kukoma okutereeza obulamu. Okukula mu bulongoofu n’okwewaayo eri Katonda kujja kuba bulamu bwa kusaba nnyo.

Empisa y’obulamu obw’omunda kye kisaanyizo ky’okusaba okulina amaanyi. Ng’obulamu bwe buli, n’okusaba bwe kuliba. Obulamu obutakwatagana buziyiza okusaba era ne butta amaanyi g’okusaba okutono kwe tuyinza okukola. Bulijjo, kiri nti “Okusaba ... ogw’omuntu omutuukirivu, kubeera n’obuyinza bungi.” Mazima ddala, omuntu ayinza okweyongerayo n’alangirira, nti okusaba kw’omutuukirivu kwokka kwe kugasa ekintu kyonna — mu kiseera kyonna. Okubeera n’eriiso eritunuulira ekitiibwa kya Katonda; okubeera n’okwegomba okw’amaanyi okumusanyusa mu makubo gaffe gonna; okubeera n’emikono egikola mu buweereza bwe; okubeera n’ebigere ebidduka amangu mu kkubo ly’ebiragiro bye — bino biwa okusaba obuzito n’obuyinza n’amaanyi, era bitufunira okuwulirwa Katonda. Omugugu ogunyigiriza obulamu bwaffe gutera okumenya amaanyi g’okusaba kwaffe, era, emirundi egitali mitono, gubeera ng’enzigi ez’ekikomo, mu maaso g’okusaba.

Okusaba kulina okuva mu mutima omulongoofu era kuleetebwe era kunyigirizibwe “nga bayimusa emikono gyabwe emirongoofu.” Kulina okunywezebwa obulamu obugenderera, obutakoma, okugondera Katonda, okufaanana amateeka ga Katonda, n’okujja mu kwewaayo eri okwagala kwa Katonda.

Kireme kwerabirwa, nti, wadde ng’obulamu kisaanyizo ky’okusaba, okusaba nakwo kye kisaanyizo ky’obulamu obutuukirivu. Okusaba kukuza obulamu obutuukirivu, era kwe kuyamba okumu okukulu eri obugolokofu bw’omutima n’obulamu. Ekibala ky’okusaba okwa nnamaddala bwe bulamu obutuufu. Okusaba kuteeka oyo asaba ku mulimu omukulu, “okukola ebiraga nti mwalokolebwa, nga mutya era nga mukankana;” kumuteeka okwekuuma mu mbeera ye, mu njogera ye ne mu nneeyisa ye; kumuleetera “nga mutambula n’obwegendereza ... nga temwonoona biseera;” kumusobozesa “mubeere n’empisa ezisaanira obulamu bwe mwayitirwa okutambuliramu ... Mubeerenga bakkakkamu, abawombeefu;” kumuwa ensonga ey’amaanyi okugenda mu maaso n’olugendo lwe mu ngeri etakyukakyuka “nga yeewala buli kkubo ebbi, era ng’atambulira mu kirungi.”

Omalirizza Okusaba n’Empisa n’Enneeyisa

Ekyayita Ekiddako