Ebyafaayo bya Watchman Nee
1903–1972
Okuvvuunula kwa AI — kulindirira okukebera kw’omuzaaliranwa
Mukama, ndeka ensi yange emabega. Omusaalaba gwo gunjawula nayo emirembe gyonna, era nnyingidde mu ndala. Nnyimiridde we wanteeka mu Kristo!
Watchman Nee yazaalibwa ng'ayitibwa Ni Tuosheng mu Shantou nga 4 Novemba 1903, mu maka agaava e Fuzhou agaali gamaze okukwatibwako enzikiriza y'Ekikristaayo. Jjajjaawe yali omu ku bakulu b'ekkanisa Abachina abasooka okuwongebwa emisheni gya Kikongregasho mu ssaza lya Fujian, ne nnyina, Lin Heping, yali mukazi ow'obwesige obw'amaanyi era ow'okwewaayo okw'obuziba. Nee yali mutabani omubereberye mu baana mwenda, era nnyina yalaba okuzaalibwa kwe ng'eky'okuddamu ku kwegomba kwe okw'omwana omulenzi — era yawaayo omwana eri Katonda mu kwebaza olw'ekyo, okwewaayo okwakolebwa ku ye nga tannasobola kwogera kigambo. Erinnya ery'Echina amaka lye gajja okumutuuma, Tuosheng, lijjukiza eddoboozi ly'ekide eky'omuti eky'omukuumi w'ekiro nga likubwa mu ssaawa ez'ekizikiza ez'ekibuga eky'Echina — omukuumi asigala nga mutunula ng'abalala beebase, ng'alangirira okuyita kw'ekiro. Lyafuuka, mu Lungereza, obulambulambu Watchman, kwe kugamba Omukuumi: erinnya lye yandimaze obulamu bwe bwonna ng'aligoberera, ng'oyo eyakuuma n'alabula n'atunula okutuusa okujja kw'enkya.
Ng'akyali mulenzi Nee yali mugezi, mwegombi, era mu kwatula kwe kwennyini okw'oluvannyuma, wa malala. Ng'aweza emyaka kkumi na esatu yayingira Essomero ery'Omu Makkati ery'Olulimi lw'Ekitundu erya Church Missionary Society mu Fuzhou, ng'atandika okuyigirizibwa mu ngeri ey'ebugwanjuba, era yagenda mu maaso okusukkuluma mu Trinity College eyaddukanyizibwanga Abangirikaani eyo, ng'atuula okumpi n'entikko y'ekibiina kye. Ebiseera eby'omu maaso ebirungi eby'ensi byalabika nga bikakafu, era okumala emyaka yaziyiza enzikiriza y'awaka we, ng'amaliridde ku kulinnya. Ekisa kyamutuukako olubereberye nga kiyita mu nnyina. Wansi w'okubuulira kw'omuvanjeri omutambuze Dora Yu — ye kennyini nga muyizi wa eddagala eyaleka omulimu ogw'amagoba ku lw'enjiri — Lin Heping yakkirizibwa nnyo kiasi nti yajja awaka n'akola ekintu ekitaali kya bulijjo mu buwangwa obwo: yasaba mutabani we yennyini okumusonyiwa olw'obubi bwe yali amukoze. Okunyeenyezebwa kwa nnyina kwafumita amalala g'omulenzi, era n'atandika okugenda mu nkuŋŋaana ye kennyini.
Ekiro lwe Yalemwa Okuwummula
Ku lw'eggulo lya 28 Apuli 1920, ng'aweza emyaka kkumi na omusanvu, Nee yali yekka mu kisenge kye era n'alemwa okufuna emirembe. Okusooka kwe okw'omutima tekwali kukkiriza, kutafuuka Mukristaayo — naye ate okumalirira okwo kwamuleka nga alina okweraliikirira okusingawo. Waaliwo olutalo olw'amazima munda mu ye. Ku nkomerero yafukamira okusaba. Okusooka teyalina bigambo n'akatono; kyaddirira ebibi bye byayimuka mu maaso ge kimu ku kimu, n'atya nga mwonoonyi. Bwe yasaba essaala eyo esooka ey'amazima, essanyu n'emirembe by'atali yamanya byajjula munda. Yagamba Mukama mu bwerufu, "Ayi, Mukama, ddala onkoze ekisa." Okuva ku kiro ekyo yeewaayo kyenkanyi eri Kristo n'eri okubuulira enjiri wakati mu bantu be. Omulimu omulungi obuweereza bwe yali bwamutegese yaguleka awatali kutunula mabega. Ku kubatizibwa kwe yalangirira ekyo okwewaayo kwe kwali kitegeeza:
Mukama, ndeka ensi yange emabega. Omusaalaba gwo gunjawula nayo emirembe gyonna, era nnyingidde mu ndala. Nnyimiridde we wanteeka mu Kristo!
