Essuula 33 · eddakiika 29 ez’okusoma · eddakiika 37 ez’okuwuliriza
Ennyongeza
ENNYONGEZA A.
Obutukuvu ng’Obwannannyini.
Mu katabo akatono—Holiness, as understood by the Writers of the Bible; A Bible Study, ekyawandiikibwa Joseph Agar Beet—ekirowoozo nti Obutukuvu kitegeeza enkolagana yaffe ne Katonda, n’obwannannyini bw’alina ku ffe, kinnyonnyoddwa n’obwegendereza bungi nnyo. Ettaka ettukuvu lyali bwe lityo kubanga ‘lyali mu nkolagana ey’enjawulo naye.’ Ababereberye ‘baali ba kubeera mu nkolagana ey’enjawulo ne Katonda ng’ebintu bye.’ Bwe kityo bwe kyali n’eggwanga lyonna; Katonda bw’alangirira nti balibeera batukuvu, ategeeza ‘nti balimuwa okwewaayo kw’abetaagako.’ ‘Ebintu byonna ebitukuvu biri mu nkolagana ey’enjawulo ne Katonda ng’ebintu bye.’ Bakabona boogerwako nti beetukuza; ekyo baakikola ‘nga beewaayo mu butongole mu mikono gya Katonda, oba nga beeyawula ku buli kintu ekitakwatagana na buweereza bwa Katonda.’ ‘Katonda bw’alangirira nti mutukuvu, ekigambo kirina okutegeeza ekirowoozo kye kimu nga mu bifo ebikumi n’ebikumi mwe kyogerwa ku bantu n’ebintu.’ ‘Obutukuvu kwe kwetwalira kwa Katonda obwannannyini ku bantu n’ebintu; era ebintu bye yeetwalira ne biyitibwa bitukuvu. Kale, okwetwalira kwa Katonda kwali kubikkulirwa kuggya era okw’ekitalo okw’obutonde bwe. Eri Alooni, Katonda kaakano yali Omukulu eyali amwetaagako obuweereza obw’obulamu bwe bwonna, obwa Ye yekka. Okwetwalira kuno kwali mutendera muggya, si mu bulamu bwe obwa buli lunaku bwokka, naye ne mu ndowooza ye ku Katonda. Noolwekyo ekigambo omutukuvu, ekyalaga enkolagana ya Alooni ne Katonda, kyakozesebwa bulungi okulaga enkolagana ya Katonda ne Alooni. Mu bigambo ebirala, eri Alooni ne Isirayiri Katonda yali mutukuvu mu makulu nti yeetwalira yekka obwannannyini bw’eggwanga lyonna. Abantu bwe baawa Katonda okwewaayo kwe yabetaagako, kyayogerwanga nti batukuza Katonda.’ ‘Yakuwa ne Isirayiri baali mu nkolagana ey’enjawulo buli omu ne munne; noolwekyo Yakuwa yali Omutukuvu wa Isirayiri, ne Isirayiri n’aba mutukuvu eri Yakuwa. Enkolagana eno ey’enjuyi zombi yayimirira ku Katonda okwetwalira Isirayiri okubeera ababe mu ngeri ey’enjawulo; era okwetwalira kuno kwategeeza nti naye mu ngeri ey’enjawulo yandibadde wa Isirayiri. Okwetwalira kuno kwali kwolesebwa kw’obutonde bwa Katonda.’ ‘Enkolagana eyo ey’enjawulo eva mu Katonda yennyini okubeetwalira, ne kibaviiramu okuyimirira mu nkolagana empya era ey’ekitiibwa naye. Kino kiyinza okuyitibwa obutukuvu obw’embeera. Gano ge makulu g’ekigambo agasinga okumanyibwa. Mu makulu gano Katonda yeetukuliza ebintu bino. Naye olw’okuba ebimu ku byo byali bitonde ebirina amagezi, n’ebirala nga biri mu buyinza bw’ebyo, ekigambo okutukuza kitegeeza abo okwewaayo mu butongole, bo bennyini n’ebintu byabwe, eri Katonda. Kino kiyinza okuyitibwa obutukuvu obw’omu bulamu. Okuva ku kigambo omutukuvu ekyogerwa ku Katonda, tuyiga nti okwetwalira kwa Katonda tekwali kwa mirundi egimu gyokka, wabula kwali kukulukuta okuva mu Bwennyini bwe. Ng’Oyo yekka eyeetwalira obwannannyini obutaliiko kkomo era obujjuvu, n’okwewaayo okusingira ddala, Katonda ye Mutukuvu.’
Mu Ndagaano Empya Omwoyo wa Katonda ayitibwa omutukuvu ‘kubanga mu ngeri ey’enjawulo ennyo ye nsibuko era ge maanyi agalina ekigendererwa kimu kyokka: Katonda.’ Wano ‘endowooza yaffe ku butukuvu bwa Katonda yeeyongera nga bwe tweyongera okulaba obunene bw’okutwetwalira kwe, era nga tulaba nti okwetwalira kuno kuva mu Bwennyini bwa Katonda. Mu Mwana wa Katonda eyafuuka omuntu tulabamu okukula okujjuvu n’okutuukirizibwa kw’ekirowoozo kya Bayibuli eky’obutukuvu. Tumulaba ng’ali mu nkolagana ey’enjawulo ne Katonda, era ng’abeera mu bulamu obulina ekigendererwa kimu kyokka: okutuukiriza ebigendererwa bya Katonda.’ Tulaba mu ye ‘obutukuvu ku ddaala lyabwo erisingayo, kwe kugamba, okwewaayo eri Katonda n’eri okugaziya obwakabaka bwe okusinga bwe kuyinza okulowoozebwa.’ ‘Olw’okuba yatwala ekigendererwa kya Kitaawe n’amagezi, n’omutima gwonna, era obutayosa, era olw’okuba ekyo kyatuukirira mu buli kantu ak’obulamu bw’Omulokozi, yayitibwa Mutukuvu wa Katonda.’
‘Ekigambo abatukuvu kisaanira ddala okuyita abagoberezi ba Kristo; kubanga kirangirira Katonda by’ayagala babeere. Bw’ayita abantu be abatukuvu, Katonda alangirira nti ayagala tubeere mu bulamu obulina ekigendererwa kimu kyokka: Ye. Buno bwe butukuvu obw’embeera obw’Ekkanisa ya Kristo. Mu bifo ebimu obutukuvu buteekebwa mu maaso g’abantu ba Katonda ng’ekipimo kye balina okutuukako. Mu bifo ebyo, omutukuvu kitegeeza ekigendererwa kya Katonda okutuukirira mu muntu, nti abeere mu bulamu obulina ekigendererwa kimu kyokka: Katonda. Buno bwe butukuvu obw’omu bulamu obw’abantu ba Katonda.
‘Obutukuvu kwe kwetwalira kwa Katonda nti ebitonde bye bikozese amaanyi gaabyo gonna n’akakisa konna ke bifuna okutuukiriza ebigendererwa bye. Obutukuvu, nga bwe butegeerwa bwe butyo, ngeri ya Katonda. Kubanga okwetwalira kwe kuva mu butonde bwe, mu kwagala okwo kwennyini okuli obwennyini bwa Katonda. Okutwagala kwe kumuleetera okwetaaga okwewaayo kwaffe; kubanga mu kumwewaayo mu bujjuvu mwokka mwe tuyinza okufuna essanyu lyaffe erisingayo.’
‘Wadde nga awatali bulongoofu tetuyinza kuba batukuvu mu bulamu bwaffe, naye obutukuvu businga nnyo obulongoofu. Obulongoofu bulungi bwa kwewala bubi bwokka; obutukuvu bulimu okukola okw’amaanyi ennyo okw’amagezi n’okw’omubiri kwe tusobola. Kubanga kwe kukozesa amaanyi gaffe gonna n’akakisa konna ke tufuna okutuukiriza ebigendererwa bya Katonda.’
