Ebyafaayo
- 1926
- 1956
- 1988
- 2015
Oyagalibwa n’okwagala okutaliggwaawo — bwe kityo Bayibuli bw’egamba — era wansi w’oli emikono egitaggwaawo.
Waliwo ebyafaayo eby’ababaka b’enjiri Ekkanisa gy’etegeeza kubanga bikoma bulungi, era waliwo ebitono gy’etegeeza kubanga tesobola na kubikkiriza ddala. Ekya Elisabeth Elliot kya mu kika eky’okubiri. Bba yattibwa abantu be yali agenze okutuukirira — yafumitibwa n’amafumu ku musenyu gw’omugga awamu n’abavubuka abalala bana — era emyaka ebiri oluvannyuma yeetikka muwala we omuto n’amutwala mu kibira okubeera wamu n’abo abaakikola. Teyali muyimbawembi ku bwe baali. Yali asomye ebyawandiikibwa ku byabaawo. Kyokka n’agenda, n’asigalayo, n’alaba bangi ku bo nga bajja eri Kristo. Oluvannyuma yamala obulamu obuwanvu obwasigala ng’awandiika era ng’ayigiriza ku kintu kimu okudda okwo kwe kwamuyigiriza: nti okugondera kusoboka mu kizikiza, era nti Katonda asaanira okwesigibwa ddala mu kifo we tasobolerwa kutegeerebwa.
Muwala w’omubaka w’enjiri, n’essomero erizibu
Yazaalibwa nga Elisabeth Howard nga 21 December 1926 mu Brussels, abazadde be gye baali baweereza ng’ababaka b’enjiri. Amaka gaakyuka ne gagenda e Philadelphia omwaka ogwaddirira, era yakulira mu maka agaali gategekeddwa okwetooloola Ebyawandiikibwa n’okusaba. Yagenda mu Wheaton College n’asoma Oluyonaani olw’edda — si lwokka ku bwalwo, naye kubanga yali ayagala okuvvuunula Bayibuli eri abantu abaali batannagifuna. Oluvannyuma yeeyongera okutendekebwa mu Prairie Bible Institute. Enteekateeka yassibwawo ng’akyali muto: olulimi, ekifo ekizibu, n’Ekitabo ekifuulibwa mu lulimi olutaali luwandiike.
Mu Wheaton yasisinkana Jim Elliot. Yali munyiikivu, ataakkiriza kukyuka, ng’amaze okwewaayo eri ekirowoozo eky’okuweereza ku ttaka ery’obubaka, era enkolagana yaabwe ey’okwegomba yamanyibwa olw’okuba ntono era nga tetuluvu — okwegendereza okuwanvu okw’okwefuga kwe yandigenda okuwandiikako emyaka mingi oluvannyuma, ng’omulembe omuto gwetaaga omuntu okugugamba nti okulinda si kya bwereere. Tebaafumbiriganwa okutuusa nga bombi bali mu Ecuador. Embaga yabaawo nga 8 October 1953, mu Quito, ku lunaku Jim lwe yazaalirwa. Muwala waabwe Valerie yazaalibwa mu February 1955. Baabeera mu Shandia, mu Quichua, era omulimu ogw’okuvvuunula gwe yali agenderedde obulamu bwe bwonna ne gutandika mu bunnyiikivu.
Omusenyu ku Curaray
Jim n’ababaka abalala bana — Nate Saint, Pete Fleming, Ed McCully ne Roger Youderian — baali bamaliridde okutuukirira Waorani, abantu abaamanyibwanga mu kiseera ekyo n’erinnya erivvoola nti “Auca,” abaatiibwanga mu kitundu kyonna olw’okutta abagwira. Abasajja baasooka okwatagana nga bali mu bbanga, ne basuula ebirabo, era oluvannyuma ne bakka ku katundu k’omusenyu ku mabbali g’omugga Curaray. Okumala ennaku ntono kyalabika ng’ekikola. Nga 8 January 1956 bonna abataano baafumitibwa ne battibwa.