— Watchman Nee, ku kubatizibwa kwe
Omukyufu omupya yali ayaayaanira okutendekebwa, era yeegatta ku ttendekero lya Bayibuli lya Dora Yu mu Shanghai — naye n'aweebwayo awaka, n'agobwa olw'empisa ezitaliimu nnamba nga okwebaka okutuusa akawungeezi. Okunyeenyezebwa kwakola omulimu gwakwo. Ng'amaliridde nti empisa ye ezzibwewo, yanoonya obuyinza obwandimuumbye okusinga: Margaret E. Barber, omuminsani Omungereza eyeeyimirizaawo eyabeeranga okumpi ne Fuzhou eyali akaanidde ebisiba bye eby'eddiini ku lw'ekyo kye yayita obulamu bw'okukkiriza. Barber yabatiza Nee ne nnyina mu 1921, yamutwala ng'omuyizi wansi w'empisa enkalubo, oluusi enkambwe, era n'amuggulira oluzzi olw'obuziba olw'etterekero lye ery'Obutukuvu n'Ab'Oluganda — ng'amumanyisa ebiwandiiko bya D. M. Panton, Robert Govett, G. H. Pember, Jessie Penn-Lewis, ne T. Austin-Sparks, n'abasomesa Ab'Oluganda nga John Nelson Darby, William Kelly, ne C. H. Mackintosh. Nee yabimira n'omululu, era etterekero lye lyennyini hatimaye lyakula okutuuka ku juzuu ez'Ekikristaayo ezisukka mu enkumi ssatu, nga lidda emabega eri abawandiisi ab'ebyasa ebisooka. Barber bwe yafa mu 1930, yamulekera buli kye yalina. Okuva ku ye yamira okukkiriza okwandiddukanidde mu mulimu gwe gwonna: nti Kristo eyakomererwa n'azuukira tasaanidde kwewuunyizibwa kyokka wabula ddala alina okubeeramu obulamu bwe yennyini ng'ayita mu mukkiriza.
Obuweereza n'Ekisibo Ekitono
Teyalinda kukula okutandika. Ng'ali n'ekibinja ky'abayizi ab'endowooza emu yategeka enkuŋŋaana ez'eyimirizaawo, okuyiga Bayibuli okw'okwewaayo, n'okubuulira ku nguudo mu kibuga ne mu masomero gaakyo, era mu myaka egyo egy'olubereberye banne ab'oku ttendekero amakumi mukaaga mu mwenda baaleeterwa mu bulokozi. Okuva mu 1922 Nee yatandika okukola enkuŋŋaana z'ekkanisa mu Fuzhou ezaakula okufuuka ekitundu ekya kizaalirwa Ekichina, eky'eddembe okuva mu bufuzi bw'eddiini obw'ebweru, ab'ebweru kye baayita Ekisibo Ekitono era abagoberezi baakyo kye baayita obulambalamba ekkanisa mu buli kifo. Mu 1923 yatandika akatabo, The Present Testimony, akaddirira mu 1925 The Christian — omwaka gwe yassa wabbali erinnya lye ery'okuzaalibwa Shu-tsu n'atwala erinnya To-sheng, ekide ky'omukuumi. Ng'aweza amakumi abiri mu emu yayamba okuteekawo ekkanisa ey'ekitundu ewala nnyo nga Sitiawan mu Malaya, n'oluvannyuma lwa katono ekkanisa ey'omu Shanghai eyafuuka ekitebe ky'omulimu gw'obulamu bwe. Yabeera nga bwe yabuulira: mu nnaku ezo ez'olubereberye kigambibwa nti yakuumanga kitundu kimu kyokka ku mu bisatu eby'ebyenfuna bye ku lw'obwetaavu bwe bwennyini, ng'awaayo ekitundu kimu ku bisatu okuyamba abalala n'akozesa ekitundu eky'oluvannyuma ku bitabo eby'omwoyo, era waaliwo ebiseera mu Shanghai omugaati omutono lwe gwali gwonna gwe yalina okulya ku lunaku.