Ekibuuzo ‘Tufuuka tutya abatukuvu,’ kiddibwamu bwe kiti: ‘Okwewaayo kwaffe eri Katonda kuva mu kukwatagana okw’omwoyo okw’omunda n’Oyo eyabeerako mu bulamu obw’obuntu ku nsi, era kaakano abeera mu bulamu obw’obuntu obugulumiziddwa ku ntebe, nga talina kigendererwa kirala okuggyako okutuukiriza ebigendererwa bya Kitaawe. Tubeerawo ku lwa Katonda kubanga Kristo bw’akola, era kubanga Kristo abeera mu ffe, naffe mu ye: Omwoyo wa Kristo ye Mukozi w’okukwatagana okwo okw’omwoyo ne Kristo okutuwa obulamu bwe, era okuzaala buggya mu ffe obulamu bwe. Y’atwala amaanyi wamu n’obutukuvu bwa Kristo.’
‘Nti Katonda yeetaaga okuva mu bantu be okumwewaayo awatali kwekuumirako kantu, era nti ky’abetaagako akikola mu bonna abakikkiriza, olw’amaanyi ge ge yennyini agakolera mu Mwoyo Omutukuvu abeera munda mu ffe, atuteeka mu kukwatagana okw’omwoyo ne Kristo—kino kye kuyigiriza okukulu okw’okutukuzibwa olw’okukkiriza.’
Endowooza y’emu, nti obutukuvu nkolagana, Diestel yali yaginnyonnyola dda mu bujjuvu ennyo. Mu bye twayogera ku kununulibwa n’obwannannyini nga bikwatagana n’obutukuvu (laba ‘Olunaku olw’Omukaaga’), twalaba amazima agali mu kirowoozo kino. Naye obutukuvu kintu ekisingawo. Ekitukuvu si kyokka ekyewaddeyo eri Katonda, naye kye Katonda yakkiriza, kye yeetwalira, ky’alinamu obwannannyini. Katonda tali nnannyini mutima kyokka, naye agubeeramu ddala n’agujjuza obulamu bwe. Ekyo kye kigufuula omutukuvu.
Wadde ng’okunnyonnyola okwo waggulu kulimu amazima mangi, tekumala kutuukiriza kwegomba kwaffe okutegeera ekyo ekiri emu ku ngeri ezisingayo obugulumivu ez’Obwakatonda bwennyini. Basseraafi bwe bamusinza ng’Omutukuvu, era mu kwogera kwabwe nti Mutukuvu emirundi esatu ne boolesa ekitundu ku kyama ekisinga obuziba eky’Obwakatonda, mazima kitegeeza ekisinga ku kulaga obulazi okwetwalira kwa Katonda ng’Omufuzi era Nnannyini byonna.
Ensobi eyo erabika okuva mu kusooka okuggya amakulu g’ekigambo omutukuvu ku bintu eby’oku nsi, ate oluvannyuma okuva ku ekyo ne tusalawo nti obutukuvu mu Katonda tebuyinza kutegeeza kisingawo ku kye butegeeza bwe bwogerwa ku bantu. Ebyawandiikibwa biraga ekkubo erikontana n’eryo. Endagaano Enkadde n’Empya bwe zigamba nti, ‘Mubenga batukuvu, kubanga nze ndi mutukuvu; Nze atukuza,’ zisonga ku Butukuvu bwa Katonda ng’ekisooka, ensonga era ensibuko y’obwaffe. Tusaanidde okusooka okuzuula obutukuvu mu Katonda kye buli. Bwe tusoma ku kutonda nti Katonda yatukuza olunaku lwa Ssabbiiti, ekyo si kirowoozo oba kigambo kya Musa ku Katonda kye yali akoze, wabula kubikkulirwa okw’Obwakatonda okw’Amaanyi agali mu Katonda agasinga okutonda obukulu n’obwewuunyo, Amaanyi agaabikkulirwa oluvannyuma ng’ekyama ekisinga obuziba eky’Obwakatonda.
Obutukuvu buno mu Katonda, nga bwe ndaba, tebuyinza kuba nkolagana bukolagana. Okulaga enkolagana tekuntegeeza kintu kyonna kya ddala ku mpisa oba omuwendo gw’abo abali mu nkolagana eyo. Okugamba nti Katonda bw’atukuza abantu abeetwalira ng’ababe, tekiraga mulimu gw’abakolera era gw’akola mu bo bwe guli, wadde Amaanyi g’agukozesa. Ate nga ekigambo ekyo kyandimbikkulidde Katonda ky’agaba. Okugamba nti okwetwalira okwo kusibuka mu butonde bwe bwennyini ne mu kwagala kwe, era nti noolwekyo obutukuvu ngeri ye, kibufuula ngeri etali ng’okwagala oba amagezi, ebyabeeranga mu Bwakatonda ebitonde nga tebinnabaawo, wabula ekiva mu Kwagala kyokka, ekireetera Katonda okwetwalira ebitonde bye ng’ebibye eby’enjawulo. Olwo tetwandibadde na ngeri yonna eraga okutuukirira kwa Katonda okw’empisa. Era ekigambo omutukuvu ekyogerwa ku Mwana ne ku Mwoyo tekyandibadde nate kitegeeza okugabibwa okwo okw’ebuziba era okw’ekyama okw’obutonde n’obulamu bwa Katonda bwennyini, mwe kiri ekitiibwa ky’okutukuzibwa. Mu butukuvu bwa Katonda tulina okubikkulirwa okusingayo obugulumivu era okw’ekitiibwa ekitalowoozeka okw’Obwakatonda bwennyini; mu butukuvu bw’abatukuvu, okubikkulirwa okusinga obuziba okw’enkyukakyuka obutonde bwabwe obw’omunda mwe buzzibwa obuggya mu kifaananyi kya Katonda.
ENNYONGEZA B.
Ku Kigambo ky’Obutukuvu.
Amakulu amatuufu ag’ekigambo ky’Olwebbulaniya ekitegeeza omutukuvu, kadosh, tegamanyiddwa bulungi. Kiyinza okuva ku kikolo ekitegeeza okumasamasa. (Bwe batyo Gesenius, Oehler, Fürst, era edda ne Delitzsch, ku Abaebbulaniya 2:11.) Oba ku kirala ekitegeeza ekiggya era ekimasamasa (Diestel), oba ku kigambo ky’Oluwalabu ekitegeeza okusala, okwawula. (Bw’atyo Delitzsch kaakano, ku Zabbuli 22:3.) Ekikolo ka kibe ki, ekirowoozo ekikulu kirabika si kyokka okwawulibwa oba okuteekebwa ku bbali—ebyo Olwebbulaniya by’erina ebigambo ebirala ddala—wabula ekyo ekyawula ekintu ekyawuddwa ku birala olw’omuwendo gwakyo, ne kikisitula waggulu waabyo. Tekiraga kwawula kwokka ng’ekikolwa oba ng’ekyabaawo, wabula obukulu oba obulungi okwawulibwa kwe kubaawo ku lwabwo, ka bube nga bulina dda oba nga bunoonyezebwa.
Mu kitabo kye eky’amakulu g’ebigambo by’Oluyonaani olw’Endagaano Empya, Cremer alina ekiwandiiko ekijjuvu ku kigambo ky’Oluyonaani hagios, ng’alaga engeri obutukuvu gye buli ekirowoozo kya Bayibuli ddala, era ‘endowooza z’Ebyawandiikibwa ku Butukuvu bwa Katonda, wadde nga mu kusooka zaali zifaanagana, bwe zikontana ddala n’endowooza zonna ez’Abayonaani; era nti, ng’endowooza ezo ku butukuvu bwe ziggyawo ku bakatonda buli kusoboka kwonna okw’okwagala, endowooza y’Ebyawandiikibwa ku butukuvu yeeyoleka mu bujjuvu bwokka nga ekwataganye nnyo n’okwagala kwa Katonda.’ Kirowoozo kya makulu nnyo nti ekigambo n’ekirowoozo byombi tubifuna mu kubikkulirwa kwokka. Buli ngeri endala eya Katonda erina endowooza efaanana nayo mu magezi g’omuntu: ekirowoozo ky’obutukuvu kya Bwakatonda ddala. Si ye nsonga eno lwaki, wadde nga Katonda mu Ndagaano Empya yayita abantu be mu ngeri entegeerekeka bw’etyo abatukuvu, ekigambo omutukuvu kiyingidde katono nnyo mu lulimi n’obulamu obwa buli lunaku obw’Ekkanisa y’Ekikristaayo?