Elisabeth yali wa myaka amakumi abiri mu mwenda, ng’alina muwala ow’emyezi kkumi, mu kibira eky’abagwira, amangwago ng’afuuse nnamwandu. Kye yakola n’ensonga eno — si mangwago, naye mu bbanga ttono — kyafuuka ekifaananyi ky’ebyo byonna bye yayigiriza oluvannyuma. Teyatwala okutta ng’enkomerero y’obubaka. Yakutwala, mu ngeri emu, ng’ekitundu ku bwo.
Oyagalibwa n’okwagala okutaliggwaawo — bwe kityo Bayibuli bw’egamba — era wansi w’oli emikono egitaggwaawo.
— Elisabeth Elliot, ebigambo bye eby’okusookera ku pulogulaamu ya leediyo Gateway to Joy
Sentensi eyo, gye yandigenda okukozesa okusookera buli mulundi ng’atandika okwogera ku leediyo, teyali lugambo lwa kwewuubaala mu kusanyusibwa. Kye kintu kye yalina okukkiriza n’okumanya kwa nnamwandu eyafiirwa bba n’effumu, ng’amanyi kye kituusa okukyogera. Emikono egitaggwaawo gibeera wansi wo lwe oba ogudde wansi ennyo okutuuka we ogyetaagira.
Okudda
Wano olugero luva ku nnaku, bangi gye basobola okuteebereza, ne lutuuka ku kusalawo okuli nti tewali n’omu asobola. Mu kifo ky’okuddayo eka, Elisabeth yasigala mu Ecuador n’akolerera ekintu kiri kimu abasajja abataano kye baafiiriramu nga bakigezaako. Mu October 1958 yagenda okubeera wamu na Waorani bennyini, ng’atwala Valerie — mu kiseera ekyo nga wa myaka nga esatu — mu kibiina ekyamufuula nnamwandu. Yeegatta ku ye Rachel Saint, mwannyina Nate Saint, omuvuzi w’ennyonyi eyattibwa ku musenyu. Abantu baawa Elisabeth erinnya mu lulimi lwabwe: Gikari, ekinyonyi ekikonkona emiti. Yabeera nabo okutuusa mu 1961, era mu kiseera ekyo — nga mu 1960 — bangi ku Waorani bajja mu kukkiriza Kristo.
Kyandivvunudde olugero singa abakazi ababiri bafuulibwa ekibiina eky’abatukuvu ekitaliimu kwawukana. Tebaali bwe batyo. Elisabeth ne Rachel Saint baawukana — mu mpisa, mu kutegeera Katonda, ne mu ngeri y’okukola — era enkaayana wakati waabwe yali ya nnamaddala era yawandiikibwa mu bwesigwa abo abaabamanya. Kirungi okukyogera lwatu, kubanga amazima g’okudda tegeesigama ku kuba nti bombi baali bakwatagana. Abakazi ababiri ab’amaanyi, abanakuwavu, buli omu ng’akakasa okuyitibwa kwe, nga babeera mu kibira wamu n’abaali batemu, tebaakkiriziganya bulijjo ku ngeri omulimu gye gwandikoleddwa. Nti baagumiikiriza wadde nga bwe kityo, era nti Waorani baawulira enjiri okuyita mu bo awatali kusaanyaawo, kikkirizibwa okusinga olw’obuzibu obwo, si kikendeezebwa.
Kola ekintu ekiddako.
— amagezi Elisabeth Elliot ge yayagala era ge yafuula ag’ettutumu, agava mu luyimba olw’edda olutamanyiddwa muwandiisi waalwo, lwe yali afaayo bulijjo okuwa ekitiibwa
Obulamu bwonna ng’ayogera amazima ku kubonaabona
Elisabeth Elliot yafuuka, mu myaka amakumi agaagoberera, omu ku bawandiisi Abakristaayo abaasinga okwesigibwa mu kyasa kye — nga yeesigibwa nnyo kubanga teyalimba ku bulumi. Yawandiika Through Gates of Splendor (1957), ebyafaayo by’abasajja abataano, ne Shadow of the Almighty (1958), ebyaggibwa mu bitabo bya Jim eby’ennyiriri. Yawandiika The Savage My Kinsman (1961) ku Waorani. Oluvannyuma ne wajja Passion and Purity (1984), ekyawa abato amasomo ag’okwegomba kwe okuwanvu; A Chance to Die (1987), ekifaananyi kye ekya Amy Carmichael; The Path of Loneliness mu nkomerero ya 1990s; ne Keep a Quiet Heart (1996). Okuva mu 1988 okutuuka mu 2001 eddoboozi lye lyatuuka mu maka buli lunaku okuyita mu pulogulaamu ya leediyo Gateway to Joy.
