Omulembe gw’Ababaka b’Enjiri

Ebyafaayo bya J. C. Ryle

1816–1900

Noonya

Ebyafaayo

  1. 1816
  2. 1841
  3. 1880
  4. 1900
Obunyiikivu mu kusaba kye kyama ky’obutukuvu obw’oku ntikko.
J. C. Ryle

John Charles Ryle yazaalibwa nga 10 May 1816 mu Macclesfield, mu Cheshire, mu maka ag’obugagga n’essuubi. Kitaawe yali munnaggwanga w’ebbanka era Memba wa Palamenti, era obugagga bw’amaka, obwava mu bikolero by’engoye za siriki eby’omulembe gw’amakolero, bwafuula ab’ennyumba ya Ryle abamu ku bantu abaasinga okumanyika mu ssaza. Omulenzi yakulira mu mikisa gyonna egy’ensi: ettaka, erinnya, n’endowooza enywevu nti olunaku olumu yalituula mu bantu abakulu ab’e Bungereza. Yagenda e Eton, oluvannyuma e Christ Church, Oxford, gye yali omuzannyi omukugu nga bwe yali omuyivu — yakulembera ekibiina ky’omupiira gwa cricket era n’agwisa wickets kkumi mu mpaka za yunivasite e Lord’s — era gye yatuuza byonna bwe yafuna diguli ey’omutindo ogusooka mu Classics mu 1837. Yaweebwa fellowship ey’e kolegi. Entebe mu Palamenti yalabika ng’ekya kuseera buseera.

Awo ne wabaawo ebintu bibiri ebyakyusa olugendo lwe olw’obulamu lwonna.

Ekisa, n’okuzikirira

Ekisooka kwe kukyusibwa kwe. Kwajja, nga bwe yasobola okukigereka, mu 1837, wakati mu myaka gye egy’e Oxford ne mu kiseera ky’obulwadde obw’amaanyi. Ebyafaayo bye yategeeza mu bulamu bwe obw’oluvannyuma byakwatira ku Ssande emu. Yali ayingidde mu kkanisa y’ekyalo nga wasomebwa essomo ery’okubiri okuva mu ssuula ey’okubiri ey’Abaefeso, era omusomi — omugwira Ryle gwe yatamanya linnya, mu kkanisa gye yatasobola kutuuma erinnya oluvannyuma — n’atuuka ku lunyiriri olw’omunaana n’alusoma mpola, ng’assaawo ebbanga mu bugenderevu n’ennyweza: “Mwalokolebwa lwa kisa — olw’okukkiriza — tekwava mu mmwe — wabula kirabo kya Katonda.” Ebigambo byatuuka ku mutima ne bisigalawo. Ryle yagambanga nti teyajjukira kkanisa, wadde omusajja, wadde kigambo kya kubuulira kyonna — wabula lunyiriri luli lwokka, olwamenyebwamu ebitundutundu ne lunyigirizibwa ku mutima gwe akatundu ku katundu. Oba lwali lumu olw’oku makya olw’entiisa oba, ng’abawandiisi be ab’obwegendereza bwe bagera, omulimu ogwabuna omwaka ogwo gwonna ogw’okusoma n’okubuulirira, ekyawandiikibwa n’amazima byali bimu: obulokozi kirabo, era yali akifunye. Okuva ku kisa ekyo teyava ennaku ze zonna ez’obulamu bwe obuwanvu.

Eky’okubiri kwe kuzikirira. Mu 1841 ebbanka ya kitaawe yagwa, mu kabi kanene era nga tewaliiwo kulabula, era obugagga bw’amaka bwaggibwawo mu lunaku lumu. Ryle teyakendeeza ku bujjukizi bw’ekyo. “Twagolokoka ku makya g’ekiseera ky’ebbugumu ng’ensi yonna eri mu maaso gaffe nga bulijjo,” bwe yawandiika, “ne tugenda okwebaka ekiro ekyo nga tuzikiridde ddala era ddala.” Yakiyita essuula esinga okuba enzikivu mu bulamu bwe. Ettaka, obugagga, n’omulimu ogwali gusuubirwa mu by’obufuzi — byonna byagenda, era omuvubuka eyakuzibwa okufuga yasanga buli luggi luggaddwawo okuggyako lumu. Yaawulibwa okuba omusumba mu mwaka gwe gumu ogwo, era yakyogera n’obwesimbu obw’ekitalo: “Nafuuka omusumba kubanga nawulira nga nsibiddwa okukikola, so saalaba ngeri ndala yonna ey’obulamu eyali enziguddwawo.”