ENNYONGEZA C.
Obutukuvu bwa Katonda.
Tewali kigambo kya Byawandiikibwa ddala, era kya Bwakatonda ddala, ng’ekigambo omutukuvu mu kubikkulirwa kwakyo ne mu makulu gaakyo. Olw’okuba kyava eri Katonda, kigambo kirimu amakulu agatakoma. Mu ngeri zonna eza Katonda, tewali n’emu abamanyi b’eby’eddiini gye kibazibuwalidde okunnyonnyola ng’eno, oba gye bawukanyamu ennyo bwe batyo. Okwetegereza mu bumpimpi endowooza ez’enjawulo ezibaddewo kuyinza okutuyigiriza obutono bw’okutegeera ekirowoozo ky’Obutukuvu bwa Katonda kwe tuyinza okufuna oba okumalayo mu kunnyonnyola kw’abantu, era nti mu bulamu obw’okussa ekimu naye n’okumusinza mwokka obutukuvu obusukkiridde okutegeera kwonna mwe buyinza okutegeerwa, ng’amazima era ng’ekintu ekiriwo ddala.
1. Endowooza esinga okuba ey’ebweru, mwe baabuusa amaaso ennyo eby’empisa, y’eyo egeraageranya obutukuvu n’Okwawukana kwa Katonda ku bitonde, n’okubeera waggulu waabyo. Obutukuvu bwannyonnyolwa ng’Ekitiibwa kya Katonda ekitageraageranyizika, okusaanira kwe yekka okusinzibwa, Obukulu bwe obutakoma. Tebaafaayo kimala ku nsonga nti, wadde ebirowoozo bino byonna bikwatagana nnyo n’Obutukuvu bwa Katonda, kunnyonnyola kwa ngulu kwokka okw’ebiva mu Butukuvu n’ebibwetoolodde, naye tebituleeta kutegeera ebyo obwennyini bwabwo obw’amazima mwe buli.
2. Endowooza endala, nayo etandikira ku by’ebweru era n’ebifuula omusingi gw’okunnyonnyola kwayo, etwala obutukuvu ng’ekiraga enkolagana bukolagana. Olw’okuba ekyayawulirwanga obuweereza bwa Katonda kyayitibwanga kitukuvu, ekirowoozo ky’okwawulibwa, eky’okwewaayo, eky’obwannannyini, kye kitwalibwa ng’entandikwa. Bwe kityo, olw’okuba ffe twogerwako nti tuli batukuvu kubanga tuli ba Katonda, Katonda naye mutukuvu kubanga atwetwalira era naye wa ffe. Mu kifo ky’okutwala obutukuvu ng’ekintu ekiriwo ddala mu butonde bwa Katonda, obutukuvu bwaffe mwe bulina okuva, obutukuvu bwaffe bwe bufuulibwa entandikwa y’okunnyonnyola Obutukuvu bwa Katonda. ‘Katonda mutukuvu kubanga, mu ndagaano, si Nnannyini yekka, wabula era Kyobugagga ky’abantu be, ekirungi kyabwe ekisingayo n’etteeka lyabwe lyokka’ (Diestel). Ku ndowooza eno twayogeddeko dda mu nnyongeza ku ‘Olunaku olw’Omukaaga,’ ku Butukuvu ng’Obwannannyini.
3. Bwe tuva ku ebyo ne tudda ku ndowooza z’abo abatwala obutukuvu ng’engeri ey’empisa, esinga okumanyibwa y’ey’obulongoofu, obutabaamu kibi. ‘Obutukuvu kye kigambo ekigatta obulungi bwa Katonda bwonna obw’empisa. Tewali mutukuvu nga Mukama Katonda: tewali mulala yenna ali omulongoofu ddala era atalina kkomo lyonna mu kutuukirira kwe okw’empisa. Obutukuvu, ku ludda olumu, bulaga obutabaamu bubi bwonna obw’empisa; ate ku ludda olulala, okutuukirira kw’empisa okujjuvu.’ (Hodge, Syst. Theol.) Ekirowoozo ky’obutukuvu ng’Obulongoofu obutakoma obutaliimu kibi kyonna, obukyawa ekibi era obukibonereza, kye kirowoozo ekisinga okweyoleka mu ndowooza y’abantu abasinga obungi. Eky’okwewala kiri mu maaso okusinga eky’okukola. Endowooza eno erina amazima gaayo n’omugaso gwayo, kubanga mu mbeera yaffe ey’ekibi, ekyo Obutukuvu bwa Katonda kye kisooka okutuleetera kwe kutya n’okukankana nga tumanyi obwonoonyi bwaffe n’obutali butukuvu bwaffe. Naye tekutubuulira bulungi buno obw’empisa oba okutuukirira kwa Katonda mwe biri ddala.
4. Kiba kweyongerayo ku ndowooza eno bwe bagezaako okunnyonnyola okutuukirira kuno okwa Katonda kye kuli. Ekintu kituukiridde bwe kiba mu buli kimu nga bwe kisaanidde okubeera. Kyangu okunnyonnyola okutuukirira bwe kutyo, naye si kyangu okunnyonnyola okutuukirira kw’ekintu kyonna eky’enjawulo kye kuli: ekyo kyetaagisa okumanya obutonde bwakyo kye buli. Era tulina okumatira n’ebigambo eby’awamu ennyo, nga tunnyonnyola Obutukuvu bwa Katonda ng’obulungi obwennyini era obujjuvu. ‘Obutukuvu kwe kwekakasa okw’eddembe, okw’okwetegereza, okukkakkamu era okutakyuka, okwa Ye yennyini, ali obulungi, oba okw’obulungi, obuli Ye yennyini’ (Godet ku Yokaana 17:11). ‘Obutukuvu y’engeri eyo Yakuwa mw’afuulira Ye yennyini ekipimo ekijjuvu ekya Ye yennyini, eky’obulamu bwe n’eky’okubikkulirwa kwe.’ (Kubel.)