Yanywerera nti waaliwo ekkanisa emu yokka ey'amazima mu buli kibuga, era yakola omulimu okulaba abakkiriza Abachina nga bakuŋŋaanyizibbwa ku ttaka eryo mu kifo ky'okwawulibwa ebendera eziyingizibwa. Omulimu gwabuna n'obwangu obw'ekitalo. Nga gutandika n'abantu batono, mu myaka egitasukka amakumi abiri gwakula okutuuka ku bibiina ebisukka mu lusanvu n'abakkiriza nga obukumi musanvu okwetooloola Uchina, n'amakanisa amaana nga gatuuka mu Philippines, Singapore, Malaysia, n'okusingawo — kufikia 1949 ekitundu ekisinga obunene eky'Ekiprotestanti mu ggwanga.
Bino byonna byakolebwa wansi w'ekisiikirize ky'obulwadde. Okuva mu 1922 yaziggibwa emirundi n'emirundi olw'akafuba; oluvannyuma kwajja obulwadde bw'olubuto obukadde n'obulwadde obuzibu obw'omutima. Mu 1926, ng'amaze okunafuya, Nee yatandika omulimu gwe omukulu ogusooka, The Spiritual Man, ng'aguwandiika ekitundu kinene okuva ku kitanda eky'obulwadde; gwajja mu juzuu ssatu mu 1928, omwaka gwe gumu gwe yayita Olukuŋŋaana lwe olusooka olw'Abawanguzi mu Shanghai. Obunafu obudda emabega bwamuwondera obulamu bwe bwonna obwasigalawo — yawonyezebwa obulwadde bw'omutima, era n'agamba nti obuweereza bwe bwawaniriddwa si amaanyi g'omubiri wabula obulamu bw'okuzuukira — era ate omukondo gw'okusomesa tegwakoma. Yali, okusinga byonna, omunnyonnyozi w'obulamu obw'omunda: okukomererwa kw'omuntu ow'edda, okubeeramu kwa Kristo munda, enjawulo wakati w'okusonyiyibwa kw'ebibi n'okununulwa okuva mu kibi. Ekitabo kye ekiwangaala ennyo, The Normal Christian Life, kyakula okuva mu bubaka bwe yawa mu Lungereza ku lugendo mu Bulaaya mu 1938 ne 1939 era kyanoonyereza byonna mu kunywerera kumu: nti obwana obwa bulijjo obwa buli Mukristaayo si lutalo olutakoma wabula Kristo yennyini ng'abeeramu okuva munda.
Katonda akiraga bulungi mu Kigambo kye nti alina eky'okuddamu kimu kyokka eri buli bwetaavu bw'omuntu: Omwana we, Yesu Kristo. Mu bikolwa bye byonna naffe akolera nga atuggya mu kkubo n'atussaawo Kristo mu kifo kyaffe. Omwana wa Katonda yafa mu kifo kyaffe olw'okusonyiyibwa kwaffe: ye abeera mu kifo kyaffe olw'okununulwa kwaffe.
— Watchman Nee, The Normal Christian Life
Nee yayigiriza nti okusaba tekwali ngeri ya kukyusa Katonda eri okwegomba kwaffe wabula okwetereeza ffennyini n'okwagala kwe, era nti okutereera okwo kwali kwennyini mulimu ogw'omuwendo. Yakuŋŋaanya bingi ku bino mu kitabo abasomi ba Ochorus kye bamanyi nga Tusabe, ng'annyonnyola okusaba ng'eryo lyennyini Katonda kw'alonda okuddusa omulimu gwe mu nsi.
Okusaba lye layini y'omulimu gwa Katonda. Mazima, okusaba kiri eri okwagala kwa Katonda nga layini bwe ziri eri eggaali y'omukka. Awatali kubuusabuusa kwonna, Katonda wa buyinza bwonna era akola n'amaanyi, naye tajja kukola era tasobola kukola bwe tuba nga ffe naawe tetukolera wamu naye mu kusaba.
— Watchman Nee, Tusabe
Teyali musajja eyasanga okusaba nga kwangu oba nga kwekola kwokka. Yayita okusaba okw'amazima omulimu ogwennyini, omulimu ogw'okwefiiriza, okugatta ebirowoozo by'omukkiriza n'okwagala kwa Katonda.