Kimu ku bintu eby’ekyewuunyo ebisirikira mu byafaayo bye, nti akabi akaalabika ng’enkomerero ya buli kimu, kye kyamufuula gwe yali. Singa ebbanka yali enywedde, Bungereza yandifunye omusajja omulala omugagga ow’ebyobufuzi n’efiirwa omu ku babuulizi b’Enjiri abasinga obwangu gye yali erina.

Ebigambo ebyangu eby’omusumba ow’oku byalo

Omusajja eyaawulibwa teyagenda mu kkanisa nkulu wabula mu bukiise — obuweereza obw’omusumba omuyambi e Exbury mu Hampshire, oluvannyuma obwakulembeze bwa St Thomas’s, Winchester, ate Helmingham, era okumala emyaka nga amakumi abiri obuvikaali bwa Stradbroke mu byalo bya Suffolk. Gino gyali myaka gya nnaku ez’omunda awamu n’emirimu egy’oku byalo. Yawasa n’afiirwa mukyala, n’awasa nate n’afiirwa nate; mukyala we ow’okusatu, Henrietta, yali mulwadde okumala ebbanga ddene gwe yajjanjaba emyaka egiwerako nga tannafa mu 1889. Omusajja eyawandiika mu bwangu bwe atyo ku by’okusanyusibwa mu kubonaabona yali afunye obuyinza okukikola: yali afiiriddwa obugagga bwe, aziise bakyala, era yayigira mu nnyumba y’omusumba ow’oku kyalo ekyo ensi enkulu kye yatamuyigiriza. Era mu bitundu ebyo eby’oku byalo yavumbula ekirabo ekyandimuwangedde: yasobola okwogera n’abantu abaabulijjo mu bigambo bye batayinza butategeera. Yeewaayo okuwandiika obupapula obw’Enjiri obwangu — obumpi, obw’obutereevu, obutaliiko kuwoomerera, obwalaga omukozi ow’oku nnimiro n’omusuubuzi ow’omu dduuka nga bwe bwalaga ne mwami — era bwagenda mu bukadde, nga butafuliddwa mu nnimi kkumi na nnyingi n’okusingawo, nga bwetikka obubaka bwe bumu obw’olwatu bwe yali afunye mu Abaefeso 2. Yali ayize nti amazima agagerebwa mu bwangu si mazima gafuuliddwa amayengevu, era nti omukozi ali emabega mu kkanisa yali asaanira okutegeera nga bwe kyali eri omusajja ow’ekitiibwa ali mu ntebe ey’omu maaso. Ekitabo kye Expository Thoughts on the Gospels, ekyawandiikibwa okusomebwa mu maka, kyakolera amaka n’ekyoto ky’omuliro ekyo obupapula bwe bwe bwakolera oluvannyuma lw’obupapula: kyafuula amakulu ag’olwatu ag’Ebyawandiikibwa nga gali kumpi mu lwatu, olunyiriri ku lunyiriri, eri buli muntu yenna eyasobola okusoma n’akatono.

Teyalina kugumiikiriza na butategeerekeka mu by’eddiini, so nga talina na ku ndowooza nti omuntu ayinza okuseeyeeya okutuuka mu ggulu ku lw’obulamu obussibwamu ekitiibwa. Obupapula bwe obusinga okumanyika bwabuuza omusomi ekibuuzo kimu ekinoonyereza era nga tekigenda kumuleka — Osaba? — kubanga yali akakasa nti okusaba okw’ekyama, atali Katonda tewali n’omu asobola kulaba nga omuntu bw’akukuuma, kwe kukebera okusinga obutuufu okuliwo ku kukkiriza okulamu.

Obunyiikivu mu kusaba kye kyama ky’obutukuvu obw’oku ntikko.