5. Ekikwatagana ennyo n’eno y’endowooza nti obutukuvu si ngeri emu nnyo, wabula ‘byonna awamu bye tutera okutunuulira n’okwogerako kimu kimu mu ngeri za Katonda ez’enjawulo.’ Bw’atyo Bengel yatunuulira obutukuvu ng’obutonde bwa Katonda, obulimu engeri zonna. Mu mwoyo gwe gumu, Howe ky’ayogera ku butukuvu ng’obulungi bwa Katonda, ekiva mu kukwatagana okutuukiridde okw’engeri zonna: ‘Obutukuvu bwe bulungi obw’omu magezi. Obutukuvu bwa Katonda bwe bulungi obusinga okutuukirira, era kye kipimo ky’obulungi obulala bwonna. Obutukuvu bwa Katonda bwe bulungi obw’ekitalo obusingira ddala, obulungi obutayogerekeka era obutafa, obutayinza kunnyonnyolwa na bigambo, wadde okulabibwa n’amaaso. Noolwekyo eno eyinza okuyitibwa engeri esukkulumye, eyita, nga bwe kiri, mu ngeri endala zonna, n’ekuba ekitiibwa ku buli emu. Y’engeri y’engeri. Bino by’ebigambo ebisaanira: amaanyi amatukuvu, okwagala okutukuvu. Bwe kityo kye kimasamasa n’ekitiibwa eky’okutuukirira kwe okulala. Wa kitiibwa mu butukuvu.’ (Howe mu Whyte’s Shorter Catechism.) Eno ye ndowooza y’Obutukuvu bwa Katonda Jonathan Edwards gye yasanyukiranga okufumiitirizaako. ‘Okwagala kwa Kitaffe n’Omwana buli omu eri munne kuleeta owookusatu, Omwoyo Omutukuvu ng’Omuntu, oba Obutukuvu bwa Katonda, bwe bulungi bwe obutakoma.’ ‘Olw’okugabibwa kw’Obutukuvu bwa Katonda, ekitonde kigabana ku bulungi bwa Katonda obw’empisa, kwe kutuukirira, obulungi bw’obutonde bwa Katonda.’ ‘Obutukuvu buzingiramu obulungi bwonna obw’amazima obw’empisa obw’ebitonde ebirina amagezi. Bwe kityo Obutukuvu bwa Katonda bwe bumu n’obulungi bw’empisa obw’obutonde bwa Katonda, nga buzingiramu okutuukirira kwe kwonna, obutuukirivu bwe, obwesigwa bwe n’obulungi bwe. Waliwo engeri za bika bibiri mu Katonda, nga bwe tumulowoozaamu: engeri ze ez’empisa, ezigattibwa mu Butukuvu bwe, n’ez’obutonde, ng’amaanyi, okumanya, n’ebirala, ebimufuula omukulu. Abantu abatukuvu, nga bakozesa okwagala okutukuvu, baagala Katonda okusookera ddala olw’obulungi bw’Obutukuvu bwe.’ ‘Obutukuvu bw’ekitonde ekirina amagezi kye kiwa obulungi okutuukirira kwakyo kwonna okw’obutonde. Era bwe kiri ne mu Katonda: obutukuvu, mu ngeri ey’enjawulo, bwe bulungi bw’Obwakatonda. Noolwekyo emirundi mingi tusoma ku bulungi bw’obutukuvu (Zabbuli 29:2, 96:9, 110:3). Kino kye kifuula engeri endala zonna ez’ekitiibwa era ennungi.’ ‘Noolwekyo, obanga obulungi obw’amazima obw’okutuukirira kwa Katonda buva mu bulungi bw’Obutukuvu bwe, okwagala okw’amazima okw’okutuukirira kwe kwonna kujja kuva mu kwagala Obutukuvu bwe. Era nga bwe kiri nti obulungi bw’obutonde bwa Katonda okusookera ddala buli mu Butukuvu bwa Katonda, bwe kityo bwe kiri n’obulungi bw’ebintu byonna ebya Katonda.’
6. Bwe boogera ku Butukuvu bwa Katonda ng’obulungi obwennyini, okusukkulumya okujjuvu okw’obutonde bwe, abamu baggumiza nnyo oludda olw’empisa. Obulungi mu Katonda tebulina kuva mu kwegomba kwa butonde kwokka, okukulukuta okuva mu bwetaavu bw’obutonde bwe, nga tabweyagalidde mu ddembe. ‘Ekirungi olw’obutonde kyokka si kye kutuukirira okw’amazima okw’obulungi. Okwagala okwa nnamaddala era okulamu okubeera obulungi bw’ali, nakwo kulina okubeera n’ekifo kyakwo mu Katonda; bwe kitaba bwe kityo Katonda yandibadde wa mpisa olw’obutonde bwokka. Mu kwagala kwokka okwesalirawo nga kwetegeera mwe muli okusoboka kw’empisa. Empisa erina amaanyi gano mu Katonda nti Ye Maanyi amatukuvu, atayinza era atayagala kwegaana, alina okubeera, era ayagala amanyibwe okuba, obwetaavu obutukuvu obw’obulungi obuli Ye yennyini,—okubeera Omutukuvu. Okwagala kwa Katonda kutukuvu mu bwennyini bwakwo; kwegomba era kukuuma ekyetaagisa mu mpisa oba ekitukuvu, Katonda ky’ali.’ (Dorner, System, vol. i.)
7. Mu ndowooza ng’ezo kyawulirwa nti tewaaliwo kukkiriza kumala amazima nti Katonda ayitibwa Omununuzi okusingira ddala ng’Omutukuvu, era nti akola omulimu gw’okwagala okufuula abantu abatukuvu. Kino kyaleeta endowooza nti obutukuvu n’okwagala, oba nga si kimu, waakiri bigambo ebikwatagana. ‘Katonda mutukuvu, agulumiziddwa okusinga ettendo lyonna ery’ekitonde mu kusaanira kwe okutenderezebwa okutageraageranyizika, olw’okukka kwe okw’eddembe era okw’okwagala eri ekitonde, okulaga mu kyo ekitiibwa ky’okwagala kwe.’ ‘Katonda mutukuvu, kubanga okwagala mu ye kuziyizza era ne kuwangula obusungu obw’obutuukirivu (nga Koseya bw’agamba, 11:9), era omusango gusalibwa oluvannyuma lw’okugezaako buli kkubo ery’okusaasira. Obutukuvu buno bubikkulirwa mu linnya ery’Endagaano Empya, erigulumivu era eryetoowaze, erya Kitaffe.’ (Stier ku Yokaana 17.)
8. Amazima amangi agali mu ndowooza eno gaddibwamu mu kunnyonnyola okugatta wamu enjuyi ez’amazima ez’Obutukuvu bwa Katonda. Bunnyonnyolwa ng’okukwatagana kw’okwekuuma n’okwegaba. Ng’Omutukuvu, Katonda akyawa ekibi, era anoonya okukizikiriza. Ng’Omutukuvu, afuula omwonoonyi omutukuvu, n’oluvannyuma amutwala mu kwagala kwe. Mu kukuuma okwagala kwe, tafiirwa n’akatono obulongoofu bwe obw’Obwakatonda n’okutuukirira kwe; mu kukuuma obutuukirivu bwe, akyeyongera okwegabira ekitonde ekyagwa. Obutukuvu kye kitiibwa kya Katonda; okwagala n’obutuukirivu ze njuyi zaakyo ebbiri, era ze zikibikkula mu mulimu gwazo ku nsi.
‘Obutukuvu kwe kwekuuma kwa Katonda, mw’ayita okwekuuma nga taliiko kakwate n’ensi ey’ebweru we, n’asigala nga yeekwatagana ne Ye yennyini era nga mwesigwa eri Obwakatonda bwe, era mw’ayita, olw’ekigendererwa ekyo, okutonda ensi ey’Obwakatonda ebeerawo ku lulwe yekka mu ntegeka y’Ekkanisa ye.’ (Lange.)
‘Obutukuvu bwa Katonda kwe kwekuuma kwa Katonda, oba okwekwata ku Ye yennyini, mw’asigalira nga y’omu mu nkolagana zonna eziri mu Bwakatonda bwe, oba z’ayingiramu, nga tafiriza kintu kya Bwakatonda, wadde okuyingiza ekitali kya Bwakatonda. Naye kino ludda lumu lwokka. Obutukuvu bwa Katonda tebwandibadde butukuvu, wabula okweyawula obwawu, singa tebwakkiriza Katonda kuyingira mu nkolagana nnyingi, era bw’atyo okwebikkula n’okwegaba. Noolwekyo Obutukuvu kwe kugatta era kwe kunnyonnyola okwekuuma kwa Katonda n’okwegaba kwe; okubeera kumpi kwe n’okubeera ewala kwe; okweyawula kwe n’okwebikkula kwe; okwawukana n’okussa ekimu.’ (Schmieder.)
‘Obutukuvu bwa Katonda okusingira ddala kwe kwekuuma ewala n’obutali bulongoofu n’obwonoonyi bw’ekitonde, oba, bwe kyogerwa mu ngeri ey’okukola, obuyonjo n’obulongoofu bw’obutonde bwa Katonda, obutakkiriza kakwate konna n’ababi. Mu kukwatagana n’ekyo, Obutukuvu bwa Katonda, ng’engeri ey’okubikkulirwa, si maanyi gatategeerekeka gokka, wabula kwe kweraga n’okwewaako obujulirwa okwa Katonda, olw’ekigendererwa eky’okuwa ensi omugabo mu bulamu bwa Katonda.’ (Oehler, Theol. of O. T. i. 160.)