N’obufumbo bwe oluvannyuma lwa Jim tebwalekebwa awatali nnaku. Yafumbirwa omuyivu w’eby’okutegeera Katonda Addison Leitch mu 1969 n’afuuka nnamwandu nate mu 1973. Mu 1977 yafumbirwa Lars Gren, eyamulabirira okutuusa ku nkomerero y’obulamu bwe. Yamanya ennaku ng’omugenyi addingana, si kintu kya mulundi gumu, era teyagonza bubaka bwe. Yabukaza ne bufuuka ekintu ekiyinza okukozesebwa.
Wakati w’ebyo bye yayigiriza kwe kwewaayo — kye yayita okuleka, okukwasa Katonda okwagala kwo. Amagezi ge ku kubonaabona gaali ga butereevu era nga tegalimu kusaasirira kwa bwereere: kikkirize, weebaze Katonda ku kyo, era olyoke okiddize Ye. Si kukinnyonnyola. Si kukiddukako. So si na kukitegeera. Kkiriza, weebaza, waayo. Yali akoze ekyo kyennyini ku mabbali g’omugga mu 1956, era teyali agenda kuwa balala ddagala lye yali agaanye okumira.
Ajjukirwa era olw’ebigambo bisatu ebyangu bye yawa abantu abatabalika abaali baziyizibwa ennaku oba entiisa oba obunene bw’olunaku oluzibu: kola ekintu ekiddako. Yaagala amagezi ago n’agafuula ag’ettutumu, ng’agajuliza obutasala — naye yali afaayo bulijjo okugamba nti si ye yagakola. Gaava mu luyimba olw’edda olutamanyiddwa muwandiisi waalwo, lwe yawa ekitiibwa mu kifo ky’okulwoleka nga lulwe. Obwesigwa buno bwe bumuzza akyo. Yalufuula olw’ettutumu; teyeefuula nti ye yaluwandiika. Era amagezi gaalwo ge magezi gennyini ag’okudda: ekkubo lyonna bwe liba nga lya kizikiza nnyo okulaba, tosabibwa kulaba kkubo lyonna. Osabibwa kukola ekintu ekiddako.
Emyaka egisembayo, n’ebyo by’aleka
Elisabeth Elliot yalekera awo okwogera mu lujjudde mu 2004 ng’obulwadde bw’okwerabira bweyongera, era yamala nga myaka kkumi egyasembayo mu kasirise akawanvu obwo. Yafiira eka mu Magnolia, Massachusetts, nga 15 June 2015, ng’alina emyaka kinaana mu munaana, ng’alabirirwa Lars.
By’aleka si nkola njawulo era si kyamagero kimu. Bwe bunnyonnyofu — obwakolebwa n’omubiri gwe yennyini, mu kibira ekyaddala, mu maaso g’abatemu ab’amazima — nti enjiri etegeeza kye yogera. Aleka sentensi gye yatandikanga nayo buli mulundi ng’ayogera ku leediyo, eya mazima kyokka ka lube olunaku lugenda bulungi oba nedda: nti oyagalibwa n’okwagala okutaliggwaawo, era nti wansi w’oli emikono egitaggwaawo. Era aleka ebigambo ebisatu eri buli muntu atalaba ngeri ya kweyongerayo: si nsengeka ya kubonaabona, wabula kiragiro. Kola ekintu ekiddako. Ye yakikola, okutuukira ddala mu kibira, n’avaayo ku ludda olulala.
Oyagalibwa n’okwagala okutaliggwaawo — bwe kityo Bayibuli bw’egamba — era wansi w’oli emikono egitaggwaawo.
— ebigambo bye yagabanga, olunaku ku lunaku, okumala emyaka kkumi na esatu
Era alabika mu
Ebibuuzo n'Eby'okuddamu
Elisabeth Elliot yali ani?