— J. C. Ryle

So teyaleka basomi be kuwummulira mu ssuubi ery’obutategeerekeka ery’eggulu nga tebeeteeseteese lyo. Yabuulira obutukuvu ng’omukwano gw’okusonyiyibwa ogw’ekyetaagisa — si musingi gwa bulokozi, wabula kibala kyagwo n’obujulizi bwagwo — era yakiteeka mu bigambo omuntu yenna bye yatasobola kukyamira.

Tuteekwa okuba abatukuvu nga tetunnafa, bwe tunaabeera abatukuvu oluvannyuma mu kitiibwa.

— J. C. Ryle, Holiness

Omulabirizi w’e Liverpool

Mu 1880, mu myaka egy’obukulu nkaaga mu nnya — emyaka abasajja abasinga obungi mwe baba balowooza ku kuwummula — Ryle yalondebwa okuba Omulabirizi omusooka ow’edayosizi empya ey’e Liverpool, ku kuteesa kwa Katikkiro, Benjamin Disraeli. Kyali kifo kizibu: ekibuga ekinene eky’amakolero eky’emyoyo egisukka mu kakadde, nga kirimu obusenge obw’obwavu n’obwavu mu ngeri eyandiggye amaanyi omusajja omuto. Ryle yeewaayo mu kyo okumala emyaka amakumi abiri. Okuva ku ntandikwa yasalawo ekintu ekyamubeerera eky’obwenkanya: mu kifo ky’okuyiwa ssente mu kkanisa nkulu ey’ekitiibwa, yasooka kulaba ng’abasumba be basasulwa bulungi era baweebwa penseni, era ng’ebitundu eby’abakozi bituukiddwako. Yassaawo essanduuko ey’okuwa penseni abasumba be abaali bakooye, n’ayaza omuwendo gw’abasomi b’Ebyawandiikibwa abataali basumba abasobola okutuuka omusumba omwambaze eminagiro gy’atandiyingira, era n’akulembera okuzimba amakkanisa amaggya mangi n’ebisenge by’obuweereza mu bitundu ekkanisa ey’ekitiibwa bye yali yeerabidde. Enjiri ennyangu gye yali abuulidde mu kyalo kya Suffolk yatwalibwa mu mbuga n’obukubo obufunda obw’ekibuga eky’omwalo. Mu byonna ebyo yeeyongera okuwandiika, ng’afuka obupapula bwe bumu obw’olwatu, nga tanyeenyezebwa nkola ya mulembe wadde kunenyezebwa; era wadde nga kaakano yali muntu mukulu era eyawakanyizibwa, ng’atikkiddwa engule y’obulabirizi era ng’alina ekitiibwa, yasigala okutuusa ku nkomerero nga bw’atyo bwe yali afuuse omusumba omuto eyazikirira — omusajja w’Enjiri ow’ekika eky’edda, atagoberera mulembe, atanyeenyezebwa, era ow’olwatu.

Yeekaddiza ku ntandikwa ya 1900, mu mwaka gwe ogw’obukulu ogw’amakumi munaana mu ana, ng’akooye ekiseera kituuse, era n’afa nga wayiseewo emyezi mitono. Ku jjinja lye ery’oku ntaana baawoola olunyiriri olwamukwata emyaka egisukka mu nkaaga emabega, obuyivu bwe bwonna obw’eby’obwakatonda n’ebyafaayo bye byonna mu lunyiriri lumu: Mwalokolebwa lwa kisa olw’okukkiriza.

Obusika bw’omusajja ow’olwatu

Ryle yawandiika nga bw’abuulira, era yabuulira nga bw’akkiriza — nti amazima agasinga obuziba gagabulwa bulungi mu bigambo ebisinga obwangu, era nti Enjiri omulimi gy’atasobola kutegeera terina mugaso munene eri omulimi. Emyaka egisukka mu kikumi oluvannyuma lw’okufa kwe obupapula bwe bukyafulumizibwa era bukyakola omulimu gwabwo ogw’edda, nga bubuuza abasomi abaggya ebibuuzo byabwo eby’edda. Teyeewuunyisa era teyagenderera kwewuunyisa. Yagenderera kutegeerwa kyokka, n’okusindika abasajja n’abakazi eri ekisa kye kimu ekyamusomerwa edda, akatundu ku katundu, mu kkanisa erinnya lyayo lye yatajjukira. Obuweereza bwe bwonna bwali nnyinyonnyola engazi ku lunyiriri olwali ku ntaana ye: nti tulokolebwa si lwa bugagga bwaffe wadde ebikolwa byaffe wadde okwagala kwaffe, wabula kyereere, olw’ekisa, olw’okukkiriza — era nti kirabo kya Katonda.