‘Okuziyiza ekibi kye kintu ekisooka omuntu ky’alaba ku Butukuvu bwa Katonda. Okwekuuma ewala, okulonda, okunaaza, okununula—zino ze ngeri nnya Obutukuvu bwa Katonda mwe bulabikira mu bantu; era tuyinza okugamba nti Obutukuvu bwa Katonda kitegeeza okuziyiza kwe ekibi okweyoleka mu kutangirira ne mu kununula, oba mu musango. Oba, okuva obutukuvu, nga bwe bulagiddwa mu mateeka, bwe bulina okuba okutuukirira okw’empisa okusingayo, tuyinza okugamba nti, “obutukuvu bwe bulongoofu bwa Katonda obweyoleka mu kutangirira ne mu kununula, era bwe kityo mu musango.” Mu ndowooza eno ebintu byonna ebyogeddwako waggulu bigabibwa ekifo kyabyo; obutukuvu bweyoleka mu butuukirivu obusala omusango, ne mu kwagala okulonda, okulongoosa n’okununula, era bwe butyo bulabika ng’amaanyi agasindika era agakola okubikkulirwa kw’obununuzi, nga awatali kubumanya tekisoboka kutegeera kubikkulirwa okwo, era nga bwe bulabibwa, okubikkulirwa kulabika mu kitangaala kyakwo ekijjuvu era ekitangaavu. Katonda musana: kino kigambo kya Ndagaano Empya ekijjuvu era ekimalayo ku Butukuvu bwa Katonda’ (1 Yokaana 1:5). (Cremer.)
Endowooza eno eggumizibwa nnyo mu biwandiiko bya J. T. Beck. ‘Bwe Butukuvu bwa Katonda obutwala obulungi obwaweebwa mu kutonda, mu bwesigwa obujjuvu eri obulungi obwo n’okwagala kwa Katonda okulungi era okutuukiridde, ng’ekigendererwa eky’obulamu obutaggwaawo eky’okwagala, ne bubutuusa, mu butuukirivu ne mu kusaasira, ku kutuukirira kwabwo mu Katonda yennyini, okutuuka ku bulamu obutuukiridde. Katonda akola kino ng’Omutukuvu Yekka. Mu nsi ey’ekibi okwagala kwa Katonda kuyinza okuleeta okununulibwa okuyita mu kutabaganya mwe kutabaganira n’obusungu bwa Katonda mu masekkati gaabyo ag’awamu, Obutukuvu bwa Katonda, mu ngeri nti obusungu bwe bunaalaga amaanyi gaabwo agazikiriza ag’amazima, okwagala kunaalaga amaanyi gaakwo agazzaawo mu bulamu bwe kuwa.’ (Beck, Lehrwissenschaft, 168, 547.)
‘Obutukuvu gwe mugatte era bwe bwennyini bw’obulamu bwa Katonda, nga, bwe bugeraageranyizibwa n’ebitonde byonna, buli bulamu obutuukiridde, naye nga, mu kiseera kye kimu, bweggulawo eri ekitonde, okukitwala mu kutuukirira okufaanana okwa Katonda—kwe kugamba, okubeera omutukuvu nga Katonda bw’ali omutukuvu. Bwe kityo Obutukuvu tebukontana n’okwagala kwa Katonda n’akatono, wabula bwe mpisa yaakwo enkulu oba ekipimo kyakwo, era bye bijjuza okwagala ddala. Mu butukuvu mugattibwamu okubeerawo kwa Katonda ku bubwe ng’obulamu obutuukiridde, n’okufuba kwa Katonda okutuukiriza mu nsi obulamu obutuukiridde obufaanana obwa Katonda. Obutukuvu ng’engeri y’Obwakatonda bwe bwennyini bwe obulongoofu, obwemalirira era obutayinza kwonoonebwa mu kutuukirira kwabwo okujjuvu. Kye kiva kiba nti mu butukuvu, ng’obumu n’obulongoofu obujjuvu obw’Obwakatonda n’emirimu gyakyo, mwe mukuŋŋaanira engeri zonna ez’okubikkulirwa kwa Katonda. Era bwe kityo obutukuvu, ng’ekiraga Obwakatonda bwa Katonda, bufuula okwagala okuba okwa Bwakatonda ddala.
‘Okwagala gwe musingi gw’ebyo Katonda by’ayagala, naye ng’ebyo bwe biri, bifuna okujjuzibwa kwabyo n’empisa yaabyo ey’Obwakatonda okuva mu Butukuvu bwa Katonda, ng’okubeerawo kwa Katonda ku bubwe n’okufuba kwe. Mu ngeri eyo Katonda by’ayagala byeyoleka mu ngeri bbiri—mu kwagala kwabyo okulongoofu ng’Obulungi, mu kukwatagana kwabyo okutukuvu ng’Obutuukirivu. Bino byombi tebibeerawo nga byawukana, wabula biyingiriragana, buli kimu nga kibeera mu kinnaakyo, nga Katonda bw’ali okwagala mu Butukuvu bwe, era bw’ali obutukuvu mu kwagala kwe. Mu bulungi okwagala kwa Katonda kweyoleka ng’okusanyukira obulamu obulungi. Naye mu bulungi buno obutuukirivu bwa Katonda, okusobola okukakasa okukola obulungi, nabwo bukola.’ (J. T. Beck, Glaubenslehre.)
‘Katonda mutukuvu, ayawukana ku kizikiza kyonna n’ekibi, naye si mu bukulu obwekutudde, obugoba ebitatuukiridde n’ebibi mu maaso ge: kubanga Katonda musana, Katonda kwagala. Obutonde bw’omusana kwe kwegaba. Nga gusigala nga mulongoofu era nga gwakaayakana, nga tegukendedde era nga tegwonoonese, guwangula ekizikiza era gukoleeza omusana. Obutukuvu bwa Katonda nabwo bwogerwako mu Byawandiikibwa, emirundi mingi nga bukwatagana n’okwagala, okwegaba era okusikiriza gy’ali. “Nze ndi mutukuvu”—naye Katonda tasigala yekka, ng’ayawukana—“nammwe mubeerenga batukuvu.”’ (Saphir ku Abaebbulaniya 12.)
‘Bwe tulowooza ku Katonda ng’omusana era ng’okwagala, tutegeera mu bujjuvu ekirowoozo ky’obutukuvu, ekigatta okwawukana n’obulongoofu wamu n’okussa ekimu.’ (Saphir, The Lord’s Prayer, olup. 128.)
‘Katonda ye Mutukuvu okusingira ddala ng’omwoyo gw’Ekkanisa ye, era ng’abeera mu mutima gw’omuntu.’ (Nitsch.)
Nti mu Butukuvu bwa Katonda mwe tusanga okugatta okwagala n’obutuukirivu, oboolyawo tewali n’omu yakyogera bulungi okusinga Godet. Mu Kunnyonnyola kwe ku Abaruumi 3:25-26, awandiika nti:—
‘Obwetaavu bwa ssaddaaka ey’okutangirira buva mu mpisa ye yonna ey’Obwakatonda; mu bigambo ebirala, mu Butukuvu bwe, ensibuko y’okwagala kwe n’obutuukirivu bwe omulundi gumu, so si mu butuukirivu bwe bwokka.’
‘Mu nsonga eno tetukwata ku Katonda mu bwennyini bwe, wabula ku Katonda mu nkolagana ye n’omuntu ow’eddembe. Kale omuntu oyo tali mutukuvu okuva ku ntandikwa; engeri gy’akozesaamu eddembe lye tennaba kufugibwa kwagala. Engeri y’obutuukirivu, n’okumalirira okunywevu okukuuma obutukuvu bwa Katonda, noolwekyo birina okulabika ng’obukuumi obwetaagisa amangu ddala ng’eddembe lyakajja ku kisaawe, era nalyo okusoboka kw’obujagalalo; era engeri eno erina okusigala ng’ekola ekiseera kyonna eky’okugunjulwa kw’ekitonde—kwe kugamba, okutuusa lw’alituuka ku kutuukirira mu kwagala. Olwo ebyo byonna—ebisaanidde, etteeka, obwenkanya—biriddayo mu mbeera yaabyo ekwekeddwa….