Okusaba okw'amazima mulimu gwennyini. Okusaba ng'okwagala kwa Katonda bwe kuli n'okusaba ku lw'okwagala kwe kwokka mazima mulimu gw'okwefiiriza.
— Watchman Nee, Tusabe
Kwali kutegeera kuno okw'okusaba ng'obukwano obw'omuwendo, so si ng'ekyuma eky'okununula obweyagazo bw'omuntu, okwandimuyisizza mu myaka egyo tewali eyayinza okugiraba nga gijja.
Obufumbo, Okukwatibwa, n'Ekiro Ekiwanvu
Mu 1934 Nee yawasa Charity Chang, amaka ge agaali mikwano gye emirembe esatu; ekisalwa kyali kimaze okuba omuwendo gw'okulwana kwingi mu kusaba, kubanga kyaleeta okunenyezebwa kw'olwatu mu kiseera ekyo. Abafumbo tebaaweebwako baana, era ng'ayita mu kulwala kwa Nee okwa buli kiseera, Charity yamulabirira n'okwewaayo okutakoowa. Awamu beewaayo eri omulimu ng'ayita mu myaka egy'akatabankanya egya 1930 ne 1940.
Emyaka egyo gyalimu okunyeenyezebwa okw'ekika ekirala. Mu 1939, wansi w'okunyigirizibwa kw'amaka era ng'alaba mu kyo ekkubo ery'okuweereza bakozi banne abaali babonaabona olw'olutalo, Nee yatwala kkampuni ya bba muto ey'eddagala eyali eraluma, China Biological and Chemical Laboratory, n'agiddaabiriza, n'agijjuza abakozi ab'abagoberezi b'ekkanisa ya Shanghai. Naye abakadde beeraliikirira nti omuweereza w'enjiri ateekwa okuba ng'aduumira bbizinensi, era mu 1942 Nee yassa wansi obuweereza bwe obw'olwatu; okumala ekiseera ekkanisa ya Shanghai yakoma okukuŋŋaana ddala. Yaddukanya ekkolero mu kasirise, n'asenguka n'okutuuka Chongqing mu 1945, ng'akyagenda mu maaso okuwa obubaka obwandifulumiziddwa oluvannyuma nga The Orthodoxy of the Church n'okwekenneenya kwe ku Luyimba lwa Sulemaani. Mu 1946 bakozi banne Peace Wang ne Witness Lee baatandika okukola okuzzaawo ekkanisa ya Shanghai n'obuweereza bwa Nee nayo, era kufikia Apuli 1948 okuzuukuka kwali kufagizza ekibiina era Nee n'ayimirira mu maaso gaabwe nate. Yateeka akabonero ku kuzzibwawo kwe ng'awaayo ekkolero ly'eddagala lyennyini eri Katonda ku lw'omulimu — ekiweebwayo ekyakwasa abalala bangi okuteeka ebintu byabwe ku kyoto. Ekkanisa ya Shanghai yajjula okusukka abagoberezi lukumi, era Nee yagula amayumba amanene kkumi na abiri mu Kuliang, ebweru wa Fuzhou, ng'ekifo ky'okutendekera bakozi banne.
Awo kwajja obuwanguzi bw'Abakomunisiti obwa 1949 era, wamu nabwo, obukyayi obwazidde obukalubo eri ebitundu by'Ekikristaayo eby'eyimirizaawo ebitandijisalimizza eri obufuzi bwa gavumenti. Kyali nga kiyita mu bbizinensi ng'ab'obuyinza baazimba omusango gwabwe. Nga 10 Apuli 1952 yakwatibwa mu Shanghai — ng'avunaanibwa okuketta n'omulimu ogw'okulwanyisa enkyukakyuka awamu n'emisango gy'enguzi, obubbi bw'ebintu bya gavumenti, okwewala omusolo, n'obutali butuufu obw'empisa. Yakwatibwa emyaka ena ng'olukalala lw'omusango olwatuuka ku mpapula 2,296 luteekebwateekebwa. Omusango ogw'olwatu ogwa 1956 gwalangirira nti yali agobeddwa ekkanisa ya Shanghai era gwamusanga n'omusango ku buli hoja; yasalirwa emyaka kkumi na etaano egy'okusibwa n'okuddaabirizibwa ng'ayita mu mulimu. Mu Jaanwali gwe gumu okusaka okw'eggwanga lyonna kwatwala bakozi banne n'abakadde b'amakanisa ag'ekitundu: abamu baafiira mu bifo by'okusiba, abalala baatuukiriza ebibonerezo ebiwanvu, ebibiina byaggalwawo, era ekizimbe ky'enkuŋŋaana ekya Shanghai mu kiseera ekituufu kyafuulibwa ekkolero. Ekibonerezo kya Nee kyennyini bwe kyatuukiriza mu 1967 teyateebwa, kubanga yasalirwa nti "tannaddaabirizibwa." Teyandiddayo kuba wa ddembe nate.