Tewali bitabo wadde okubuulira mu tterekero eby'omuwandiisi ono okutuusa kaakano.

Ebibuuzo n'Eby'okuddamu

J. C. Ryle yali ani?

John Charles Ryle (1816–1900) yali omu ku bakulembeze b'Abaanglikani ab'Enjiri abaasinga obuyinza mu Kkanisa y'e Bungereza mu mulembe gwa Vikitoliya era, okuva mu 1880, Omulabirizi omusooka ow'e Liverpool. Yazaalibwa mu maka amagagga ag'ab'ebbanka mu Cheshire, era yamanyikira okusinga byonna olw'empandiika ye ey'Enjiri ey'olwatu era ey'obutereevu, era obupapula bwe bwasaasaanyizibwa mu bukadde mu bulamu bwe era ne buvvuunulwa mu nnimi nnyingi.

Obulamu bwa Ryle obw'olubereberye bwali butya nga tannayingira buweereza?

Ryle yazaalibwa nga 10 May 1816 mu Macclesfield, mutabani w'omunnaggwanga w'ebbanka era Memba wa Palamenti, era yakulira mu mikisa gyonna egy'ensi n'essuubi ery'omulimu omunene mu by'obufuzi. Yagenda e Eton oluvannyuma e Christ Church, Oxford, gye yali omuzannyi omukugu nga bwe yali omuyivu — yakulembera ekibiina ky'omupiira gwa cricket ekya yunivasite era n'agwisa wickets nnyingi mu mpaka za yunivasite e Lord's — era n'atuuza byonna bwe yafuna diguli ey'omutindo ogusooka mu Classics mu 1837. Fellowship ey'e kolegi, era ne kirabika nga n'entebe mu Palamenti, byali bimulindiridde.

Ryle yafuuka atya Omukristaayo?

Okukyusibwa kwe kwajja nga mu 1837, mu myaka gye egy'e Oxford ne mu kiseera ky'obulwadde obw'amaanyi obwali bwasooka okumuzza eri Bayibuli n'okusaba. Emirundi mingi yakikwataganya ne Ssande emu bwe yatuuka mu kkanisa nga wasomebwa essuula ey'okubiri ey'Abaefeso, era ebigambo nti "Mwalokolebwa lwa kisa olw'okukkiriza ... kirabo kya Katonda" ne bituuka ku mutima ne bisigalawo. Okuva ku kisa ekyo, bwe yagamba, teyakivaako oluvannyuma.

Kya mazima nti okugwa kw'ebbanka kwakyusa olugendo lw'obulamu bwe lwonna?

Yee. Mu June 1841 ebbanka ya kitaawe yagwa mu kabi kanene era obugagga bw'amaka ne bugenda mu lunaku lumu; Ryle yawandiika nti "twagolokoka ku makya g'ekiseera ky'ebbugumu ng'ensi yonna eri mu maaso gaffe nga bulijjo, ne tugenda okwebaka ekiro ekyo nga tuzikiridde ddala era ddala." Akabi ako kaaggalawo oluggi ku mulimu gwe yali asuubira mu by'obufuzi, era yaawulibwa okuba omusumba mu mwaka gwe gumu ogwo, ng'akkiriza nti yafuuka omusumba "kubanga nawulira nga nsibiddwa okukikola, so saalaba ngeri ndala yonna ey'obulamu eyali enziguddwawo." Oluvannyuma yasalawo nti byonna byali bya bulungi, ng'agamba nti singa teyazikirira teyandibuulidde kubuulira na kumu wadde okuwandiika akapapula oba ekitabo.

Ryle yaweereza wa ng'omusumba w'ekitundu?

Teyaweereza mu kkanisa nkulu wabula mu bukiise — obuweereza obw'omusumba omuyambi e Exbury mu Hampshire, oluvannyuma Winchester, ate Helmingham, era okumala kumpi emyaka amakumi abiri obuvikaali bwa Stradbroke mu byalo bya Suffolk. Mu bitundu ebyo eby'oku byalo, ng'aweereza abakozi b'oku nnimiro n'abasuubuzi ab'omu maduuka nga bw'aweereza ne mwami, mwe yavumbulira ekirabo kye eky'okufuula Enjiri ennyangu eri abantu aba bulijjo.