‘Kya bulijjo okutwala okwagala ng’empisa enkulu ey’Obwakatonda; mu ngeri eno kizibu nnyo okutuuka ku ngeri y’obutuukirivu. Abalowoozi abasinga obungi, mazima, tebagituukako n’akatono. Ekyo kyokka kyandibadde kiraga ensobi gye bazingiddwamu. Mutukuvu, mutukuvu, mutukuvu, bwe bagamba ebitonde ebisinga okuba okumpi ne Katonda, so si Mulungi, mulungi, mulungi. Obutukuvu—obwo bwe bwennyini bwa Katonda; era obutukuvu kwe kwagala okujjuvu okw’ekirungi, n’okukyawa okujjuvu okw’ekibi. Okuva ku kino si kizibu okuggyamu okwagala n’obutuukirivu byombi. Okwagala kwe kwagaliza kwa Katonda okulungi eri ebitonde byonna eby’eddembe ebyategekerwa okutuukiriza ekirungi. Okwagala kugenda eri buli muntu, ng’obutukuvu bwennyini bwe bugenda eri ekirungi kye balina okukola. Obutuukirivu, ku ludda olulala, kwe kumalirira okunywevu okwa Katonda okukuuma enkolagana entuufu wakati w’ebitonde bino byonna olw’emikisa gye n’ebibonerezo bye. Kyeyolese nti obutuukirivu buzingirwa, nga n’okwagala bwe kuli, mu mpisa enkulu ey’Obwakatonda, obutukuvu. Noolwekyo Katonda tasobya bw’ayogera ku bwenkanya bwe n’eddembe lye. Wabula kitiibwa eri Katonda, amanyi nti mu kukuuma ekifo kye akuuma obulungi bw’abalala. Kubanga Katonda, mu kukuuma ekitiibwa kye ekisingayo, akuumira ebitonde bye eky’obugagga kyabwe ekisinga omuwendo, Katonda asaanidde okussibwamu ekitiibwa n’okwagalibwa.’
Era mu kitabo kye Defence of the Christian Faith, Godet awandiika ku ‘Obutukuvu Obutuukiridde obwa Yesu Kristo,’ bw’ati:—
‘Eky’ekitalo ekisukkulumye ku butonde mu ngeri yaakyo esingayo si byamagero, wabula butukuvu. Mu byamagero tulaba Obuyinza Obutakoma nga bubutuka okukola ku nsi ey’ebintu olw’obulungi bw’entegeka ey’empisa. Naye obutukuvu ze mpisa zennyini mu kweyoleka kwazo okusingayo obugulumivu. Obulungi kye ki? Kyakayogerwa, mu ngeri entuufu etaleka kye wandyetaaze, nti Obulungi si kintu ekiriwo kyokka—ekintu. Tteeka erisalawo enkolagana wakati w’ebintu, enkolagana ezirina okutuukirizibwa okwesalirawo okw’eddembe. Noolwekyo obulungi obutuukiridde kwe kutuukiriza, okwa bulijjo era okw’eddembe omulundi gumu, enkolagana entuufu ez’ebitonde byonna buli kimu ne kinnaakyo; buli kitonde, olw’enkolagana eno, nga kibeera mu kifo ekyo mu kibinja ekinene, era nga kikola omulimu ogwo omu kyo, ogukisaanira.
‘Kale, nga mu maka g’abantu bwe mubaamu enkolagana emu ey’omu masekkati endala zonna kwe zeesigamye,—eya kitaabwe eri bonna ab’omu kibinja ekyo ekitono,—bwe kityo mu bitonde byonna mulimu ekifo kimu ekisingayo, ekiwanirira ebirala byonna, era ekirina, olw’obulungi bw’ebitonde byonna, okukuumibwa nga tekikoseddwa okusinga ebirala byonna—ekya Katonda. Era wano ddala, mu kitundu eky’awamu eky’obulungi, we wali ekifo eky’enjawulo eky’obutukuvu. Obutukuvu mu Katonda yennyini kwe kumalirira kwe okunywevu okukuuma nga tekoseddwa entegeka esaanidde okufuga mu bitonde byonna ebiriwo, n’okubireeta okutuukiriza enkolagana ebisaanidde okubigatta buli kimu ne kinnaakyo mu bumu obunene, era bwe kityo okukuuma, okusinga byonna, nga tekikoseddwa era mu kitiibwa kyakyo ekisaanidde, ekifo kye ye ku bitonde eby’eddembe. Obutukuvu bwa Katonda nga butegeerwa bwe butyo buzingiramu ebintu bibiri—okuyingiza obugagga bwonna obw’obulamu bwe obw’Obwakatonda eri buli kitonde eky’eddembe ekyagala okukkiriza obufuzi bwe, era ekibukkiririzaamu mu bwesimbu; n’okuziyiza oba okuggyayo obulamu obwo obutuukiridde ku buli kitonde ekirumba oba ekyegaana obufuzi obwo, era ekinoonya okwesumulula ku kusiba okw’okwesigama okwandikisibye eri Katonda. Obutukuvu mu kitonde kwe kukkiriza kwakyo okw’eddembe obukulu bwa Katonda. Omuntu, n’amaanyi gonna ag’obutonde bwe, assaamu Katonda ekitiibwa ng’Asinga Byonna, Ali ddala mu bujjuvu, Oyo yekka abeerawo mu mazima; omuntu, mu maaso ge, eyeewombeeka ku bubwe ng’amanyi nti si kintu, era anoonya okusembeza bantu banne bonna mu kwefeebya okwo okw’eddembe, bw’akola atyo yeeyambaza empisa y’obutukuvu. Obutukuvu buno buzingiramu mu ye, nga bwe kiri mu Katonda, okwagala n’obutuukirivu; okwagala, mw’asanyukira okukkiriza Katonda, n’ebitonde byonna ebyetoolodde Katonda, nga Ye y’abiteeka mu bifo byabyo. Abyagala era ayagala bibeerewo, kubanga ayagala Katonda era ayagala abeerewo, era mu kiseera kye kimu byonna Katonda by’ayagala era by’ayagala okubaawo; n’obutuukirivu, mw’assaamu ekitiibwa era, nga bw’asobola, aleetera abalala okussaamu ekitiibwa Katonda, n’ekifo Katonda ky’agabidde buli kitonde. Obwo bwe butukuvu nga bwe buli mu Katonda ne mu muntu: mu Katonda kwe kwekakasa kwe okutakyuka; mu muntu kwe kukakasa kwe okutakyuka okwa Katonda.
‘Mu Yesu obutonde bw’omuntu mwe bulabira engeri omuntu gy’ayinza okukakasa Katonda ne byonna Katonda by’akakasa, si mu bwetoowaze bwokka, wabula mu ssanyu era ng’omwana, n’amaanyi gonna ag’obulamu bwe, era okutuuka ne ku kuwaayo ssaddaaka ye yennyini mu bujjuvu.’
Okufumiitiriza n’obwegendereza kujja kutulaga nti mu buli emu ku ndowooza ezo waggulu mulimu ekitundu ky’amazima. Kujja kutukakasa engeri obuzibu bwennyini obw’okunnyonnyola eri endowooza y’omuntu ekirowoozo ky’Obutukuvu bwa Katonda bwe bulaga nti kye kigambo ekisingayo obugulumivu ekiraga ekitiibwa ekyo ekitayogerekeka era ekitalowoozeka eky’Obwakatonda, ekimufuula Katonda Atakoma era Ow’ekitiibwa. Buli ngeri ya Katonda—amagezi n’amaanyi, obutuukirivu n’okwagala—erina ekifaananyi kyayo mu butonde bw’omuntu, era mu ddiini oba mu magezi g’ab’amawanga yali ekwatagana n’ekirowoozo kya Katonda. Okuva mu ffe ffennyini, bwe tuggyamu ekirowoozo ky’obutatuukirira, tuyinza okufunamu ekirowoozo ku Katonda ky’ali. Naye obutukuvu kye kintu eky’Obwakatonda ddala, ekiri mu kubikkulirwa kwa Katonda kwokka. Ka tuyige okwatula nti wadde tunaanoonya nnyo, kaakano ku ludda luno, olulala ku ludda luli, okukwata ekirowoozo kino, obutukuvu bwa Katonda kintu ekisukkulumye ku birowoozo byonna, ekitiibwa ekitali kya kulowoozebwa nnyo, wabula eky’okumanyibwa, mu kusinza ne mu kussa ekimu. Ebyawandiikibwa tebyogera nnyo ku butukuvu, wabula ku Mutukuvu. Bwe tusinza ne tutya, ne tugonda ne twagala—mu bulamu obw’awamu ne Katonda—ekitundu ku kyama ky’ekitiibwa kye we kinaabikkulirwa. Ng’omusana gwa Katonda bwe gwakira mu ffe era nga guyita mu ffe, Omutukuvu bw’anaabikkulibwa.