Okubonaabona tekwali kwe kwokka. Mukyala we Charity yakwatibwa, n'ateebwa olw'obulamu obwali bufuuse obubi, n'akwatibwa nate mu kiseera ky'Enkyukakyuka y'Obuwangwa, n'abuuzibwa n'akubibwa Abakuumi Abamyufu, n'atambulizibwa mu nguudo ng'ayambadde enkufiira ey'obuswavu n'olubaawo oluzito nga lutungiddwa ku bulago bwe — era n'agaana okwegaana Kristo. Ye yali muntu yekka eyakkirizibwa okumukyalira. Charity yafa mu 1971, era Nee n'amuwangaala omwaka gumu gwokka.
"Nkuuma essanyu lyange"
Ng'ayita mu myaka amakumi abiri egy'okusibwa, ng'aggibbwako ku kitundu kye yali asimbuddewo, mu bulamu obwafuuka obubi olw'omutima omulwadde n'obulwadde obukadde obw'olubuto, obujulizi bwa Nee obw'omunda tebwamenyeka. Mu emu ku bbaluwa ze ez'oluvannyuma, eyawandiikibwa eri muganda wa mukyala we ennaku amakumi asatu mu munaana gyokka nga kufa kwe tekunnajja, yassa wansi ebigambo bina ebyangu: "Nkuuma essanyu lyange." Yali awandiise awalala nti wadde omubiri gwe gwali gukoze, essanyu ery'omunda lyasukka byonna.
Yafa nga 30 Meyi 1972, ng'aweza emyaka nkaaga mu munaana, n'ayokebwa ennaku bbiri oluvannyuma. Teyalaba kununulwa kwa ku nsi kw'omulimu gwe, kubanga amakanisa ge yateekawo gaali gaziyiziddwa, ebitabo bye nga bikakattiddwa, n'erinnya lye nga liwaayiriddwa. Naye ate ensigo teyafa. Ebiwandiiko bye — juzuu ezisukka mu amakumi ana ez'omulimu ogw'okwewaayo, ogw'okubuulira, n'ogw'eby'okutendekebwamu, ebisinga nga bitwaliddwa mu bubaka bwe obw'omu kamwa — byatwalibwa ebweru wa Uchina ne bivvuunulwa mu nnimi ez'Ebuvanjuba n'Ebugwanjuba, okuva mu Kijapani, Kikoriya, Kiyindonezia, ne Kitagalogi okutuuka mu Lungereza, Lufalansa, ne Luyisipania, era byagenda mu maaso okuumba obukumi bw'abakkiriza abataamusisinkana. Leero ebibiina ebilambika enzaalibwa yaabyo ey'omwoyo okutuuka ku buweereza bwe bibalibwa mu nkumi mu nsi yonna, era The Normal Christian Life kikyali kimu ku bitabo eby'okwewaayo ebisomebwa ennyo ebyava mu kkanisa ya kati ey'Echina.
Watchman Nee yali musajja wa mazima, so si mutukuvu wa plasta: wa malala mu buvubuka bwe, mukambwe mu mpaka, eyawonderwa obulwadde, era mu ngeri yonna nga tali waggulu w'okunenyezebwa kw'abo ab'omu kiseera kye. Naye akapapula wansi w'omutto kagamba obulamu bwonna gye bwali bugenda. Yali yeetuuzizza ng'akoowoola ekkanisa okuzuukuka ng'ayita mu kiro ekiwanvu, era ekiro kye ekyennyini bwe kyatuuka yakuuma obukuumi bwe yatuumibwa — ng'akkiriza, okutuusa omukka ogw'enkomerero, mu Mwana wa Katonda.
Tewali bitabo wadde okubuulira mu tterekero okwa muwandiisi ono okutuusa kaakano.