Lwaki ebiwandiiko bya Ryle bimanyikiddwa nnyo?

Ryle yeewaayo okuwandiika obupapula obw'Enjiri obumpi, obw'obutereevu era obutaliiko kuwoomerera obwagenderera abasomi aba bulijjo, era bwagenda mu bukadde, nga buvvuunulwa mu nnimi nnyingi. Yali akakasa nti amazima agagerebwa mu bwangu si mazima gafuuliddwa amayengevu, era nti omukozi ali emabega mu kkanisa yali asaanira okutegeera nga bwe kyali eri omusajja ow'ekitiibwa ali mu ntebe ey'omu maaso. Emyaka egisukka mu kikumi oluvannyuma lw'okufa kwe, obupapula bwe bukyafulumizibwa.

Bitabo ki ebya Ryle ebisinga obukulu?

Ajjukirwa okusinga olwa Holiness, mwe yanyigiriza nti obutukuvu kibala kyetaagisa era bujulizi bw'obulokozi so si musingi gwabwo, n'olwa Practical Religion, ekyakozesa okukkiriza mu bulamu bw'Ekikristaayo obwa buli lunaku. Ekitabo kye eky'ebitundu ebingi Expository Thoughts on the Gospels, ekyawandiikibwa okusomebwa mu maka, kyatambula olunyiriri ku lunyiriri mu Matayo, Makko, Lukka ne Yokaana, era kikyasomebwa nnyo leero.

Ryle yakkiririza mu ki, era yali akendeezezza ku nzikiriza ze?

Ryle yali musajja w'ekkanisa ow'Enjiri era Omupolotesitanti omunywevu eyakwata obuyinza obw'olwatu obw'Ebyawandiikibwa, obulokozi olw'ekisa okuyita mu kukkiriza, n'obwetaavu bw'obutukuvu bw'omuntu ssekinnoomu n'okusaba okw'ekyama. Teyanyeenyezebwa nkola ya mulembe wadde kunenyezebwa mu bulamu bwe bwonna, era ne bwe yali ng'atikkiddwa engule y'obulabirizi era ng'alina ekitiibwa, yasigala ddala nga bwe yali afuuse omusumba omuto eyazikirira — omusajja w'Enjiri ow'ekika eky'edda, atagoberera mulembe, atanyeenyezebwa, era ow'olwatu.

Ryle yafuuka atya Omulabirizi w'e Liverpool, era kiki kye yakolayo?

Mu 1880, ng'aweza emyaka nkaaga mu ena, yalondebwa okuba omulabirizi omusooka ow'edayosizi empya ey'e Liverpool, ku kuteesa kwa Katikkiro Benjamin Disraeli. Mu kifo ky'okuyiwa ssente mu kkanisa nkulu ey'ekitiibwa, yasooka kulaba ng'abasumba be basasulwa bulungi era baweebwa penseni, era ng'ebitundu by'abakozi abaavu bituukiddwako, ng'ayaza abasomi b'Ebyawandiikibwa abataali basumba era ng'akulembera okuzimba amakkanisa amaggya mangi n'ebisenge by'obuweereza. Yawa ekibuga ekyo ekinene eky'omwalo emyaka amakumi abiri egy'omulimu.

Nnaku ki Ryle ze yasitula, era obulamu bwe bwakoma butya?

Ryle yawasa emirundi esatu era n'afiirwa bakyala emirundi esatu, ng'aziika bakyala be ate ng'akuza abaana be era ng'agenda mu maaso n'obuweereza bwe, era yawandiika ku kubudaabudibwa mu kubonaabona ng'omuntu eyali afunye obuyinza okukikola. Yaleka obulabirizi bwe ku ntandikwa ya 1900, ng'akooye ddala mu myaka gye egy'ekinaana, era n'afa nga wayiseewo emyezi mitono. Ku jjinja lye ery'oku ntaana baawoola olunyiriri olwamukwata emyaka egisukka mu nkaaga emabega — "Mwalokolebwa lwa kisa olw'okukkiriza" — enjigiriza ye yonna mu lunyiriri lumu.