ENNYONGEZA D.
‘Obutukuvu bwaffe tebuli mu ffe kukyuka n’okufuuka abalungi ku bwaffe: wabula Ye, Ye yennyini, ng’azaaliddwa era ng’akulira mu ffe, mu ngeri nti ajjuza emitima gyaffe, n’agobamu obwomuntu bwaffe obw’obutonde, “omuntu waffe ow’edda,” atayinza kwerongoosa, era nga ky’agenda okutuukako kyokka kwe kuzikirira.
‘Era okwambala omubiri kuno okw’engeri eno kubaawo kutya, Kristo yennyini mw’afuukira obwomuntu bwaffe obuggya? Mu ngeri ey’eddembe era ey’empisa, Yesu gy’ayogerako mu bigambo ebyewuunyisa, kubanga biteeka okutukuzibwa kwe kumpi ku musingi gwe gumu n’okwaffe: “Nga Kitange eyantuma bw’ali omulamu, nange bwe ndi omulamu ku bwa Kitange, noolwekyo oyo alya ku nze naye aliba mulamu ku bwange.”
‘Yesu yafunanga emmere y’obulamu bwe okuva eri Kitaawe eyamutuma: yali mulamu ku bwa Kitaawe. Amakulu g’ekyo, awatali kubuusabuusa, gali nti buli lwe yabanga n’okukola oba okwogera, yasookanga kwesazaamu; n’alyoka aleka Kitaawe okulowooza, okwagala, okukola, okubeera byonna mu ye. Mu ngeri y’emu, bwe tuyitibwa okukola ekikolwa kyonna oba okwogera ekigambo kyonna, tulina okusooka okwesazaamu mu maaso ga Yesu; era bwe tumala okuziyiza mu ffe, olw’okwesalirawo, buli kwegomba, buli kirowoozo, buli kikolwa eky’obwomuntu bwaffe, tulina okuleka Yesu okwolesa mu ffe by’ayagala, amagezi ge, amaanyi ge. Olwo tuba balamu ku bubwe, nga ye bw’ali omulamu ku bwa Kitaawe. Engeri eno y’emu mu Yesu ne mu ffe. Kyokka mu Yesu kino kyakolebwanga ne Katonda butereevu, kubanga yali mu kussa ekimu naye awatali mutabaganya; so nga mu ffe tukolagana ne Yesu, kubanga ye omukkiriza gw’akwatagana naye butereevu, era okuyita mu ye mwe tuyinza okufuna n’okuba ne Kitaffe omulamu. Mu ekyo mwe muli ekyama, ekitera okutegeerwa ennyo katono, eky’okutukuzibwa okw’Ekikristaayo.’ (Godet, Biblical Studies, N. T., olup. 190.)
ENNYONGEZA E.
Nate njagala okulagirira bonna abasoma ku butukuvu ekitabo kya Marshall on Sanctification, n’okusingira ddala essuula ze ey’okusatu n’ey’okuna. Bwe banaamugeraageranya n’ebitabo byaffe eby’omulembe guno—ng’ekyokulabirako, God’s Way of Holiness, ekya muwandiisi omututumufu nga Dr. H. Bonar—tebalirema kwewuunya ekifo ekikulu Marshall ky’awa ekirowoozo kimu, nti obutukuvu bwaffe, obutonde obutukuvu, bwategekebwa mu Yesu, era nti ng’okukkiriza bwe kukkiriza era ne kukuuma okwegatta kwaffe ne Yesu mu kukwatagana naye okw’omuntu ku bubwe, okutukuzibwa kubaawo lwa kukkiriza. So nga mu bitabo ebirala, okwegatta ne Yesu n’okumukkiriza byogerwako bugambi bwokka, era obukulu bwonna ne buteekebwa ku mirimu egy’okukola n’ensonga ezikubiriza okugikola, Marshall alaga engeri ensonga ezikubiriza gye zitayinza n’akatono kutuwa maanyi ge twetaaga: ge maanyi g’obulamu bwa Kristo mu ffe, ye Kristo yennyini, nga bwe tusimbibwa mu ye olw’okukkiriza, akola emirimu gyaffe gyonna mu ffe.
Ekitabo kino ekimpimpiddwa, eky’abantu bonna, kifulumizibwa Nisbet & Co.
ENNYONGEZA F.
Ebigambo bya Bengel ku Abaruumi 1:4.
‘Mu Mwoyo ow’obutukuvu. Ekigambo hagios, omutukuvu, bwe kyogerwa ku Katonda, tekitegeeza bugolokofu obutaliiko kamogo mu bikolwa bwokka, wabula Obwakatonda bwennyini, oba, okwogera obulungi, enkula ya Katonda, oba obulungi obusukkulumye obw’obutonde bwa Katonda. Noolwekyo hagiosune (ekigambo ekikozeseddwa wano) kirina amakulu ag’omu makkati wakati wa hagiotes, obutukuvu, ne hagiasmos, okutukuzibwa. Geraageranya Abaebbulaniya 12:10 (hagiotes oba obutukuvu), olunyiriri 14 (hagiasmos oba okutukuzibwa). Bwe kityo waliwo, nga bwe kiri, amadaala asatu: okutukuzibwa, obutukuvu bw’obulamu, obutukuvu. Obutukuvu bwogerwa ku Kitaffe, Omwana, n’Omwoyo Omutukuvu. Era olw’okuba wano Omwoyo Omutukuvu tayogerwako, wabula omwoyo ow’obutukuvu (mu butuufu, obutukuvu bw’obulamu, hagiosune), tulina okwongera okunoonyereza ekigambo kino eky’enjawulo kye kitegeeza. Erinnya omwoyo liweebwa Omwoyo Omutukuvu mu lwatu era emirundi mingi nnyo; naye ne Katonda ayitibwa omwoyo; era Mukama Yesu Kristo ayitibwa omwoyo, naye mu kwawukana n’oyo asembyeyo okwogerwako. (2 Abakkolinso 3:17.) Kino tulina okukigeraageranya n’ensonga nti, nga bwe kiri mu kifo kino, emirundi mingi okukontana kw’omubiri n’omwoyo kulabika awayogerwa ku Kristo. (1 Timoseewo 3:16; 1 Peetero 3:18.) Mu bifo bino omwoyo kikozesebwa ku buli kintu ekya Kristo (ng’oggyeeko omubiri, wadde nga gwali mulongoofu era mutukuvu, era waggulu w’omubiri), olw’okuzaalibwa kwe okuva eri Kitaawe, eyamutukuza: mu bufunze, Obwakatonda bwe bwennyini. Kubanga wano, omubiri n’omwoyo, ne mu ssuula 9:5, omubiri n’Obwakatonda, bikontana. Omwoyo ono wano tayitibwa omwoyo w’obutukuvu, erinnya erya bulijjo ery’Omwoyo Omutukuvu; wabula ayitibwa mu kifo kino omwoyo ow’obutukuvu bw’obulamu, okulaga omulundi gumu amaanyi g’obutukuvu obwo oba Obwakatonda, obwaleeta, mu bwetaavu, okuzuukira kw’Omulokozi, era mwe kwalabikira mu maanyi ennyo, era n’amaanyi ago ag’omwoyo era amatukuvu, oba ag’Obwakatonda, aga Yesu eyagulumizibwa naye n’asigaza omubiri ogw’omwoyo. Okuzuukira nga tekunnabaawo omwoyo gwali gukwekeddwa wansi w’omubiri; oluvannyuma lw’okuzuukira omwoyo ow’obutukuvu bw’obulamu gwakweka omubiri. Ku ludda olusooka, yeeyitanga Omwana w’Omuntu; ku ludda olwokubiri, amanyiddwa ng’Omwana wa Katonda.’