Elisabeth Elliot (1926–2015) yafuuka nnamwandu bba we Jim n'abalala bana bwe battibwa Waorani ab'e Ecuador — n'alyoka agenda okubeera wamu n'abantu abo bennyini abaamutta, ng'alaba bangi nga bajja eri Kristo. Okuyita mu myaka mingi egy'okuwandiika n'okuyigiriza ku kubonaabona n'okugondera, yafuuka omu ku maloboozi agasinga okwesigibwa mu Bakristaayo ab'enjiri ab'ekyasa eky'amakumi abiri, era ajjukirwa olw'ebigambo bisatu ebyangu eri buli atalaba ngeri ya kweyongerayo: "kola ekintu ekiddako."
Yakulira mu mbeera ki?
Yazaalibwa nga Elisabeth Howard nga 21 December 1926 mu Brussels, abazadde be gye baali baweereza ng'ababaka b'enjiri, era yakulira mu maka agaali gategekeddwa okwetooloola Ebyawandiikibwa n'okusaba. Yasoma Oluyonaani olw'edda mu Wheaton College — si ku bwalwo, naye kubanga yali ayagala okuvvuunula Bayibuli eri abantu abaali batannagifuna — era n'eyeeyongera okutendekebwa mu Prairie Bible Institute. Mu Wheaton yasisinkana Jim Elliot; enkolagana yaabwe ey'okwegomba yamanyibwa olw'okuba ntono era nga tetuluvu, era tebaafumbiriganwa okutuusa nga bombi bali mu Ecuador, ku lunaku Jim lwe yazaalirwa mu 1953.
Kiki ekyaliwo ku Curaray?
Jim n'ababaka b'enjiri abalala bana baali bamaliridde okutuukirira Waorani, abaamanyibwanga mu kiseera ekyo n'erinnya erivvoola nti "Auca" era abaatiibwanga olw'okutta abagwira. Baasooka okwatagana nga bali mu bbanga, ne basuula ebirabo, era ne bakka ku katundu k'omusenyu ku mabbali g'omugga Curaray; okumala ennaku ntono kyalabika ng'ekikola, n'oluvannyuma nga 8 January 1956 bonna abataano ne bafumitibwa amafumu ne battibwa. Elisabeth yali wa myaka amakumi abiri mu mwenda, ng'alina muwala ow'emyezi kkumi, amangwago ng'afuuse nnamwandu mu kibira eky'abagwira — era okutta teyakutwala ng'enkomerero y'obubaka, wabula, mu ngeri emu, ng'ekitundu ku bwo.
Kusalawo ki okwamwawula?
Wano olugero luva ku nnaku, bangi gye basobola okuteebereza, ne lutuuka ku kusalawo kumpi tewali n'omu asobola. Mu kifo ky'okuddayo eka, Elisabeth yasigala mu Ecuador, era mu October 1958 n'agenda okubeera wamu ne Waorani bennyini, ng'atwala muwala we Valerie — mu kiseera ekyo nga wa myaka nga esatu — mu kibiina ekyamufuula nnamwandu, era n'eyegattibwako Rachel Saint, mwannyina w'omuvuzi w'ennyonyi eyattibwa ku musenyu. Abantu baamuwa erinnya mu lulimi lwabwe: Gikari, ekinyonyi ekikonkona emiti.
Kiki ekyava mu kudda okwo?
Yabeera ne Waorani okutuusa mu 1961, era mu kiseera ekyo — nga mu 1960 — bangi ku bo bajja mu kukkiriza Kristo. Yali amaze emyaka ng'asaba okubawa ebigambo by'Ebyawandiikibwa; naye Katonda yamuwa omulimu omuzibu okusinga: okubawa okubeerawo kwe ku bubwe, nga talina byokulwanyisa era ng'asonyiwa, mu kifo kyennyini we baattira bba, n'aleka ekyo kibeere okubuulira ng'ebigambo eby'okusoma tebinnabaawo. Kino kye kiddaabo ekisinga obwangu ebyawandiikibwa bye biganya: si nti okubonaabona kwe kwannyonnyolwa, wabula nti tekwali kwa bwereere.
Ye ne Rachel Saint baali ttiimu etaaliimu kwawukana?