Beck, mu Lehrwissenschaft ye, olup. 604, akyogera bulungi nnyo, bw’ati—
‘Olw’okuba obutaliiko musango n’obulongoofu bwa Kristo tebyali mu kubonaabona kwe ne mu kufa kwe ng’engeri etakola, wabula byali bikola mu bujjuvu mu maanyi g’obulamu ag’Omwoyo agatazikirizika, bwe yeetukuza ye yennyini eri Katonda ku lwaffe (“olw’Omwoyo ataggwaawo,” Abaebbulaniya 9:14—noolwekyo, mu Abaruumi 1:4, hagiosune, empisa y’obutukuvu ng’ekola oba obutukuvu bw’obulamu, so si hagiotes, engeri ey’omunda yokka, oba hagiasmos, obutukuvu nga bukyakolebwa)—okubonaabona kwe kwaleeta obununuzi obutaggwaawo.’
ENNYONGEZA G.
‘Okusumululwa’ ne ‘Okwetwalibwa’—Ebiva Ebibiri mu Kununulibwa.
(Okuva mu bubaka obwabuulirwa Omusumba Stockmayer.)‘Eyeewaayo ku lwaffe, alyoke atununule mu bujeemu bwaffe bwonna, era yeerongooseza eggwanga ery’envuma, erinyiikirira ebikolwa ebirungi.’
‘Mu mulimu gw’obununuzi bw’Omulokozi waffe Yesu Kristo, mulimu ebitundu bibiri ebitegeerekeka. Tolizuula n’akatono kyama kya kubeera mu Kristo, kasita oba nga tosobola kulaba bitundu bino ebibiri ebyawukana. Ekisooka kye kino “Yesu ku lwange,” ekyokubiri “Nze ku lwa Yesu.” Omulokozi waffe atenderezebwe kubanga yajja ku lw’aboonoonyi. Ye ku lwaffe. Mukama atenderezebwe kubanga waliwo okununulibwa okuva mu kibonerezo; naye ekyo si kye kyokka okununulibwa kye kutegeeza. Olina okutegeera obulungi ekitundu eky’okubiri eky’okununulibwa, okuyita mu Mwoyo Omutukuvu oyo yennyini, ye mulagirizi atuyingiza mu kufuna okujjuvu okwa byonna Kristo, mu bulamu bwe ne mu kufa kwe, bye yatukolera. Yeewaayo alyoke atununule mu bujeemu bwaffe bwonna—si lwa kutusanyusa nga twesiima olw’obulongoofu bwaffe oba obutukuvu bwaffe, oba ebintu ng’ebyo; wabula alyoke atufune ffenna ku lulwe, okulongoosa ku lulwe, ku lulwe, so si ku lulwe ne ku lwabwe, wabula ku lulwe, eggwanga erirye ddala.
‘Kale okununulibwa kye ki?—okusumululwa okuva mu bwomuntu, ne mu bwomuntu obw’omwoyo. Tetulina kuba masekkati gaffe ffekka, amasekkati g’essanyu lyaffe, n’okukula kwaffe, nga tukutte mu mikono gyaffe eminafu emiguwa gy’obulamu bwaffe obw’omwoyo. Tewali bulamu bwa mwoyo bwa ddala okuggyako obulamu bwa Kristo, era ye y’alina okubulabirira ddala okuva ku ntandikwa okutuuka ku nkomerero. Muyimuse amaaso gammwe, baganda bange abaagalwa, mmwe abaali beekulula ku ttaka. Twatondebwa olw’ekitiibwa kya Katonda, okwetwalibwa Yesu. Mukama Katonda yafuna ekkubo, mu kuwaayo Omwana we, Omwana gw’Endiga wa Katonda, Omwana gw’Endiga gwe, okufuna abantu ab’okwefaako bokka ng’abo, abaali, ne mu kkubo ly’obulamu obw’Ekikristaayo, bazudde engeri ez’okunoonya n’okuliisa obwomuntu, okuleeta abantu ng’abo mu bwannannyini bwe obwa ddala era obukola, okwetwalibwa Yesu. Okwo kwe kununulibwa, era ekyo kyokka; eryo lye ddembe, era ago ge mazima; ekyo kye kimatiza, obutamatira na bye wayitamu byonna ggwe kennyini, wabula okuleka bye wayitamu, n’ogamba nti, Ndi wa ddembe, wa ddembe ng’abantu ba Isirayiri bwe baali nga bava mu Misiri, wa ddembe okuweereza Katonda. “Leka abantu bange bagende, balyoke bansinze.” Oli wa ddembe, wa ddembe olw’omusaayi gwa Kristo, wa ddembe olw’amaanyi g’Omwoyo Omutukuvu—tewali mubiri, tewali mukono, tewali bwomuntu obuyinza kukuziyiza. Mukama yagolola emikono gye ku buyinza bwonna obwatusiba mu buddu bw’e Misiri, n’abuwangula. Oli wa ddembe ng’ekinyonyi eky’omu bbanga okubeera omulamu mu Yesu—eryo lye ddembe; oli wa ddembe mu bulamu bwo obwa buli lunaku, wa ddembe mu buziba obusingayo obw’omunda obw’obulamu bwo, wa ddembe ku lwa Yesu, ng’akwetwalidde, eggwanga erirye ddala. Leka abantu bange bagende, bw’atyo Katonda bwe yagamba. Bwe ntyo, mpaddeyo omusaayi gwange, Yesu bwe yagamba; era tewali mubiri, tewali kibi, tewali bwomuntu obuyinza kuwakanya musaayi gwa Yesu. Yeenunulira, so si ku lwaffe, eggwanga erirye ddala….
‘Mubuuza ku kyama ky’okubeera mu Yesu. Temulabye kino mu Yokaana essuula 15, nti okubeera mu ye n’okubala ebibala tebyawukana? Toyinza kubeera mu Yesu olw’essanyu lye, n’olw’okumatira kwo okw’omunda. Ekyama ky’okubeera mu ye kwe kuyimirira ng’omuntu eyanunulibwa, ng’onywedde mu kitundu eky’okubiri eky’okununulibwa nga bw’oli mu kisooka. Kaakano mbeerawo ku lwa Yesu, era nnina kubuuza kino kyokka, Mukama, kiki ky’oyagala kikolebwe kaakano? Ndi wuwo. Ndi wa Yesu. Nnina kugoberera kyokka, okugoberera ng’omuntu eyatukuzibwa, ng’omuntu eyeetwalibwa, ng’omuntu atakyali mulamu ku lulwe, eyawaayo obulamu bwe mu mikono gya Yesu. Ayi, ebibuuzo bino eby’okubeera mu ye nga bifuuka byangu! Si bya bufumiitiriza obw’ekyama; si bumanyirivu bwa njawulo. Kya mazima kyokka. Neetaaga Yesu buli kaseera, era okukemebwa kwange wamu n’emirimu gyange bifuuka emikisa egy’okufuna obulamu buno obw’okussa ekimu ne Kristo. Ayi, weewaawo, kuno kwe kununulibwa! Ayi maanyi ag’ekitalo aga Katonda Kitaffe, Katonda Omwana, Katonda Omwoyo Omutukuvu, agewaddeyo okukuuma ekintu ekinafu bwe kityo, ekitaliiko kye kiyinza, ekitali kyesigwa, nga ggwe nange, mu masekkati g’obulamu! Twateekebwako envumbo y’Omwoyo Omutukuvu, era Katonda talimenya nvumbo ye.’
ENKOMERERO.
MORRISON AND GIBB, ABAKUBI B’EBITABO, EDINBURGH.
Essuula 33 ewedde
Ennyongeza