Kyandivvunudde olugero singa abakazi ababiri bafuulibwa ekibiina eky'abatukuvu ekitaliimu kwawukana; tebaali bwe batyo. Elisabeth ne Rachel Saint baawukana mu mpisa, mu kutegeera Katonda ne mu ngeri y'okukola, era enkaayana wakati waabwe yali ya nnamaddala era yawandiikibwa mu bwesigwa. Abakazi ababiri ab'amaanyi, abanakuwavu, buli omu ng'akakasa okuyitibwa kwe, nga babeera wamu n'abaali batemu, tebaakkiriziganya bulijjo ku ngeri omulimu gye gwandikoleddwa — era nti baagumiikiriza wadde nga bwe kityo, era nti Waorani baawulira enjiri okuyita mu bo, kikkirizibwa okusinga olw'obuzibu obwo, si kikendeezebwa.
Yawandiika ki?
Yafuuka omu ku bawandiisi Abakristaayo abaasinga okwesigibwa mu kyasa kye, nga yeesigibwa nnyo kubanga teyalimba ku bulumi. Yawandiika Through Gates of Splendor (1957), ebyafaayo by'abasajja abataano; Shadow of the Almighty (1958), ebyaggibwa mu bitabo bya Jim eby'ennyiriri; The Savage My Kinsman (1961) ku Waorani; era oluvannyuma Passion and Purity, A Chance to Die (ekifaananyi kye ekya Amy Carmichael), The Path of Loneliness, ne Keep a Quiet Heart. Okuva mu 1988 okutuuka mu 2001 eddoboozi lye lyatuuka mu maka buli lunaku okuyita mu pulogulaamu ya leediyo Gateway to Joy.
Yayigiriza ki ku kubonaabona?
Wakati w'ebyo bye yayigiriza kwe kwewaayo — kye yayita okuleka, okukwasa Katonda okwagala kwo — era amagezi ge gaali ga butereevu era nga tegalimu kusaasirira kwa bwereere: kkiriza okubonaabona, weebaze Katonda ku kyo, era okiddize Ye. Si kukinnyonnyola, si kukiddukako, so si na kukitegeera. Kkiriza, weebaza, waayo. Yali akoze ekyo kyennyini ku mabbali g'omugga mu 1956, era teyali agenda kuwa balala ddagala lye yali agaanye okumira. N'obufumbo bwe oluvannyuma lwa Jim bwamanya ennaku — yafuuka nnamwandu nate mu 1973 — era ekyo kyakaza obubaka bwe ne bufuuka ekintu ekiyinza okukozesebwa.
Yali ategeeza ki bwe yagamba nti "kola ekintu ekiddako"?
Ge gaali amagezi ge yawa abantu abatabalika abaali baziyizibwa ennaku oba entiisa oba obunene bw'olunaku oluzibu, era yali afaayo bulijjo okugawa ekitiibwa eri oluyimba olw'edda olutamanyiddwa muwandiisi waalwo mu kifo ky'okwefuula nti ye yagakola. Amagezi gaalwo ge magezi gennyini ag'okudda: ekkubo lyonna bwe liba nga lya kizikiza nnyo okulaba, tosabibwa kulaba kkubo lyonna — osabibwa kukola ekintu ekiddako. Buli pulogulaamu yagitandikanga n'amazima agagenda nago: "Oyagalibwa n'okwagala okutaliggwaawo ... era wansi w'oli emikono egitaggwaawo."
Yafa atya, era kiki ky'aleka?
Yalekera awo okwogera mu lujjudde mu 2004 ng'obulwadde bw'okwerabira bweyongera, era yamala nga myaka kkumi egyasembayo mu kasirise kaabwo akawanvu, n'afiira eka mu Magnolia, Massachusetts, nga 15 June 2015, ng'alina emyaka kinaana mu munaana. By'aleka si nkola njawulo era si kyamagero kimu, wabula obunnyonnyofu — obwakolebwa n'omubiri gwe yennyini mu kibira ekyaddala, mu maaso g'abatemu ab'amazima — nti enjiri etegeeza kye yogera, n'ebintu bibiri bye yagaba: nti oyagalibwa n'okwagala okutaliggwaawo, era, eri buli atalaba ngeri ya kweyongerayo, ekiragiro so si nsengeka ya birowoozo. Kola ekintu ekiddako.
Ekifaananyi: Illustration by Ochorus (a scene, not a likeness)
